Powiede\u0144ski koncert mocarstw zosta\u0142 bowiem dodatkowo wzmocniony lepiszczem tzw. wsp\u00f3lnych warto\u015bci. Rosja, Prusy i Austria wst\u0105pi\u0142y w \u015awi\u0119te Przymierze, kt\u00f3rego celem by\u0142o zwalczanie wszelkich pr\u00f3b podwa\u017cenia istniej\u0105cych porz\u0105dk\u00f3w ustrojowych. W zamy\u015ble oryginalnym, z jakim przyby\u0142 na Kongres Wiede\u0144ski car Aleksander, \u015awi\u0119te Przymierze mia\u0142o by\u0107 europejskim upostaciowieniem kantowskiej niemal\u017ce wizji europejskiej konfederacji pokoju i sprawiedliwo\u015bci opartej na chrze\u015bcija\u0144skich idea\u0142ach braterstwa. Szlachetno\u015b\u0107 zamys\u0142u odp\u0142ywa\u0142a w niebyt z ka\u017cd\u0105 niemal\u017ce rozmow\u0105 negocjator\u00f3w mi\u0119dzy wiede\u0144skimi balami. A\u017c w efekcie pierwotny plan sta\u0142 si\u0119 swoim zaprzeczeniem. \u015awi\u0119te Przymierze wesz\u0142o do historii jako instrument opresji i konserwowania starych porz\u0105dk\u00f3w. Jego reakcyjne ostrze odczu\u0142a Polska w powstaniu listopadowym, kiedy to kieruj\u0105c si\u0119 zobowi\u0105zaniami Przymierza Prusy zmobilizowa\u0142y wojsko w przygranicznych regionach na wypadek konieczno\u015bci wspierania rosyjskiej pacyfikacji Kr\u00f3lestwa Polskiego. Odczu\u0142y je W\u0119gry podczas Wiosny Lud\u00f3w w 1849 r., kiedy przysz\u0142y w sukurs Austrii wojska Paskiewicza. A wcze\u015bniej poligonem solidarno\u015bci reakcyjnej Przymierza sta\u0142y si\u0119 Neapol (w 1820 r.) i Hiszpania (w l. 1820-1823). Do \u015awi\u0119tego Przymierza nie przyst\u0105pi\u0142a nigdy Wielka Brytania. Jej polityk\u0119 okre\u015bli\u0142a p\u00f3\u017aniej doktryna Palmerstona, stanowi\u0105ca, i\u017c zagro\u017ceniem dla Wielkiej Brytanii w Europie mo\u017ce by\u0107 aneksja terytorialna, ale bynajmniej nie zmiana ustroju wewn\u0119trznego. Sam zreszt\u0105 by\u0142 Palmerston zwolennikiem ruch\u00f3w liberalnych i narodowych, i uwa\u017ca\u0142, \u017ce mog\u0105 one przynosi\u0107 korzy\u015b\u0107 Wielkiej Brytanii.<\/p>\n\n\n\n
Opresyjno\u015b\u0107 i reakcyjno\u015b\u0107 powiede\u0144skiego modelu r\u00f3wnowagi uwidoczni\u0142a si\u0119 pod naporem narodowych ruch\u00f3w emancypacyjnych. Polskie powstania, zar\u00f3wno listopadowe, jak i styczniowe (mimo emocjonalnej retoryki poparcia ze strony Napoleona III), z\u0142o\u017cono w ofierze na o\u0142tarzu europejskiej stabilno\u015bci. Niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Belgii uda\u0142o si\u0119 wpisa\u0107 w model r\u00f3wnowagi (na warunkach neutralno\u015bci), w czym udzia\u0142 Palmerstona by\u0142 niepo\u015bledni. Ale przede wszystkim pom\u00f3g\u0142 korzystny dla Belg\u00f3w splot okoliczno\u015bci. Polskie powstanie listopadowe zaabsorbowa\u0142o \u015awi\u0119te Przymierze (Prusy i Rosj\u0119) tak bardzo, \u017ce pozostawiono Belg\u00f3w w spokoju. Uda\u0142o si\u0119 tak\u017ce Grekom, kt\u00f3rzy podj\u0119li czynn\u0105 walk\u0119 z tureck\u0105 okupacj\u0105 w latach 1821-1832.<\/p>\n\n\n\n
\u015amierteln\u0105 ran\u0119 \u015awi\u0119temu Przymierzu zada\u0142a wojna krymska rozpocz\u0119ta w 1853 r. (Austria zdradzi\u0142a Rosj\u0119 w starciu z innowiercami). Upokorzenie Austrii przez Prusy w 1866 r. przyspieszy\u0142o agoni\u0119 ca\u0142ego systemu. A zjednoczenie Niemiec pod wodz\u0105 Prus sta\u0142o si\u0119 osikowym ko\u0142kiem, kt\u00f3ry duch Przymierza ostatecznie unicestwi\u0142. Zjednoczone Niemcy swoj\u0105 ponadwymiarowo\u015bci\u0105 ludno\u015bciow\u0105, gospodarcz\u0105 i militarn\u0105 rozsadzi\u0142y za\u0142o\u017cony w Wiedniu w 1815 r. uk\u0142ad r\u00f3wnowagi.<\/p>\n\n\n\n
Tym niemniej sama idea r\u00f3wnowagi nie zosta\u0142a zakwestionowana. Nie da\u0142o si\u0119 jej wszak\u017ce ju\u017c jej zadekretowa\u0107. Sta\u0142a si\u0119 postulatem nap\u0119dzaj\u0105cym budowanie alians\u00f3w i porozumie\u0144, kt\u00f3re da\u0142yby namiastk\u0119 przewidywalno\u015bci. Zmieni\u0142 si\u0119 tak\u017ce paradygmat r\u00f3wnowagi. Do 1870 r. opiera\u0142a si\u0119 na czynniku si\u0142y (koncert mocarstw) i prawowito\u015bci (\u015awi\u0119te Przymierze). Po 1870 r. rz\u0105dzi\u0142a ju\u017c tylko czysta pot\u0119ga i jej korelacje.<\/p>\n\n\n\n
Budowanie r\u00f3wnowagi w ko\u0144cu XIX wieku odbywa\u0142o si\u0119 wedle dw\u00f3ch (czasami konkurencyjnych) metod. Podej\u015bcie brytyjskie (praktykowane i przez Palmerstona, i przez Disraeli\u2019ego) mia\u0142o charakter reaguj\u0105cy. Nakazywa\u0142o dzia\u0142a\u0107 dopiero wtedy, gdy r\u00f3wnowaga zosta\u0142a naruszona, powoduj\u0105c konkretne i namacalne zagro\u017cenia. Nale\u017ca\u0142o wtedy budowa\u0107 przeciwwagi i anga\u017cowa\u0107 si\u0119 po s\u0142abszej stronie. Dlatego te\u017c Brytyjczycy nie chcieli przyst\u0119powa\u0107 do prewencyjnych sojuszy i udziela\u0107 gwarancji na okoliczno\u015b\u0107 abstrakcyjnych przypadk\u00f3w. Dop\u00f3ki nie by\u0142o wyra\u017anej potrzeby, stali z boku i praktykowali \u201esplendid isolation\u201d. Podej\u015bcie niemieckie (do czasu kiedy z urz\u0119du kanclerskiego nie odszed\u0142 w 1890 r. Bismarck) mia\u0142o charakter bardziej prewencyjny. Nakazywa\u0142o budowanie bliskich relacji ze wszystkimi, z kim si\u0119 da (oczywi\u015bcie poza Francj\u0105, kt\u00f3r\u0105 uznawano za nieprzejednanego wroga Niemiec), formowanie nak\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na siebie kr\u0119g\u00f3w sojuszniczych, i wykorzystywanie mo\u017cliwo\u015bci, kt\u00f3re z nich wynikaj\u0105, aby temperowa\u0107 zakusy potencjalnych kontestator\u00f3w europejskiego uk\u0142adu si\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Wpisa\u0142 Bismarck europejsk\u0105 r\u00f3wnowag\u0119 w format wielok\u0105ta foremnego gwia\u017adzistego. \u00d3w pentagram stanowi\u0142y Niemcy, Francja, Rosja, Austro-W\u0119gry i Wielka Brytania, oraz wzajemne mi\u0119dzy nimi koligacje. W gr\u0119 wchodzi\u0142y w zasadzie wszystkie mo\u017cliwe po\u0142\u0105czenia poza tymi, kt\u00f3re sytuowa\u0142y Niemcy i Francj\u0119 w jednym obozie. Zasada Bismarcka by\u0142a prosta: dla Niemiec zawsze korzystniej by\u0142o wchodzi\u0107 w koalicj\u0119 sk\u0142adaj\u0105c\u0105 si\u0119 z trzech cz\u0142on\u00f3w, ni\u017c l\u0105dowa\u0107 w konstelacji dwucz\u0142onowej. Tak zrodzi\u0142a si\u0119 doktryna elastycznej r\u00f3wnowagi si\u0142, kt\u00f3ra zast\u0105pi\u0142a, cho\u0107 nie na d\u0142ugo, sztywny format koncertu mocarstw. Niemc\u00f3w wprowadzi\u0142a w stres \u201ekoszmaru koalicji\u201d (couchemar des coalitions). Mog\u0142a ona skutecznie funkcjonowa\u0107 tylko wtedy, kiedy Niemcy zachowywa\u0142y postaw\u0119 samoograniczenia, praktykowan\u0105 przez Bismarcka. Jej lapidarnym odzwierciedleniem sta\u0142a si\u0119 bismarckowska fraza, i\u017c \u201eBa\u0142kany nie s\u0105 warte \u017cycia nawet jednego pomorskiego grenadiera\u201d. Mog\u0142a tak\u017ce dzia\u0142a\u0107, kiedy Brytyjczycy trwali w \u201esplendid isolation\u201d. Kiedy tych dw\u00f3ch czynnik\u00f3w zabrak\u0142o, wy\u0142oni\u0142 si\u0119 sztywny uk\u0142ad sojuszy, w kt\u00f3rym Niemcy pozosta\u0142y w aliansie z Austro-W\u0119grami (zawarte w 1882 r. Tr\u00f3jprzymierze obejmowa\u0142o jeszcze W\u0142ochy, ale te przesz\u0142y na stron\u0119 Ententy w 1915 r.), a Tr\u00f3jporozumienie po\u0142\u0105czy\u0142o Francj\u0119, Rosj\u0119 i Wielk\u0105 Brytani\u0119. Sztywne sojusze wywo\u0142a\u0142y kaskadowe wypowiadanie wojny, co wprowadzi\u0142o Europ\u0119 w stan powszechnego konfliktu zbrojnego w 1914 r.<\/p>\n\n\n\n
Katalizatorem konfliktu interes\u00f3w, kt\u00f3ry nakazywa\u0142 szuka\u0107 trwa\u0142ych gwarancji sojuszniczych by\u0142a niew\u0105tpliwie pr\u00f3\u017cnia bezpiecze\u0144stwa, jak\u0105 wywo\u0142ywa\u0142a implozja Imperium Osma\u0144skiego. Rosja par\u0142a z ca\u0142\u0105 moc\u0105 ku czarnomorskim cie\u015bninom. Austria wzi\u0119\u0142a za cel kontrol\u0119 nad Ba\u0142kanami Zachodnimi. Wielka Brytania pocz\u0105tkowo wspiera\u0142a gasn\u0105c\u0105 Turcj\u0119 w obawie przed rosyjsk\u0105 ekspansj\u0105 ku ciep\u0142ym morzom. Potem oko na Turcji zawiesi\u0142 Wilhelm II.<\/p>\n\n\n\n
Liczne grono analityk\u00f3w rozchwianie europejskiej r\u00f3wnowagi na pocz\u0105tku XX wieku wi\u0105\u017ce tak\u017ce z rywalizacj\u0105 globaln\u0105. Francja i Wielka Brytania stan\u0119\u0142y w 1898 r. niemal\u017ce na skraju wojny (incydent w Faszodzie), ale rywalizacja w Afryce zako\u0144czy\u0142a si\u0119 pokojowym rozstrzygni\u0119ciem (a trze\u017awieniu emocji pom\u00f3g\u0142 czynnik nieuchronnej rywalizacji z Niemcami, kt\u00f3ry Francj\u0119 i Wielk\u0105 Brytani\u0119 \u0142\u0105czy\u0142 niewsp\u00f3\u0142miernie). Niemcy wkroczy\u0142y w rywalizacj\u0119 kolonialn\u0105 z przytupem i niezr\u0119czno\u015bci\u0105. Wilhelm II og\u0142osi\u0142 doktryn\u0119 \u201eWeltmacht\u201d, maj\u0105c\u0105 uczyni\u0107 Niemcy pot\u0119g\u0105 globaln\u0105. Von Bulow za\u017c\u0105da\u0142 dla Niemiec \u201emiejsca pod s\u0142o\u0144cem\u201d i rapartycji kolonii. A uzyskane zdobycze, czyni\u0105ce Niemcy trzeci\u0105 po Wielkiej Brytanii i Francji pot\u0119g\u0105 kolonialn\u0105, bynajmniej ich nie zaspokoi\u0142y. Zszczepi\u0142y si\u0119 Niemcy z Francj\u0105 o Maroko, rozbuja\u0142y w\u0142asny apetyt projektem niemieckiej \u201eMittelafrika\u201d, wprowadzi\u0142y do historii dyplomacji poj\u0119cie \u201epolityki kanonierek\u201d. Tak scementowa\u0142y si\u0119 dwa obozy, kt\u00f3re stan\u0119\u0142y naprzeciw siebie w okopach I wojny \u015bwiatowej.<\/p>\n\n\n\n
I wojna \u015bwiatowa pogrzeba\u0142a ostatecznie doktryn\u0119 europejskiej r\u00f3wnowagi si\u0142. II wojna \u015bwiatowej by\u0142a na sw\u00f3j spos\u00f3b jej dogrywk\u0105. Po II wojnie \u015bwiatowej powr\u00f3ci\u0142a w uj\u0119ciu mi\u0119dzyblokowym r\u00f3wnowaga (strachu), oparta na parytecie nuklearnym USA i ZSRR. A po upadku komunizmu \u015bwiat wszed\u0142 w epok\u0119 Pax Americana. Nie ustaj\u0105 poszukiwania dzi\u015b nowej formu\u0142y r\u00f3wnowagi, kt\u00f3re czasami przypominaj\u0105 mit z beczk\u0105 Danaid. Bo r\u00f3wnowagi nie da si\u0119 arbitralnie zadekretowa\u0107. Nie da si\u0119 te\u017c jej budowa\u0107 na strachu. Ani tym bardziej kosztem aspiracji i dobrostanu innych narod\u00f3w. Wypowiedzi Kissingera domagaj\u0105ce si\u0119 po\u015bwi\u0119ce\u0144 od Ukrainy w imi\u0119 dziwi\u0119tnastowiecznych imponderabili\u00f3w polityki r\u00f3wnowagi pora\u017caj\u0105 anachroniczno\u015bci\u0105. Ale o tym innym razem.<\/p>\n\n\n\n
R\u00f3wnowaga polityczna, uk\u0142ad sojuszy i gwarancji jest instrumentem dostosowawczym do zmiany w pot\u0119dze pa\u0144stw, a te z kolei s\u0105 rezultatem g\u0142\u0119bokich i zasadniczych przemian gospodarczych, spo\u0142ecznych, cywilizacyjnych nawet. Pionierem w zg\u0142\u0119bianiu roli tych proces\u00f3w by\u0142 Fernand Braudel. Jego rozwa\u017cania mog\u0105 inspirowa\u0107 w codziennym dzia\u0142aniu, a przynajmniej pozwalaj\u0105 nabiera\u0107 do rzeczywisto\u015bci zdrowszego dystansu.<\/p>\n\n\n\n
We wrze\u015bniu 1998 r. przysz\u0142o mi jako wicedyrektorowi Departamentu Polityki Bezpiecze\u0144stwa Europejskiego MSZ organizowa\u0107 specjaln\u0105 konferencj\u0119 w ramach polskiego przewodnictwa w OBWE. Polska w\u00f3wczas odst\u0105pi\u0142a od prawa goszczenia dorocznej sesji ministerialnej. Adam D. Rotfeld, wtedy dyrektor SIPRI, przekona\u0142 jednak kierownictwo MSZ RP, aby tanim kosztem zorganizowa\u0107 zamiast tego spotkanie o charakterze polityczno-intelektualnym. Uda\u0142o nam si\u0119 uzyska\u0107 pozytywny odzew grupy dyplomat\u00f3w, analityk\u00f3w, publicyst\u00f3w i intelektualist\u00f3w z wybranego, w\u0105skiego grona, ale wywodz\u0105cego si\u0119 z prawie dwudziestu pa\u0144stw cz\u0142onkowskich. Wywie\u017ali\u015bmy ich w ustronne miejsce (do Konstancina). <\/p>\n\n\n\n
Spotkanie mia\u0142 otworzy\u0107 minister Bronis\u0142aw Geremek. Zapowiedzia\u0142, \u017ce wyg\u0142osi przygotowane przem\u00f3wienie, pos\u0142ucha z godzink\u0119, a potem si\u0119 oddali do innych zada\u0144 (co zrozumia\u0142e, bo okres by\u0142 w polityce europejskiej bardzo gor\u0105cy). Minister przem\u00f3wienie wyg\u0142osi\u0142. Siedzia\u0142em po jego lewej stronie. K\u0105tem oka dostrzeg\u0142em, jak po przem\u00f3wieniu i rozpocz\u0119ciu dyskusji wyci\u0105ga dyskretnie ksi\u0105\u017ck\u0119. Przeczyta\u0142em nazwisko autora: Fernand Braudel. Czy\u017cby by\u0142a to \u201eGrammaire des civilisations\u201d? W ka\u017cdym razie, ogromny szacun. Taki dystans do nawet najbardziej interesuj\u0105co zapowiadaj\u0105cego si\u0119 dyskursu o b\u0142ahostkach politycznych doby bie\u017c\u0105cej nie tylko mi zaimponowa\u0142, ale wr\u0119cz zainspirowa\u0142 na lata naprz\u00f3d. Ale Geremek zacz\u0105\u0142 dyskutant\u00f3w s\u0142ucha\u0107. I rzecz si\u0119 sta\u0142a nieoczekiwana – on si\u0119 w nich zas\u0142ucha\u0142. Zmieni\u0142 plany, ksi\u0105\u017ck\u0119 schowa\u0142 i zosta\u0142 z uczestnikami do ko\u0144ca. Bo by\u0142a to niew\u0105tpliwie jedna z najlepszych dyskusji o OBWE, jaka kiedykolwiek mia\u0142a miejsce, a z pewno\u015bci\u0105 najlepsza jakiej ja si\u0119 przys\u0142uchiwa\u0142em. Nie pozosta\u0142o mi nic innego jak wyg\u0142osi\u0107 na zako\u0144czenie brawurowy raport z debat (wyznaczono mnie formalnie sprawozdawc\u0105 konferencji). Ale p\u00f3\u017aniejsza pisemna wersja nie oddaje intelektualnego i politycznego ferworu, z jakim odbywa\u0142a si\u0119 dyskusja.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/IMG_3901.jpg?resize=598%2C368&ssl=1\")
R\u00f3wnowaga jest s\u0142owem-kluczem w polityce mi\u0119dzynarodowej, s\u0142owem-fetyszem architekt\u00f3w bezpiecze\u0144stwa mi\u0119dzynarodowego, dy\u017curnym panaceum na bol\u0105czki wsp\u00f3\u0142\u017cycia narod\u00f3w. Uk\u0142ad si\u0142 na arenie mi\u0119dzynarodowej ma nieuchronnie dynamiczny charakter. Zmiany w relacjach potencja\u0142\u00f3w pa\u0144stw mog\u0105 w naturalny spos\u00f3b prowadzi\u0107…<\/p>\n