R\u00f3wnowaga powi\u0105za\u0144 z partnerami jest po\u017c\u0105danym stanem w polityce zagranicznej. Rzadko jest mo\u017cliwa w doskona\u0142ej postaci. Nawet programowy r\u00f3wny dystans w wydaniu doktryny neutralno\u015bci czy niezaanga\u017cowania, o czym odr\u0119bnie, jest trudny do wyegzekwowania w praktyce. Czasami deklarowana r\u00f3wna blisko\u015b\u0107 czy odleg\u0142o\u015b\u0107 jest przykrywk\u0105 dla cynicznie prowadzonej pragmatycznej polityki \u201epokornego ciel\u0119cia, co dwie matki ssie\u201d. W epoce zimnowojennej by\u0142a owa postawa kojarzona z podbijaniem ceny za nieprzechodzenie na drug\u0105 stron\u0119 globalnej konfrontacji. Ceny op\u0142acanej najcz\u0119\u015bciej poprzez pomoc rozwojow\u0105. Praktykowa\u0142o ow\u0105 postaw\u0119 wiele pa\u0144stw “Trzeciego \u015awiata”.<\/p>\n\n\n\n
Ma\u0142o kt\u00f3re pa\u0144stwo, zw\u0142aszcza niepozorne, chce stawia\u0107 wszystkie swoje polityczne \u017cetony na jedn\u0105 kart\u0119. Chyba, \u017ce musi. Nawet wtedy pr\u00f3buje dywersyfikowa\u0107 swoje stosunki, a co najmniej deklaruje ich wielowektorowo\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Ciekawym przypadkiem jest proces pog\u0142\u0119biania zale\u017cno\u015bci Armenii od Rosji na przestrzeni ponad trzydziestu lat, jakie min\u0119\u0142y od uzyskania niepodleg\u0142o\u015bci. Czynniki potencjalnego uzale\u017cnienia pocz\u0105tkowo by\u0142y do\u015b\u0107 s\u0142abowite. Po pierwsze, nie osta\u0142a si\u0119 w Armenii znacz\u0105ca mniejszo\u015b\u0107 rosyjska, co mog\u0142oby by\u0107 dla Rosji argumentem dla utrzymywania polityki arme\u0144skiej w kr\u0119gu jej hegemonicznych wp\u0142yw\u00f3w. Po drugie, Rosja nie mia\u0142a wsp\u00f3lnej granicy z Armeni\u0105. Po trzecie, dezintegracja powi\u0105za\u0144 gospodarczych odziedziczonych po Zwi\u0105zku Sowieckim zasz\u0142a tak daleko, \u017ce Armenia nie by\u0142a teoretycznie zdana na dostawy rosyjskich surowc\u00f3w energetycznych (z Iranu by\u0142oby o wiele bli\u017cej), ani od eksportu swojej produkcji do Rosji (bo wysy\u0142a\u0142a tam nieznaczne ilo\u015bci produkt\u00f3w). Nie potrzebowa\u0142a wtedy r\u00f3wnie\u017c rosyjskiego wsparcia militarnego, aby zagwarantowa\u0107 bezpiecze\u0144stwo G\u00f3rskiego Karabachu (bo twierdzi\u0142a, \u017ce z zagro\u017ceniem azerskim da sobie rad\u0119 sama). G\u0142\u00f3wnym powodem zabiegania o rosyjskie gwarancje militarne by\u0142o potencjalne zagro\u017cenie za strony Turcji. To z tego w\u0142a\u015bnie powodu Armenia wysz\u0142a z inicjatyw\u0105 pozostawienia rosyjskiej bazy w Gyumri, rozmieszczenia rosyjskiej stra\u017cy granicznej na granicy z Turcj\u0105 i Iranem. I tak prowadzona polityka bezpiecze\u0144stwa w warunkach odk\u0142adania rozwi\u0105zania konfliktu karabaskiego i narastaj\u0105cej przewagi militarnej (gospodarczej, demograficznej i in.) Azerbejd\u017canu, coraz bardziej uzale\u017cnia\u0142a Armeni\u0119 od Rosji. Za niesp\u0142acane kredyty wojskowe Rosja przejmowa\u0142a coraz to nowe strategiczne ga\u0142\u0119zi gospodarki (koleje, linie przesy\u0142u gazu, energii elektrycznej i in.).<\/p>\n\n\n\n
W polityce zagranicznej arme\u0144ski bandwagoning r\u00f3s\u0142 z ka\u017cdym up\u0142ywem czasu. W latach 2008-2018 arme\u0144ski MSZ zacz\u0105\u0142 by\u0107 nazywany przybud\u00f3wk\u0105 rosyjskiego MID-u. Doprowadzi\u0142o to do tego, \u017ce Armenia okaza\u0142a si\u0119, co najmniej r\u00f3wnie jak Bia\u0142oru\u015b, zobowi\u0105zana do popierania rosyjskiego stanowiska na forum ONZ czy Rady Europy w sprawie aneksji Krymu, i w kilku innych ca\u0142kiem dla Armenii niewyt\u0142umaczalnych kwestiach (np. za Rosj\u0105 nie popiera\u0142a niezale\u017cno\u015bci Kosowa). Wojna karabaska 2020 r. przynios\u0142a (za spraw\u0105 otwartego wsparcia tureckiego dla Azerbejd\u017canu i kl\u0119ski militarnej Armenii) totalne uzale\u017cnienie od Rosji. Rosja sta\u0142a si\u0119 wy\u0142\u0105cznym gwarantem bezpiecze\u0144stwa zamieszka\u0142ej jeszcze przez Ormian cz\u0119\u015bci G\u00f3rskiego Karabachu, jej si\u0142y zbrojne i graniczne przyj\u0119\u0142y na siebie nowe zobowi\u0105zania na terytorium samej Armenii. Ormianie zdali si\u0119 w wyniku w\u0142asnej polityki (i tureckiej) na \u0142ask\u0119 Rosji. Armenia (jako jedyna) do ko\u0144ca trwa\u0142a przy Rosji, kiedy t\u0119 usuwano z Rady Europy. Cho\u0107 w g\u0142osowaniu rezolucji ZO ONZ ES-11\/1 z 2 marca 2022 r. potepiaj\u0105cej Rosj\u0119 stan\u0119\u0142a jednak z boku. G\u0142oszony nadal multiwektoryzm jest jednak nadal potrzeb\u0105 psychopolityczn\u0105. <\/p>\n\n\n\n
Czasami naturalna grawitacja polityczna czy gospodarcza ku dominuj\u0105cemu partnerowi przeszkadza. Szuka si\u0119 wi\u0119c przeciwwagi. Dobr\u0105 tego (cho\u0107 niezbyt krzepi\u0105c\u0105) ilustracj\u0105 s\u0105 losy kanadyjskiej koncepcji \u201etrzeciej opcji\u201d realizowanej w latach siedemdziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku.<\/p>\n\n\n\n
S\u0105siadowanie z mocarstwem o gigantycznej przewadze gospodarczej, demograficznej, technologicznej, militarnej nie jest spraw\u0105 prost\u0105. Jak zwyk\u0142o si\u0119 m\u00f3wi\u0107: ono kichnie, a my dostajemy zapalenia p\u0142uc. A je\u015bli przy tym s\u0105siada nie oddziela prawie \u017cadna bariera kulturowa, a nawet j\u0119zykowa, to wyzwanie jest gigantyczne. Zw\u0142aszcza, je\u015bli jest on s\u0105siadem jedynym. Dominacja ze strony takiego s\u0105siada, nawet je\u015bli nie ma cech hegemonistycznych, nawet je\u015bli przyjazna, i nie wi\u0105\u017ce si\u0119 z ingerowaniem w \u017cycie wewn\u0119trzne, dominacja taka mo\u017ce uwiera\u0107. Tak zacz\u0105\u0142 uwiera\u0107 kanadyjskich polityk\u00f3w czynnik s\u0105siedztwa Stan\u00f3w Zjednoczonych.<\/p>\n\n\n\n
Do ko\u0144ca II wojny \u015bwiatowej r\u00f3wnowa\u017cy\u0142 go zadowalaj\u0105co czynnik zale\u017cno\u015bci w ramach Brytyjskiego Imperium. Im bardziej Imperium gas\u0142o, tym bardziej wi\u0119zy z metropoli\u0105 s\u0142ab\u0142y, a korzy\u015bci i mechanizmy wynikaj\u0105ce ze wsp\u00f3\u0142pracy w ramach brytyjskiej Wsp\u00f3lnoty Narod\u00f3w coraz w\u0105tlejszej dostarcza\u0142y przeciwwagi. A na dodatek Wielka Brytania pod koniec lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i odej\u015bciu De Gaulle\u2019a z francuskiej polityki mog\u0142a my\u015ble\u0107 powa\u017cnie o cz\u0142onkostwie w EWG, i z opcji tej skorzysta\u0142a. Nie ogl\u0105daj\u0105c si\u0119 na w\u0142asne dominia. Dylematy, przed jakimi stan\u0119\u0142a kanadyjska klasa polityczna, by\u0142y wi\u0119c zrozumia\u0142e.<\/p>\n\n\n\n
W 1972 r. \u00f3wczesny sekretarz stanu do spraw zewn\u0119trznych Mitchell Sharp wy\u0142o\u017cy\u0142 trzy mo\u017cliwe warianty kszta\u0142towania relacji z dominuj\u0105cym s\u0105siadem. Pierwsza opcja przewidywa\u0142a pozostawienie spraw samym sobie, zdanie si\u0119 na skutki naturalnych proces\u00f3w grawitacyjnych, utrzymanie status quo w polityce zewn\u0119trznej. Opcj\u0105 drug\u0105 by\u0142o podj\u0119cie \u015bwiadomej i planowej polityki integracji (co najmniej gospodarczej) z USA. I wreszcie wy\u0142ania\u0142a si\u0119 opcja trzecia, czyli kurs na rzecz dywersyfikacji stosunk\u00f3w bilateralnych z innymi pa\u0144stwami, szukanie tam mo\u017cliwo\u015bci r\u00f3wnowa\u017cenia wp\u0142yw\u00f3w USA, ograniczanie zale\u017cno\u015bci gospodarczych i kulturowych od Stan\u00f3w Zjednoczonych.<\/p>\n\n\n\n
Tak zrodzi\u0142a si\u0119 koncepcja \u201etrzeciej opcji\u201d w polityce zagranicznej Kanady. Nigdy oficjalnego imprimatur rz\u0105dowego nie uzyska\u0142a, ale \u00f3wczesny premier Pierre-Elliot Trudeau z wyra\u017anym entuzjazmem zabra\u0142 si\u0119 za jej realizacj\u0119. Zaktywizowa\u0142 polityk\u0119 zagraniczn\u0105. Rozwin\u0105\u0142 zw\u0142aszcza relacje z pa\u0144stwami rozwijaj\u0105cymi si\u0119. Zbudowa\u0142 w \u201etrzecim \u015bwiecie\u201d pozytywny image Kanady. Wysun\u0105\u0142 tak\u017ce inicjatywy dialogu i wsp\u00f3\u0142pracy z pa\u0144stwami socjalistycznymi, czyni\u0105c Kanad\u0119 rozpoznawalnym aktorem w procesie odpr\u0119\u017cenia (czasami swoim wybieganiem przed szereg irytowali Kanadyjczycy nieco po\u0142udniowego s\u0105siada). Doprowadzi\u0142 do zawarcia przez Kanad\u0119 pierwszej umowy z EWG. W polityce wewn\u0119trznej wprowadzono ustawodawstwo ograniczaj\u0105ce tzw. import kulturowy. Utworzono du\u017ce konglomeraty sp\u00f3\u0142ek skarbu pa\u0144stwa, kt\u00f3re mia\u0142yby s\u0142u\u017cy\u0107 os\u0142abianiu presji kapita\u0142u ameryka\u0144skiego.<\/p>\n\n\n\n
By\u0142y to wszak\u017ce ledwie paliatywy i \u201etrzecia opcja\u201d ponios\u0142a fiasko. Niezupe\u0142ne co prawda, poniewa\u017c jej dorobek polityczny sta\u0142 si\u0119 fundamentem rozwijania aktywistycznej linii Kanady na forum globalnym. Inicjatywa \u201eodpowiedzialno\u015bci za ochron\u0119\u201d jest jednym z widocznych kanadyjskich osi\u0105gni\u0119\u0107. Przetrwa\u0142y tak\u017ce rozwi\u0105zania s\u0142u\u017c\u0105ce ochronie to\u017csamo\u015bci kulturowej Kanadyjczyk\u00f3w. Ale gospodarcza dominacja USA post\u0119powa\u0142a. Premier Brian Mulroney, kt\u00f3ry przej\u0105\u0142 w\u0142adz\u0119 z ramienia partii konserwatywnej w 1984 r., wyprawi\u0142 koncepcji \u201etrzeciej opcji\u201d cichy pogrzeb. \u201eO, sancta simplicitas!\u201d \u2013 zapewne j\u0105 skwitowa\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Kiedy obejmowa\u0142em funkcj\u0119 dyrektora Departamentu Planowania Polityki Zagranicznej w MSZ w 2002 r., w naszej strategii zaznaczy\u0142y si\u0119 ju\u017c wyra\u017ane skutki totalnej koncentracji na obszarze euroatlantyckim. Wyzwania dla bezpiecze\u0144stwa pochodzi\u0142y ze Wschodu (Rosja i jej dzia\u0142ania), a leku na nasze l\u0119ki poszukiwali\u015bmy na Zachodzie. Nasza wizja rozwojowa by\u0142a ca\u0142kowicie podporz\u0105dkowana wej\u015bciu do Unii Europejskiej, a polityka handlowo-gospodarcza skoncentrowana na kierunku zachodnim. Postawi\u0142em sobie za cel rozszerzanie horyzont\u00f3w naszej aktywno\u015bci. Ju\u017c wtedy widoczne by\u0142o wyrastanie Chin na pot\u0119g\u0119 gospodarcz\u0105. Mo\u017cna by\u0142o si\u0119 spodziewa\u0107, \u017ce poci\u0105gn\u0105 za nimi Indie i inne pa\u0144stwa azjatyckie. Zak\u0142ada\u0142em te\u017c, \u017ce wej\u015bcie Polski do UE wymusi globalizacj\u0119 naszej polityki. B\u0119dziemy w ramach Unii zajmowa\u0107 si\u0119 konfliktami i problemami pozaeuropejskimi, polityka rozwojow\u0105, wysy\u0142a\u0107 nasze kontyngenty do operacji stabilizacyjnych w \u015bwiecie pod egid\u0105 unijn\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Intuicyjnie zak\u0142ada\u0142em, \u017ce atut\u00f3w do aktywnej polityki poza Europ\u0105 nie wykorzystujemy. Pod koniec 2003 r. wyst\u0105pi\u0142em z inicjatyw\u0105 opracowania strategii RP wobec pa\u0144stw rozwijaj\u0105cych si\u0119. Zale\u017ca\u0142o mi na uczciwym przegl\u0105dzie i g\u0142\u0119bszej refleksji nad nasz\u0105 polityk\u0105. Praca nad strategi\u0105 w gronie zainteresowanych departament\u00f3w MSZ, zainteresowanych resort\u00f3w i instytucji rz\u0105dowych sta\u0142a si\u0119 jednak prawdziwa udr\u0119k\u0105. Okaza\u0142o si\u0119 przede wszystkim, \u017ce skala mi\u0119dzyresortowej kakofonii by\u0142a niewyobra\u017calnie monstrualna. Ka\u017cdy resort uprawia\u0142 w\u0142asn\u0105 polityk\u0119, co w wielu przypadkach oznacza\u0142o totalne d\u00e9sint\u00e9ressement jakimkolwiek zaanga\u017cowaniem (jakby Afryka czy Azja by\u0142y odleg\u0142ymi planetami, zamieszka\u0142ymi niebezpiecznymi dla Ziemian formami \u017cycia, cho\u0107 niekoniecznie inteligentnego). Co najgorsza, priorytety okazywa\u0142y si\u0119 sprzeczne. Ministerstwo Gospodarki, dla przyk\u0142adu, chcia\u0142o traktowa\u0107 Iran jako priorytetowego partnera, podczas gdy MSZ ostrzega\u0142o, \u017ce prawdopodobie\u0144stwo wprowadzenia wobec Iranu sankcji w zwi\u0105zku z programem nuklearnym jest tak wysokie, \u017ce inwestowa\u0107 wtedy na tym kierunku nie mia\u0142o wi\u0119kszego sensu. Nieko\u0144cz\u0105ce si\u0119 dyskusje nad projektem zniech\u0119ca\u0142y mnie do ca\u0142ego przedsi\u0119wzi\u0119cia. Ca\u0142e szcz\u0119\u015bcie, moi m\u0142odzi i zdolni wsp\u00f3\u0142pracownicy z departamentu wzi\u0119li na siebie ci\u0119\u017car dopinania porozumienia. Jesieni\u0105 2004 r. strategi\u0119 zaakceptowa\u0142 rz\u0105d. Czego \u015blady pozosta\u0142y do dzi\u015b w opracowaniach naukowych. Jej wp\u0142yw na praktyk\u0119, jak w przypadku wi\u0119kszo\u015bci strategii, by\u0142 znikomy. W 2005 r. zmieni\u0142 si\u0119 rz\u0105d, zmieni\u0142o si\u0119 kierownictwo MSZ. Pr\u00f3ba my\u015blenia strategicznego zosta\u0142a zast\u0105piona odruchem dzia\u0142ania dora\u017anego. W 2015 r. kiedy zosta\u0142em dyrektorem Departamentu Azji i Pacyfiku MSZ, w gronie najbli\u017cszych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w spr\u00f3bowali\u015bmy skatalogowa\u0107 cele naszej polityki na tym obszarze, uczyni\u0107 je bardziej ambitnymi, bo i kierownictwo polityczne resortu widzia\u0142o tego potrzeb\u0119. Ale moja przygoda na tym stanowisku musia\u0142a si\u0119 zako\u0144czy\u0107 po niespe\u0142na czterech miesi\u0105cach (w zwi\u0105zku z wyjazdem do Armenii w roli ambasadora UE). A po przyj\u015bciu do w\u0142adzy PiS kierunek pozaeuroatlantycki leg\u0142 w politycznym sensie niewyobra\u017calnym od\u0142ogiem.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/narada2015.jpg?resize=550%2C367&ssl=1\")
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
R\u00f3wnowaga powi\u0105za\u0144 z partnerami jest po\u017c\u0105danym stanem w polityce zagranicznej. Rzadko jest mo\u017cliwa w doskona\u0142ej postaci. Nawet programowy r\u00f3wny dystans w wydaniu doktryny neutralno\u015bci czy niezaanga\u017cowania, o czym odr\u0119bnie, jest trudny do wyegzekwowania w praktyce.…<\/p>\n