Kontynuujemy dzi\u015b rozwa\u017cania dotycz\u0105ce doktryny r\u00f3wnowagi. Jak odnotowa\u0142em tydzie\u0144 temu, odrodzi\u0142a si\u0119 frazeologia homeostazy w dobie zimnej wojny pod znakiem strategicznej r\u00f3wnowagi potencja\u0142\u00f3w militarnych USA i ZSRR. Pojawi\u0142y si\u0119 wtedy chwytliwe okre\u015blenia, jak cho\u0107by \u201er\u00f3wnowaga strachu\u201d.<\/p>\n\n\n\n
\u015awiat po II wojnie \u015bwiatowej by\u0142 daleki od r\u00f3wnowagi. Stany Zjednoczone dysponowa\u0142y niedo\u015bcignion\u0105 przewag\u0105 gospodarcz\u0105. Rosn\u0105cy w si\u0142\u0119 blok komunistyczny, cho\u0107 terytorialnie i ludno\u015bciowo (bior\u0105c pod uwag\u0119 nawet tylko ZSRR i Chiny) by\u0142 znacz\u0105cym globalnie konglomeratem, to militarnie Zach\u00f3d przed d\u0142ugie lata utrzymywa\u0142 strategiczn\u0105 przewag\u0119. Do 1949 r. opiera\u0142a si\u0119 ona na monopolu nuklearnym USA. Do ko\u0144ca lat 50-ch – na wzgl\u0119dnej sanktuaryzacji terytorium ameryka\u0144skiego przed nuklearnym atakiem. <\/p>\n\n\n\n
Zach\u00f3d, a Stany Zjednoczone w szczeg\u00f3lno\u015bci nie traktowa\u0142y bynajmniej tej przewagi jako na tyle wystarczaj\u0105cej, aby podj\u0105\u0107 bardziej aktywn\u0105 strategi\u0119 wobec ekspansji komunizmu w \u015bwiecie. Koszty wojny globalnej czyni\u0142y j\u0105 nieop\u0142acaln\u0105 (cho\u0107 podobno dow\u00f3dcy wojskowi, sugerowali u\u017cycie broni j\u0105drowej w kontek\u015bcie wojny korea\u0144skiej, co m.in. przypisywano MacArthurowi). Od ko\u0144ca lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ZSRR dysponowa\u0142 ju\u017c strategicznymi \u015brodkami przenoszenia, kt\u00f3re zdolne by\u0142y przenika\u0107 ameryka\u0144sk\u0105 obron\u0119. Zacz\u0119\u0142a obowi\u0105zywa\u0107 doktryna wzajemnie zagwarantowanego zniszczenia, czyli r\u00f3wnowagi strachu. A w ko\u0144cu lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych ustali\u0142 si\u0119 strategiczny parytet si\u0142 nuklearnych obu supermocarstw, kt\u00f3ry mo\u017cna traktowa\u0107 jako g\u0142\u00f3wny czynnik \u00f3wczesnej globalnej r\u00f3wnowagi.<\/p>\n\n\n\n
R\u00f3wnowag\u0119 t\u0119 zako\u0144czy\u0142 rozpad ZSRR i imperium sowieckiego. Mimo, i\u017c Rosja pozostawa\u0142a r\u00f3wnowa\u017cnym graczem nuklearnym, jej wp\u0142ywy polityczne skurczy\u0142y si\u0119 na tyle, \u017ce przyj\u0119to opisywa\u0107 \u015bwiat jako niepodwa\u017calnie jednobiegunowy, z USA jako samotnym supermocarstwem. Nikt (no mo\u017ce poza Rosj\u0105) nie wymaga\u0142 budowania stabilno\u015bci na zasadzie r\u00f3wnowagi si\u0142. Pojawia\u0142y si\u0119 co najwy\u017cej wezwania do zapewnienia w \u015bwiecie r\u00f3wnowagi interes\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Pax Americana traktowano wszak\u017ce jako przechodni\u0105 faz\u0119 porz\u0105dku mi\u0119dzynarodowego. Postulaty nowej r\u00f3wnowagi podwi\u0105zywano pod proces wzrostu pot\u0119gi Chin, emancypacji pa\u0144stw rozwijaj\u0105cych si\u0119. Budowano modele wielobiegunowo\u015bci (od G2, czyli ameryka\u0144sko-chi\u0144skiego duopolu, po G6, czyli szerszego uk\u0142adu uwzgl\u0119dniaj\u0105cego tak\u017ce EU, Rosj\u0119 i Indie, a nawet Japoni\u0119). Coraz popularniejsze sta\u0142y si\u0119 wszak\u017ce dystopijne opisy przysz\u0142o\u015bci jako \u015bwiata bezbiegunowego (G0), pogr\u0105\u017conego w entropijnym rozproszeniu i chaosie. By\u0142aby to swoista r\u00f3wnowaga nie tyle si\u0142, co bezsilno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Rosja trwa w iluzji powrotu do dwubiegunowej r\u00f3wnowagi. Chce by\u0107 traktowana na r\u00f3wni z USA. Chce posiada\u0107 swoj\u0105, respektowan\u0105 przez USA stref\u0119 wp\u0142yw\u00f3w. Postuluje \u015bwiatow\u0105 wielobiegunowo\u015b\u0107 i wyg\u0142asza diatryby o szkodliwo\u015bci ameryka\u0144skiej hegemonii, ale kiedy przysz\u0142o co do czego, to uzna\u0142a w grudniu 2021 r. jedynie Amerykan\u00f3w za w\u0142a\u015bciwych rozm\u00f3wc\u00f3w o nowej formule bezpiecze\u0144stwa europejskiego, wzajemnych gwarancjach bezpiecze\u0144stwa, itp. Spostponowa\u0142a Europejczyk\u00f3w. Rozmawia\u0142a z nimi, ale nie kry\u0142a, \u017ce traktuje ich jako ameryka\u0144skich wasali. Darzy\u0142a niegdy\u015b sympati\u0105 \u201eformat normandzki\u201d (bo nie uwzgl\u0119dnia\u0142 Amerykan\u00f3w), ale dokona\u0142a jego brutalnej resekcji z rozm\u00f3w strategicznych w kontek\u015bcie Ukrainy, upokarzaj\u0105c Niemc\u00f3w i Francuz\u00f3w. Zgodzi\u0142a si\u0119 na jego odnowienie na pocz\u0105tku 2022 r. na poziomie doradczym, ale kluczowe kwestie dla przysz\u0142o\u015bci Ukrainy chcia\u0142a dyskutowa\u0107 przede wszystkim z Amerykanami. <\/p>\n\n\n\n
Agresja rosyjska na Ukrain\u0119 by\u0142a na Kremlu traktowana w sensie strategicznym jako wojna o ustalenie nowego podzia\u0142u Europy i \u015bwiata, kt\u00f3ry sankcjonowa\u0142by supermocarstwowy status Rosji. A w miar\u0119 fiaska rosyjskich wojennych plan\u00f3w na Ukrainie, pojawia\u0107 si\u0119 zacz\u0119\u0142y w Rosji pe\u0142ne desperacji konstatacje o bezsensie istnienia \u015bwiata, w kt\u00f3rym nie ma miejsca dla Rosji. Potraktowano to na Zachodzie wr\u0119cz jako gro\u017ab\u0119 pope\u0142nienia przez Rosj\u0119 rozszerzonego samob\u00f3jstwa (przynajmniej w rozumieniu politycznym). A niedawne be\u0142kotliwe wypowiedzi Dmitrija Miedwiediewa, a zw\u0142aszcza “namiok”, i\u017cby je\u017ad\u017acy Apokalipsy ruszyli ju\u017c ku spe\u0142nieniu proroctwa, zinterpretowano jako gotowo\u015b\u0107 Rosji do rozszerzonego samob\u00f3jstwa w sensie \u015bcis\u0142ym. De Gaulle mawia\u0142, \u017ce albo Francja b\u0119dzie wielka, albo nie b\u0119dzie jej wcale. Putin zdaje si\u0119 chce powiedzie\u0107, \u017ce albo \u015bwiat uzna, \u017ce Rosja jest wielka, albo nie b\u0119dzie \u015bwiata wcale.<\/p>\n\n\n\n
Jest prawd\u0105, \u017ce Pax Americana okaza\u0142 si\u0119 formu\u0142\u0105 nie do utrzymania i doskonale zrozumieli to sami Amerykanie. Ale pr\u00f3by odtwarzania globalnych dyrektoriat\u00f3w z udzia\u0142em pa\u0144stw nale\u017c\u0105cych do \u015bwiata innych warto\u015bci, jak Chiny czy Rosja, mog\u0105 by\u0107 tylko tymczasowym rozwi\u0105zaniem taktycznym bez szans na d\u0142ugotrwa\u0142e istnienie i zdolno\u015b\u0107 do rozwi\u0105zywania problem\u00f3w globalnych. Wojna na Ukrainie u\u015bwiadamia, jak g\u0142\u0119boki jest podzia\u0142 \u015bwiata. Dla Zachodu jest to podzia\u0142 mi\u0119dzy \u015bwiatem warto\u015bci wolno\u015bciowych, demokratycznych i prawnocz\u0142owieczych a \u015bwiatem dyktatury, opresji i zniewolenia jednostki ludzkiej (czy te\u017c w neopopperowskiej interpretacji: podzia\u0142 mi\u0119dzy spo\u0142ecz\u0144stwami otwartymi i zamnkni\u0119tymi), ale jest to podzia\u0142 g\u0142\u0119boki. Wynik wojny na Ukrainie podzia\u0142u tego nie zniesie, ale w przypadku kl\u0119ski Rosji mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 punktem zwrotnym w przebudowie \u015bwiata, tak aby u podstaw porz\u0105dku politycznego w wymiarze globalnym leg\u0142 solidny fundament wsp\u00f3lnych warto\u015bci. O tym, jak m\u00f3g\u0142by wygl\u0105da\u0107 taki porz\u0105dek, napisz\u0119 w stosownym czasie, zgodnym z generaln\u0105 logik\u0105 opisywania doktryn polityki zagranicznej na moim blogu. Prosz\u0119 zatem o cierpliwo\u015b\u0107. A b\u0119dzie to wizja porz\u0105dku, w kt\u00f3rym koncepcja r\u00f3wnowagi jako lek na l\u0119ki przed dynamizmem zmian \u015brodowiska mi\u0119dzynarodowego, nie b\u0119dzie mia\u0142a ju\u017c zasadniczego znaczenia.<\/p>\n\n\n\n
R\u00f3wnowaga wszak\u017ce pozostaje (i b\u0119dzie pozostawa\u0107) wa\u017cnym paradygmatem kszta\u0142towania relacji dwustronnych z partnerami zewn\u0119trznymi. Pa\u0144stwa staj\u0105 czasami przed konieczno\u015bci\u0105 unikania jednostronnych zale\u017cno\u015bci, przechy\u0142u w swoich powi\u0105zaniach z wybranym (czy wybranymi) partnerami. Nawet pa\u0144stwa wi\u0119ksze unikaj\u0105 cz\u0119sto sytuacji, w kt\u00f3rej ich polityka wyra\u017anie faworyzowa\u0142aby jednego z partner\u00f3w kosztem drugiego. Generalizowanie przejawiania si\u0119 postulatu r\u00f3wnowagi jest wszak\u017ce ma\u0142o zasadne. Ka\u017cdy przypadek jest na sw\u00f3j spos\u00f3b inny.<\/p>\n\n\n\n
W marcu 1992 r. toczy\u0142y si\u0119 w Helsinkach na marginesie spotkania przygotowawczego do konferencji przegl\u0105dowej KBWE intensywne konsultacje w sprawie konfliktu w G\u00f3rskim Karabachu. Sama kwestia zasta\u0142a wywo\u0142ana na forum KBWE ostr\u0105 polemik\u0105 na spotkaniu ministerialnym w styczniu 1992 r. w Pradze. Debatowano w Helsinkach, w jaki spos\u00f3b KBWE mog\u0142aby by\u0107 u\u017cyteczna w rozwi\u0105zaniu konfliktu. Efektem deliberacji by\u0142a decyzja o zwo\u0142aniu tzw. konferencji mi\u0144skiej (dot\u0105d nie dosz\u0142a ona do skutku, ale na gruncie tej decyzji uformowa\u0142a si\u0119 tzw. grupa mi\u0144ska, kt\u00f3rej wsp\u00f3\u0142przewodnicz\u0105cy negocjowali rozwi\u0105zanie konfliktu) i przej\u0119cie przez KBWE roli mediacyjnej. Pe\u0142ni\u0142em w\u00f3wczas na konferencji w Helsinkach obowi\u0105zki szefa delegacji polskiej (nominalny szef – dyrektor Andrzej Towpik, zaj\u0119ty by\u0142 zadaniami dyrektorskimi w Warszawie) i skrupulatnie zbiera\u0142em informacje przed posiedzeniem wy\u017cszych urz\u0119dnik\u00f3w, na kt\u00f3rym przygotowywano decyzje do podj\u0119cia na dodatkowym posiedzeniu Rady KBWE. Wys\u0142a\u0142em do centrali kobylast\u0105 depesz\u0119, w kt\u00f3rej opisywa\u0142em wszystkie zawi\u0142o\u015bci problemu. I poprosi\u0142em o instrukcj\u0119 do stanowiska, kt\u00f3re mia\u0142bym zaj\u0105\u0107. Nadesz\u0142a najbardziej lakoniczna odpowied\u017a, jakiej do\u015bwiadczy\u0142em w dyplomatycznej karierze: \u201eProsz\u0119 zaj\u0105\u0107 stanowisko mi\u0119dzy Francj\u0105 a Niemcami\u201d. Nie mi\u0119dzy Armeni\u0105 a Azerbejd\u017canem, czego logicznie mog\u0142em si\u0119 spodziewa\u0107, je\u015bli chcieli\u015bmy zademonstrowa\u0107 pe\u0142n\u0105 neutralno\u015b\u0107 polityczn\u0105 w konflikcie, ale ni st\u0105d, ni zow\u0105d mi\u0119dzy Francj\u0105 a Niemcami. Stanowiska Niemiec i Francji przy tym, jak podejrzewam, nie by\u0142y autorom instrukcji jeszcze znane. Tak po raz pierwszy zetkn\u0105\u0142em si\u0119 z polityk\u0105 r\u00f3wnowa\u017cenia relacji z g\u0142\u00f3wnymi partnerami, trzymania zdrowego dystansu do wiod\u0105cych si\u0142 europejskich. I nie po raz ostatni.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/53279018_2152710724782845_1178852897937424384_n.jpg?resize=555%2C370&ssl=1\")
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Kontynuujemy dzi\u015b rozwa\u017cania dotycz\u0105ce doktryny r\u00f3wnowagi. Jak odnotowa\u0142em tydzie\u0144 temu, odrodzi\u0142a si\u0119 frazeologia homeostazy w dobie zimnej wojny pod znakiem strategicznej r\u00f3wnowagi potencja\u0142\u00f3w militarnych USA i ZSRR. Pojawi\u0142y si\u0119 wtedy chwytliwe okre\u015blenia, jak cho\u0107by \u201er\u00f3wnowaga…<\/p>\n