Neutralno\u015b\u0107 jest stanem r\u00f3wnego dystansu do partner\u00f3w w czystej postaci. Pisze si\u0119 i m\u00f3wi o niej zn\u00f3w wiele, bo porzuc\u0105j\u0105 status neutralno\u015bci Szwecja i Finlandia, a wymusi\u0107 neutralno\u015b\u0107 na Ukrainie chcia\u0142aby nadal Rosja.<\/p>\n\n\n\n
Rozkwit polityki neutralno\u015bci nast\u0105pi\u0142 po Kongresie Wiede\u0144skim 1815 r. Neutralno\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 integralnym elementem uk\u0142adu r\u00f3wnowagi si\u0142, jaki wy\u0142oni\u0142 si\u0119 z ponapoleo\u0144skiej Europy. Naruszenie neutralno\u015bci Belgii by\u0142o powodem przyst\u0105pienia Wielkiej Brytanii do I wojny \u015bwiatowej. Na jeszcze powa\u017cniejsz\u0105 pr\u00f3b\u0119 wystawi\u0142a doktryn\u0119 neutralno\u015bci II wojna \u015bwiatowa. Hitlerowska Rzesza nie robi\u0142a sobie z neutralno\u015bci (Holandii, Belgii, Danii, Norwegii) nic, je\u015bli wymaga\u0142y tego strategiczne interesy wojny. Po drugiej wojnie \u015bwiatowej neutralno\u015b\u0107 by\u0142a sposobem kszta\u0142towania buforu militarnego mi\u0119dzy dwoma blokami militarnymi, zw\u0142aszcza na p\u00f3\u0142nocy Europy.<\/p>\n\n\n\n
Neutralno\u015b\u0107 (i niezaanga\u017cowanie) sta\u0142y si\u0119 przepustk\u0105 do prominentnej politycznej roli w czasach detente. Proces Konferencji Bezpiecze\u0144stwa i Wsp\u00f3\u0142pracy w Europie wypromowa\u0142 politycznie i wizerunkowo pa\u0144stwa neutralne i niezaanga\u017cowane (N+N), da\u0142 im niepowtarzaln\u0105 szans\u0119 wp\u0142ywania na relacje Wsch\u00f3d-Zach\u00f3d i kszta\u0142towania europejskiego bezpiecze\u0144stwa. Radziecki (i rosyjski) dyplomata Jurij Kaszlew por\u00f3wnywa\u0142 rol\u0119 N+N do roli ringowego arbitra w bokserskim pojedynku (mi\u0119dzy Wschodem i Zachodem).<\/p>\n\n\n\n
Trzon grupy stanowi\u0142y cztery pa\u0144stwa neutralne: Austria, Finlandia, Szwajcaria i Szwecja. Jugos\u0142awi\u0119 do\u0142\u0105czono do grupy jako wiod\u0105ce pa\u0144stwo niezaanga\u017cowane. Ka\u017cda jednak powa\u017cniejsza inicjatywa polityczna wychodzi\u0142a od kt\u00f3rego\u015b z czterech neutra\u0142\u00f3w. One te\u017c bra\u0142y na siebie g\u0142\u00f3wny ci\u0119\u017car mediacji w ramach KBWE. Pa\u0144stwa te nigdy nie stanowi\u0142y formalnego bloku. K\u0142\u00f3ci\u0142oby si\u0119 to z ich statusem neutralno\u015bci. Spotyka\u0142y si\u0119 wszak\u017ce regularnie w \u201epi\u0105tk\u0119\u201d, nawet na szczeblu ministr\u00f3w spraw zagranicznych, sk\u0142ada\u0142y wsp\u00f3lne propozycje, a przede wszystkim od zarania procesu KBWE stara\u0142y si\u0119 mediowa\u0107, przedk\u0142ada\u0107 propozycje kompromisowych rozwi\u0105za\u0144. Przypisywano im pewien podzia\u0142 r\u00f3l. Szwajcaria uznawana by\u0142a za cz\u0142onka grupy najlepiej zorientowanego w pogl\u0105dach ameryka\u0144skich. Finlandia wyja\u015bnia\u0142a za\u015b, jak wyj\u015b\u0107 naprzeciw oczekiwaniom Sowiet\u00f3w. Szwecja i Austria dba\u0142y o uwzgl\u0119dnienie wra\u017cliwo\u015bci Europejczyk\u00f3w Zachodnich.<\/p>\n\n\n\n
Cypr, Malta, Liechtenstein i San Marino dope\u0142nia\u0142y sk\u0142ad grupy N+N, przy\u0142\u0105cza\u0142y si\u0119 do propozycji N+N, zajmowa\u0142y wsp\u00f3lne stanowisko, ale kierunek dzia\u0142ania grupy wytycza\u0142a \u201epi\u0105tka\u201d. Nie zawsze pa\u0144stwom N+N udawa\u0142o si\u0119 do porozumienia doprowadza\u0107. Olbrzymi wysi\u0142ek ambasador\u00f3w N+N (a zw\u0142aszcza Austrii i Szwajcarii) nie ocali\u0142 spotkania belgradzkiego KBWE w 1978 r. przed fiaskiem. Czasami tzw. ca\u0142o\u015bciowe pakiety kompromisu przedk\u0142adane przez grup\u0119 N+N rodzi\u0142y si\u0119 w wielkich napi\u0119ciach wewn\u0119trznych (jak np. na spotkaniu madryckim KBWE) i nie znajdowa\u0142y pocz\u0105tkowo akceptacji ZSRR czy USA. Nie pozostawia wszak\u017ce w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce dzi\u0119ki pa\u0144stwom N+N zawsze udawa\u0142o si\u0119 wykrzesa\u0107 maksimum z mo\u017cliwego obiektywnie wsp\u00f3lnego mianownika interes\u00f3w obu blok\u00f3w. A niejednokrotnie, jak cho\u0107by na spotkaniu madryckim KBWE w latach 1980-1983 r., ich wysi\u0142ki na rzecz kompromisu oceniano jako \u201eheroiczne\u201d. Kiedy rokowania popada\u0142y w zast\u00f3j, oczekiwano od grupy N+N konstruktywnych impuls\u00f3w, kompromis\u00f3w dynamizuj\u0105cych negocjacje.<\/p>\n\n\n\n
W 1986 r. w\u0142\u0105czono mnie do sk\u0142adu polskiej delegacji na Konferencj\u0119 Sztokholmsk\u0105 w sprawie \u015brodk\u00f3w budowy zaufania i bezpiecze\u0144stwa. Dyplomaci z pa\u0144stw N+N odgrywali tam rol\u0119 przewodnicz\u0105cych posiedze\u0144 nieformalnych w ramach grup roboczych, byli mediatorami mi\u0119dzy cz\u0142onkami NATO i Uk\u0142adu Warszawskiego, szukali kompromis\u00f3w, przygotowywali projekty uzgodnie\u0144. Tym niemniej g\u0142\u00f3wne parametry ko\u0144cowego kompromisu okre\u015bli\u0142y w bilateralnym dealu ZSRR i USA. <\/p>\n\n\n\n
Kiedy trafi\u0142em w 1987 r. na spotkanie przegl\u0105dowe KBWE we Wiedniu ich rola, zw\u0142aszcza w sprawach tak istotnych politycznie, jak prawa cz\u0142owieka i wsp\u00f3\u0142praca humanitarna, by\u0142a jeszcze bardziej znacz\u0105ca. Ka\u017cde ma\u0142e i \u015brednie pa\u0144stwo, kt\u00f3re mia\u0142o co\u015b wa\u017cnego do za\u0142atwienia na spotkaniu, szuka\u0142o dobrego doj\u015bcia do koordynator\u00f3w. Powstawa\u0142o wra\u017cenie, \u017ce ca\u0142a polityka europejska na p\u0142aszczy\u017anie KBWE obraca si\u0119 wok\u00f3\u0142 grupy pa\u0144stw N+N. By\u0142 to, jak si\u0119 okaza\u0142o, \u201e\u0142ab\u0119dzi \u015bpiew\u201d grupy N+N. Upadek komunizmu, dezintegracja obozu sowieckiego czyni\u0142a funkcj\u0119 po\u015brednika mi\u0119dzyblokowego zb\u0119dn\u0105. Przygotowania do szczytu paryskiego w listopadzie 1990 r. pokaza\u0142y, \u017ce zapotrzebowanie na ich mediacj\u0119 spad\u0142o.<\/p>\n\n\n\n
Przekona\u0142em si\u0119 o tym osobi\u015bcie wkr\u00f3tce po paryskim szczycie. Wiosn\u0105 1991 r. opracowa\u0142em pakiet pi\u0119ciu nowych \u015brodk\u00f3w budowy zaufania w dziedzinie militarnej. Dotyczy\u0142y te \u015brodki przede wszystkim informacji wojskowej. Moje idee zaakceptowa\u0142 i MSZ, i MON. Ju\u017c jako suwerenny polski wk\u0142ad, bez konsultacji z by\u0142ymi czy przysz\u0142ymi sojusznikami, zosta\u0142 z\u0142o\u017cony na rokowaniach wiede\u0144skich. Zaskoczenie by\u0142o spore, bo dopiero co \u2013 w ko\u0144cu 1990 r., przyj\u0119to bogaty w postanowienia Dokument Wiede\u0144ski, i oczekiwano, \u017ce powinien on by\u0107 wpierw dobrze przetestowany w praktyce. Szybko jednak polska inicjatywa zjedna\u0142a sobie mocne poparcie Zachodu. Ameryka\u0144ski dyplomata wysokiego szczebla przyzna\u0142 wtedy, \u017ce wybawi\u0142a ona NATO z sytuacji zdominowania rokowa\u0144 przez rosyjskie idee, kt\u00f3re od lat osiemdziesi\u0105tych Zach\u00f3d odrzuca\u0142, jak cho\u0107by notyfikowania i ograniczania \u0107wicze\u0144 si\u0142 morskich i powietrznych. Przyklasn\u0119\u0142y nam sztaby generalne wielu pa\u0144stw natowskich. Istot\u0105 polskiego pakietu by\u0142o bowiem to, aby niekt\u00f3re z przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 w dziedzinie wymiany informacji wojskowej wprowadzonych przez Traktat o si\u0142ach konwencjonalnych w Europie, zawarty przez cz\u0142onk\u00f3w NATO i Uk\u0142adu Warszawskiego w 1990 r. rozszerzy\u0107 na wszystkie pa\u0144stwa cz\u0142onkowskie KBWE. Dla stron tego Traktatu realizacja polskich propozycji nie przedstawia\u0142a \u017cadnych trudno\u015bci, a wr\u0119cz oszcz\u0119dza\u0142a im wysi\u0142ku w organizacji danych, kt\u00f3rymi mieli dzieli\u0107 si\u0119 z innym pa\u0144stwami. Tak mia\u0142 rozpocz\u0105\u0107 si\u0119 proces tzw. harmonizacji mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi re\u017cimami informacji wojskowej. <\/p>\n\n\n\n
Mnie za\u015b na rokowaniach wiede\u0144skich, po decyzji o rozpocz\u0119ciu redagowania porozumienia w oparciu o polskie propozycje, powierzono rol\u0119 g\u0142\u00f3wnego koordynatora prac negocjacyjnych. Rola ta by\u0142a w przesz\u0142o\u015bci zarezerwowana dla pa\u0144stw N+N. Poczu\u0142em, jaki to ci\u0119\u017car godzi\u0107 interesy pa\u0144stw, neutralizowa\u0107 wp\u0142yw rozd\u0119tego ego niekt\u00f3rych dyplomat\u00f3w (to w negocjacjach czasem najbardziej destruktywny czynnik), szuka\u0107 sposob\u00f3w wychodzenia z twarz\u0105 dla tych, kt\u00f3rzy musieli i\u015b\u0107 na trudne ust\u0119pstwa. A paradoksalnie najwi\u0119kszy op\u00f3r przed osi\u0105gni\u0119ciem porozumienia stawia\u0142y niekt\u00f3re pa\u0144stwa N+N, czyli te, kt\u00f3re jeszcze w niedawnej przesz\u0142o\u015bci uchodzi\u0142y za lokomotywy kompromisu. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce niekt\u00f3re z nich, popieraj\u0105c jak najwi\u0119ksz\u0105 przejrzysto\u015b\u0107 potencja\u0142\u00f3w militarnych NATO i UW, same w nowych warunkach nadal traktowa\u0142y sekretno\u015b\u0107 danych o w\u0142asnych potencja\u0142ach jako czynnik r\u00f3wnowa\u017cenia przewagi pa\u0144stw \u2013 cz\u0142onk\u00f3w blok\u00f3w wojskowych. Ale uda\u0142o si\u0119 i na pocz\u0105tku 1992 r. uzgodnili\u015bmy nowy Dokument Wiede\u0144ski.<\/p>\n\n\n\n
Neutralno\u015b\u0107 jako termin bierze si\u0119 z \u0142aci\u0144skiego \u201eneuter\u201d \u2013 \u017caden z dw\u00f3ch, oboj\u0119tny, bezstronny. Z za\u0142o\u017cenia wi\u0119c neutralno\u015b\u0107 sprzyja\u0107 ma utrwalaniu r\u00f3wnowagi w stosunkach mi\u0119dzynarodowych. Uku\u0142o si\u0119 rozr\u00f3\u017cnia\u0107 neutralno\u015b\u0107 wojenn\u0105 od neutralno\u015bci sta\u0142ej (wieczystej). Neutralno\u015b\u0107 wieczysta to generalne w czasie pokoju powstrzymywanie si\u0119 od udzia\u0142u sojuszach obronnych, nie podejmowanie zobowi\u0105za\u0144 mi\u0119dzynarodowych, kt\u00f3re mog\u0142yby wik\u0142a\u0107 pa\u0144stwo w konflikt.
<\/p>\n\n\n\n
Status neutralno\u015bci zawarty jest albo w jednostronnych, albo wielostronnych aktach prawnych. Jest albo dobrowolnie przyj\u0119ty, albo narzucony. Polityka neutralno\u015bci to z kolei dyrektywa, kt\u00f3ra mo\u017ce ulega\u0107 zmianie zale\u017cnie od okoliczno\u015bci.
<\/p>\n\n\n\n
Czyniono z neutralno\u015bci cnot\u0119 moraln\u0105, widz\u0105c w niej odbicie cywilizacyjnej dojrza\u0142o\u015bci wyra\u017caj\u0105cej si\u0119 w rezygnacji z przemocy, albo wr\u0119cz w generalnej niezgodzie (pasywnej co prawda, ale zawsze) na przemoc. Bardziej jednak by\u0142a pragmatycznym wyborem wynikaj\u0105cym z realistycznej konkluzji i krytycznej oceny w\u0142asnych zdolno\u015bci militarnych (czy politycznych). A je\u015bli narzucona, by\u0142a niew\u0105tpliwie uszczerbkiem na suwerenno\u015bci.
<\/p>\n\n\n\n
Traci neutralno\u015b\u0107 racj\u0119 bytu, kiedy zakaz przemocy staje si\u0119 og\u00f3lnocywilizacyjn\u0105 norm\u0105, tak\u017ce w warunkach hegemonii czy te\u017c braku nadziei na jej respektowanie przez agresywnego partnera. A jest moralnym wyrzutem, kiedy oznacza nieprzy\u0142\u0105czanie si\u0119 do wsp\u00f3lnego wysi\u0142ku spo\u0142eczno\u015bci mi\u0119dzynarodowej w szczytnych celach, w tym zwi\u0105zanych z powstrzymywaniem z\u0142a.
<\/p>\n\n\n\n
Na wczesnym, mi\u0119dzyplemiennym etapie rozwoju politycznego by\u0142a niewyobra\u017calna. Oznacza\u0107 mog\u0142a jedynie \u015bwiadom\u0105 rezygnacj\u0119 z czynnego udzia\u0142u w walce o przetrwanie. A dominator w oddawanej walkowerem rywalizacji i tak unicestwia\u0142 pokonanych. Wi\u0105za\u0142a si\u0119 neutralno\u015b\u0107 z ryzykownym wyborem postawy bierno\u015bci, ale nie dawa\u0142a \u017cadnych gwarancji jej respektowania. Jak opisano to w Biblii, w starotestamentowych czasach jedynym sposobem unikni\u0119cia walki by\u0142a \u015bmier\u0107, zag\u0142ada.
<\/p>\n\n\n\n
W staro\u017cytnej Grecji nie\u015bmia\u0142e pr\u00f3by zachowania neutralno\u015bci w nieustannych wojnach prowadzi\u0142y do sromotnych, nawet egzystencjalnie, skutk\u00f3w. Z opis\u00f3w wojen peloponeskich wiemy, jak to Korynt zaapelowa\u0142 do Aten, aby te pozosta\u0142y neutralne w jego sporze z Korkir\u0105. Ateny wszak\u017ce pu\u015bci\u0142y to mimo uszu i zawar\u0142y sojusz z Korkir\u0105 (cho\u0107 nie da\u0142y zgody na jej pe\u0142noprawne cz\u0142onkostwo w Lidze Ate\u0144skiej). A ju\u017c podr\u0119cznikowym przypadkiem, dzi\u0119ki Tukidydesowi i jego dialogom melijskim, sta\u0142 si\u0119 los Melijczykow. Oni to, cho\u0107 sympatyzuj\u0105cy ze Spart\u0105, pragn\u0119li, aby uznano Melos za neutralne w wojnie Sparty z Atenami. Ate\u0144czycy wszak\u017ce zignorowali deklaracje neutralno\u015bci Melos, urz\u0105dzili przyk\u0142adn\u0105 bastonad\u0119, z\u0142upili miasto i wyci\u0119li w pie\u0144 ca\u0142\u0105 m\u0119sk\u0105 populacj\u0119 w wieku zbrojnym, a kobiety sprzedali w niewol\u0119.
<\/p>\n\n\n\n
Neutralno\u015bci nie uznawali i staro\u017cytni Rzymianie. W warunkach Pax Romana obce plemiona podlega\u0142y podzia\u0142owi na \u201ehostes\u201d albo \u201esocii et amici\u201d. \u015awiat musia\u0142 by\u0107 bia\u0142o-czarny. Albo by\u0142e\u015b z Rzymianami, albo przeciw nim. Dop\u00f3ki Rzymowi starcza\u0142o si\u0142, aby rozprawia\u0107 si\u0119 ze wszystkimi, kto nie by\u0142 z nim.
<\/p>\n\n\n\n
W kszta\u0142tuj\u0105cej si\u0119 w \u015bredniowieczu koncepcji \u201ebellum iustum\u201d neutralno\u015b\u0107 by\u0142a postrzegana nie tylko jako moralnie naganna, lecz wr\u0119cz bezprawna. Chyba, \u017ce podmiot nie spe\u0142nia\u0142 podstawowego warunku wojny sprawiedliwej, czyli dzia\u0142ania w s\u0142usznej sprawie, s\u0142usznym celu lub intencji. Wtedy nie tylko mia\u0142 prawo lecz nawet obowi\u0105zek pozostawania neutralnym. Nie by\u0142o wielkiej przestrzeni dla neutralno\u015bci zw\u0142aszcza w wojnach religijnych. Cho\u0107 Bizancjum wybiera\u0142o zazwyczaj neutralno\u015b\u0107 podczas wypraw krzy\u017cowych, je\u015bli tylko s\u0142u\u017cy\u0142o to jego interesom politycznym.
<\/p>\n\n\n\n
Wojny feudalne sankcjonowa\u0142y tzw. prawo odwetu. A odwet zaw\u0119\u017ca\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 neutralno\u015bci.
Neutralno\u015b\u0107 wybi\u0142a si\u0119 na pe\u0142noprawne obywatelstwo w polityce mi\u0119dzynarodowej dopiero w epoce ekspansji kolonialnych i by\u0142a zwi\u0105zana z rosn\u0105cym ruchem \u017caglowc\u00f3w na oceanicznych szlakach. Neutralna flaga na \u017caglowcach mia\u0142a ocali\u0107 je przed atakiem i konfiskatami. Chyba, \u017ce zajmowa\u0142y si\u0119 kontraband\u0105. Pok\u00f3j utrechcki z 1713 roku wprowadza\u0142 regu\u0142y post\u0119powania wobec stron wojuj\u0105cych i neutra\u0142\u00f3w. Czyni\u0142y one neutra\u0142\u00f3w podporz\u0105dkowanych zasadom blokady morskiej. Na takiej w\u0142a\u015bnie podstawie w 1780 r. Szwecja i Dania og\u0142osi\u0142y zbrojn\u0105 neutralno\u015b\u0107 w wojnie Brytyjczyk\u00f3w przeciw koalicji francusko-hiszpa\u0144skiej. Ale Polska, kt\u00f3ra w wojnie p\u00f3\u0142nocnej (1700-1721) pozostawa\u0142a do 1704 r. w stanie neutralno\u015bci, by\u0142a g\u0142\u00f3wn\u0105 aren\u0105 dzia\u0142a\u0144 wojennych (Szwedzi spalili nam m.in. Wawel), ponios\u0142a najwi\u0119ksze w niej straty, si\u0119gaj\u0105ce nawet 30 proc. naszych zasob\u00f3w materialnych (zdewastowane i ograbione miasta, przetrzebione wsie).
<\/p>\n\n\n\n
Konwencja Genewska z 1864 r. czyni\u0142a personel medyczny neutralny w wojnie, chroni\u0142a szpitale i ambulanse, a tak\u017ce cywili pomagaj\u0105cych w ratowaniu rannych. Konwencje haskie z 1899 i 1907 roku kodyfikuj\u0105ce prawa wojny, okre\u015bli\u0142y prawa i obowi\u0105zki pa\u0144stw neutralnych, a tak\u017ce zasady post\u0119powania stron w konflikcie zbrojnym wobec pa\u0144stw neutralnych.
<\/p>\n\n\n\n
Z\u0142oty czas neutralno\u015bci to XIX wiek. Neutralno\u015b\u0107 wpisano w architektur\u0119 ponapoleo\u0144skiego bezpiecze\u0144stwa w Europie. Wielkie mocarstwa uzna\u0142y, \u017ce podporz\u0105dkowanie sobie przez jedno z nich tego czy innego mniejszego pa\u0144stwa zak\u0142\u00f3ci\u0142oby kontynentaln\u0105 r\u00f3wnowag\u0119. Niepodleg\u0142a Belgia mog\u0142aby niechybnie wpa\u015b\u0107 w obj\u0119cia Francji (albo Konfederacji Niemieckiej, co wtedy by\u0142o jednak ma\u0142o prawdopodobne). Podobnie Szwajcaria. A to mog\u0142o rozko\u0142ysa\u0107 ca\u0142\u0105 formu\u0142\u0119 europejskiej r\u00f3wnowagi. Szwecja, Szwajcaria, Belgia, Holandia zadeklarowa\u0142y wi\u0119c neutralno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 honorowano albo gwarancjami mocarstw, albo zwyczajowym prawem. I respektowano.
<\/p>\n\n\n\n
W I wojnie \u015bwiatowej to w\u0142a\u015bnie naruszenie neutralno\u015bci Belgii pos\u0142u\u017cy\u0142o detonatorem wojny na Zachodzie. Zmusi\u0142o do wypowiedzenia wojny Niemcom przez Wielk\u0105 Brytani\u0119. Bo by\u0142a to neutralno\u015b\u0107 solidnie zamocowana prawnie w Traktacie Londy\u0144skim z 1839 r., podpisanym przez Wlk. Brytani\u0119, Austri\u0119, Rosj\u0119, Konfederacj\u0119 Niemieck\u0105, Niderlandy i Belgi\u0119. Kanclerz von Bethman Hollweg nazwa\u0142 wszak\u017ce Traktat \u015bwistkiem papieru, bo k\u0142\u00f3ci\u0142 si\u0119 z planami wojennymi Niemiec, co niestety by\u0142o z\u0142owieszczym precedensem dla p\u00f3\u017aniejszego lekcewa\u017cenia neutralno\u015bci pa\u0144stw przez re\u017cim hitlerowski. W I wojnie \u015bwiatowej \u015bcis\u0142\u0105 i bezstronn\u0105 neutralno\u015b\u0107 og\u0142osi\u0142y pocz\u0105tkowo Stany Zjednoczone. Gubernator stanu Nowy Jork Martin Glynn mia\u0142 rzec w 1916 r., \u017ce doktryna neutralno\u015bci jest tak wpleciona w tkank\u0119 ameryka\u0144skiej to\u017csamo\u015bci, \u017ce jej porzucenie rozdar\u0142oby osnow\u0119 ameryka\u0144skiej egzystencji jako narodu. Tym niemniej rozw\u00f3j wydarze\u0144 wojennych zmusi\u0142 USA do odst\u0105pienia od doktryny neutralno\u015bci. Podobnie jak wiele innych pa\u0144stw zmusi\u0142 do opowiedzenia si\u0119 po stronie sprzymierzonych z Entent\u0105. Kuszony by\u0142 przez Niemcy do rezygnacji z neutralno\u015bci Meksyk. Telegram Zimmermana sta\u0142 si\u0119, by\u0142o nie by\u0142o, argumentem na rzecz wst\u0105pienia do wojny przez USA.
<\/p>\n\n\n\n
Ale po Wersalu, mimo tak zniech\u0119caj\u0105cych do\u015bwiadcze\u0144 z neutralno\u015bci\u0105, wiele europejskich pa\u0144stw nadal wierzy\u0142o, \u017ce jest to skuteczna doktryna dla unikni\u0119cia skutk\u00f3w uwik\u0142ania w rywalizacj\u0119 mocarstw. W II wojnie \u015bwiatowej koncepcja neutralno\u015bci zosta\u0142a jednak ponownie wystawiona na powa\u017cn\u0105 pr\u00f3b\u0119. Neutralno\u015b\u0107 Belgii potwierdzi\u0142y jeszcze w 1937 r. swoimi gwarancjami Niemcy, a naruszy\u0142y j\u0105 ponownie w 1940 r. bez zmru\u017cenia oka. Bo zdradzieckiej repryzy agresji znowu wymaga\u0142y plany wojny przeciw Francji. Holandia pozostawa\u0142a neutralna od 1830 r. (po secesji Belgii), cho\u0107 w jej przypadku by\u0142a to linia polityczna, a nie prawny status. Ocali\u0142a wszak\u017ce neutralno\u015b\u0107 w 1914 r., kiedy s\u0105siedzk\u0105 Belgi\u0119 zaj\u0119\u0142y Niemcy. Kilkakrotnie ponawia\u0142a Holandia po I wojnie \u015bwiatowej deklaracje neutralno\u015bci. Tak\u017ce we wrze\u015bniu 1939 r. Ale nie zatrzyma\u0142o to inwazji niemieckiej w 1940 r.
<\/p>\n\n\n\n
Estonia, Litwa i \u0141otwa og\u0142osi\u0142y wsp\u00f3lnie neutralno\u015b\u0107 w 1938. Straci\u0142y wkr\u00f3tce niepodleg\u0142o\u015b\u0107 za spraw\u0105 paktu Ribbentrop-Mo\u0142otow. Norwegia pozostawa\u0142a neutralna w I wojnie \u015bwiatowej, cho\u0107 w 1917 zacz\u0119\u0142a okre\u015bla\u0107 siebie jako neutraln\u0105 sojuszniczk\u0119 Wlk. Brytanii.
<\/p>\n\n\n\n
Du\u0144ska neutralno\u015b\u0107 og\u0142oszona w 1914 r. mia\u0142a pocz\u0105tkowo zabarwienie proniemieckie, ale korygowane w miar\u0119 rozwoju sytuacji. I z wojny wysz\u0142a Dania powi\u0119kszona o p\u00f3\u0142nocny Szlezwik, po korzystnym dla niej plebiscycie. Dania i Norwegia og\u0142osi\u0142y neutralno\u015b\u0107 wsp\u00f3lnie ze Szwecj\u0105 3 wrze\u015bnia 1939 r., a w kilka miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej zosta\u0142y najechane przez Niemcy. W latach dwudziestych XX wieku pr\u00f3bowa\u0142a Szwecja stworzy\u0107 blok pa\u0144stw neutralnych. Wchodzi\u0107 we\u0144 mia\u0142y obok Szwecji Belgia, Holandia, Dania, Norwegia, Finlandia, Litwa, \u0141otwa i Estonia. Lecz neutralno\u015b\u0107 uda\u0142o si\u0119 ocali\u0107 jedynie Szwedom. Wszystkie pozosta\u0142e pa\u0144stwa pad\u0142y obiektem agresji. 1 wrze\u015bnia 1939 Szwecja og\u0142osi\u0142a neutralno\u015b\u0107, a 3 wrze\u015bnia potwierdzi\u0142a j\u0105 wsp\u00f3lnie z Dani\u0105 i Norwegi\u0105. Ale przez lata wojny dostarcza\u0142a Niemcom surowc\u00f3w, a zw\u0142aszcza rud\u0119 \u017celaza. Zgodzi\u0142a si\u0119 na transportowanie nieuzbrojonych niemieckich \u017co\u0142nierzy tranzytem z i do Norwegii (g\u0142\u00f3wnie w celach urlopowych), pozwoli\u0142a Niemcom w 1941 r. przerzuca\u0107 \u017co\u0142nierzy na wojn\u0119 z ZSRR, dostarcza\u0142a humanitarn\u0105 pomoc Finlandii w czasie agresji sowieckiej. Niemcom inwazja na Szwecj\u0119 po prostu si\u0119 nie op\u0142aca\u0142a. Ryzyko przej\u0119cia jej przez aliant\u00f3w by\u0142o ma\u0142e, a rz\u0105d szwedzki zaspokaja\u0142 podstawowe \u017c\u0105dania Niemiec.
<\/p>\n\n\n\n
Irlandia wytrwa\u0142a w neutralno\u015bci w II wojnie \u015bwiatowej. Konsekwentnie internowa\u0142a niemieckich pilot\u00f3w, kt\u00f3rzy l\u0105dowali przymusowo b\u0105d\u017a katapultowali si\u0119 nad jej terytorium. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 pilot\u00f3w alianckich w podobnej sytuacji by\u0142a zwalniana do domu. Irlandzkie statki ratowa\u0142y za\u0142ogi trafionych niemieckimi torpedami alianckich statk\u00f3w w konwojach. Irlandia zaakceptowa\u0142a plan zak\u0142adaj\u0105cych aktywne wyst\u0105pienie Wlk. Brytanii w jej obronie w przypadku niemieckiej inwazji. Utrzymywa\u0142a wszak\u017ce stosunki dyplomatyczne z Niemcami do ostatnich dni III Rzeszy. Premier de Valera uda\u0142 si\u0119 nawet do ambasady niemieckiej, aby z\u0142o\u017cy\u0107 kondolencje po samob\u00f3jstwie Hitlera. Churchill pozwoli\u0142 sobie zreszt\u0105 na k\u0105\u015bliwe skomentowanie owych \u201efigl\u00f3w\u201d z Hitlerem, na kt\u00f3re Wlk. Brytania patrzy\u0142a przez palce. Neutralna Islandia zosta\u0142a wzi\u0119ta pod opiek\u0119 rozmieszczonych tam wojsk alianckich ju\u017c w 1940 r.
<\/p>\n\n\n\n
Szwajcarska neutralno\u015b\u0107 po I wojnie \u015bwiatowej znalaz\u0142a oficjalne potwierdzenie w decyzji Ligi Narod\u00f3w (do kt\u00f3rej pod tym warunkiem przyst\u0105pi\u0142a). W mi\u0119dzywojniu stosowa\u0142a doktryn\u0119 \u201ezr\u00f3\u017cnicowanej neutralno\u015bci\u201d, kt\u00f3ra pozwala\u0142a jej m.in. przy\u0142\u0105cza\u0107 si\u0119 do sankcji ekonomicznych wprowadzanych przez Lig\u0119. W 1938 r. powr\u00f3ci\u0142a wszak\u017ce do integralnej neutralno\u015bci. W trakcie wojny prowadzi\u0142a interesy ekonomiczne z Rzesz\u0105 i jej obywatelami. Internowa\u0142a alianckich lotnik\u00f3w, grozi\u0142a przechwytywaniem bombowc\u00f3w lec\u0105cych w formacjach bojowych nad jej terytorium.
<\/p>\n\n\n\n
Portugalia w swej neutralno\u015bci (og\u0142oszonej by powstrzyma\u0107 Hiszpani\u0119 przed wojennymi pokusami) wyra\u017anie sprzyja\u0142a aliantom. Co dziwi\u0107 nie mog\u0142o, bo ostatecznie przez 600 lat wi\u0105za\u0142 j\u0105 sojusz z Angli\u0105. Trzyma\u0142a si\u0119 statusu strony nieb\u0119d\u0105cej w stanie wojny, ale w 1944 r. udost\u0119pni\u0142a aliantom bazy na Azorach. Hiszpania, te\u017c neutralna, sympatyzowa\u0142a z kolei w swojej neutralno\u015bci z Hitlerem. Franco nie da\u0142 si\u0119 wprawdzie przekona\u0107 Hitlerowi do przyst\u0105pienia do Osi na spotkaniu w Hendaye w 1940 r. Warunki, kt\u00f3re postawi\u0142 (m.in. wy\u0142\u0105czenie Maroka spod francuskiej zwierzchno\u015bci i oddanie go Hiszpanii) by\u0142y dla Niemiec nie do spe\u0142nienia. Zmieni\u0142a z czasem status neutralno\u015bci na status strony niewalcz\u0105cej. I zaj\u0119\u0142a tym niemniej Tanger. Nie da\u0142a te\u017c si\u0119 przekona\u0107 do do\u0142\u0105czenia do Osi Turcja. Pozosta\u0142a neutralna, cho\u0107 w 1941 r. zawar\u0142a traktat o przyja\u017ani z Niemcami. Iran by\u0142 w II wojnie \u015bwiatowej neutralny, ale dla jego stabilizacji wprowadzono tam si\u0142y sowieckie i brytyjskie.
<\/p>\n\n\n\n
Neutralno\u015b\u0107 w II wojnie \u015bwiatowej budzi\u0142a coraz wi\u0119ksze w\u0105tpliwo\u015bci moralne. Z jednej strony by\u0142a zrozumia\u0142a, a nawet u\u017cyteczna, bowiem pa\u0144stwa neutralne mog\u0142y dzia\u0142a\u0107 w imi\u0119 cel\u00f3w wy\u017cszych dla rozwi\u0105zywania spraw humanitarnych. Coraz bardziej jednak, kiedy wojna przyjmowa\u0142a posta\u0107 zmagania dobrego z (faszystowskim) z\u0142em, stanie z boku by\u0142o form\u0105 abdykacji przed z\u0142em, je\u015bli nie biernym jego wspieraniem.
<\/p>\n\n\n\n
Karta Nard\u00f3w Zjednoczonych wprowadza\u0142a zreszt\u0105 po\u015brednio (dla zapewnienia obowi\u0105zku wykonywania przedsi\u0119branych przez Rad\u0119 Bezpiecze\u0144stwa \u015brodk\u00f3w przymusu) derywacje od polityki neutralno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Ale o wsp\u00f3\u0142czesnych wydaniach i przydatno\u015bci koncepcji neutralno\u015bci za tydzie\u0144.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/IMG_3916.jpg?resize=492%2C341&ssl=1\")
Neutralno\u015b\u0107 jest stanem r\u00f3wnego dystansu do partner\u00f3w w czystej postaci. Pisze si\u0119 i m\u00f3wi o niej zn\u00f3w wiele, bo porzuc\u0105j\u0105 status neutralno\u015bci Szwecja i Finlandia, a wymusi\u0107 neutralno\u015b\u0107 na Ukrainie chcia\u0142aby nadal Rosja. Rozkwit polityki…<\/p>\n