Wspomina\u0142em tydzie\u0144 temu, \u017ce po II wojnie \u015bwiatowej ja\u0142ta\u0144ski podzia\u0142 Europy nada\u0142 nowy kontekst doktrynie neutralno\u015bci. Neutralno\u015b\u0107 stanowi\u0142a element (flankowej) buforowo\u015bci mi\u0119dzy oboma blokami. Wielowiekowe do\u015bwiadczenia neutralno\u015bci Szwecji i Szwajcarii dawa\u0142y jak\u0105\u015b odpowied\u017a na wyzwanie, jak funkcjonowa\u0107 mniejszym pa\u0144stwom w warunkach totalnej konfrontacji mi\u0119dzyblokowej. Ale Finlandia i Austria musia\u0142y j\u0105 dla siebie od podstaw wykoncypowa\u0107 po to, aby unikn\u0105\u0107 wpadni\u0119cia w orbit\u0119 Sowiet\u00f3w. Dzi\u015b Szwecja i Finlandia dokonuj\u0105 historycznego zwrotu, \u017cegnaj\u0105c si\u0119 z neutralno\u015bci\u0105. Okazuje si\u0119, \u017ce w warunkach s\u0105siedztwa z agresywnym i \u0142ami\u0105cym wszelkie zasady zmilitaryzowanym pa\u0144stwem, neutralno\u015b\u0107 nie gwarantuje ju\u017c bezpiecze\u0144stwa. Paradoksalnie wi\u0119c Zwi\u0105zek Sowiecki, mimo ca\u0142ej swej ekspansjonistycznej i cynicznej ideologii, by\u0142 dla neutralnych sasiad\u00f3w partnerem bardziej przewidywalnym ni\u017c dzisiejsza Rosja. Putin nieprzewidywalno\u015bci\u0105 przebi\u0142 samego Stalina.
<\/p>\n\n\n\n
Szwedzka neutralno\u015b\u0107 wyros\u0142a z traumy wojen napoleo\u0144skich. Ale wynika\u0142a z bezapelacyjnego uznania rosyjskiej dominacji na p\u00f3\u0142nocy Europy. Rywalizacja z Rosj\u0105 zosta\u0142a w zasadzie rozstrzygni\u0119ta pod Po\u0142taw\u0105 w 1709 r. Szwedzi pogodzili si\u0119, \u017ce da\u0107 rady Rosji nie b\u0119d\u0105 w stanie nawet z zewn\u0119trzn\u0105 pomoc\u0105. A w 1809 r. utracili jeszcze na rzecz Rosji Finlandi\u0119. Od 1812 r. za spraw\u0105 Jeana Baptista Bernadotte\u2019a neutralno\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 oficjaln\u0105 polityk\u0105 kraju. Co prawda w latach 1813-14 r. uczestniczy\u0142a jeszcze Szwecja w wojnie przeciw Francji (i Danii), ale i po to, aby da\u0107 nale\u017cyty sygna\u0142, \u017ce jest po stronie antynapoleo\u0144skiej koalicji, mimo i\u017c rz\u0105dzona przez regenta \u201eNapoleonid\u0119\u201d. A strat\u0119 Finlandii rekompensowa\u0142a odebraniem (si\u0142\u0105) z r\u0105k du\u0144skich Norwegii, co potwierdzi\u0142 Traktat Kilo\u0144ski z 1814 r.
<\/p>\n\n\n\n
Od tego czasu w \u017cadnych dzia\u0142aniach zbrojnych nie uczestniczy\u0142a. Jedynym uznanym wyj\u0105tkiem by\u0142o wsparcie Du\u0144czyk\u00f3w w pierwszej wojnie z Prusami o Szlezwik w latach 1848-1851.
<\/p>\n\n\n\n
Swoj\u0105 neutralno\u015b\u0107 przyj\u0119\u0142a okre\u015bla\u0107 jako zbrojn\u0105. Rozwija\u0142a potencja\u0142 militarny maj\u0105cy odstrasza\u0107 potencjalnego agresora. I wysz\u0142a bez szwanku z obu wojen \u015bwiatowych. Po drugiej wojnie \u015bwiatowej zrezygnowa\u0142a z ubiegania si\u0119 o cz\u0142onkostwo w NATO, nie d\u0105\u017cy\u0142a (a\u017c do pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych) do cz\u0142onkostwa w Unii Europejskiej. Tym niemniej wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142a w sferze wywiadowczej z Zachodem. I liczy\u0142a na to, \u017ce je\u015bli zaatakuje j\u0105 ZSRR, b\u0119dzie mog\u0142a skorzysta\u0107 z pomocy NATO. Owszem, w 1994 r. okaza\u0142o si\u0119, \u017ce Amerykanie takie zapewnienie sk\u0142adali w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych w kontek\u015bcie rozmieszczenia przez USA rakiet balistycznych Polaris na \u0142odziach podwodnych w akwenach okalaj\u0105cych p\u00f3\u0142nocn\u0105 Europ\u0119.
<\/p>\n\n\n\n
A Szwedzi w obsesyjnym strachu tropili eskapady radzieckich okr\u0119t\u00f3w podwodnych na ich wodach terytorialnych, zw\u0142aszcza sztokholmskiego archipelagu. Szykowali kraj do rozleg\u0142ej wojny partyzanckiej utrzymuj\u0105c zakonserwowane czo\u0142gi, wozy bojowe i artyleri\u0119 w stodo\u0142ach, szopach, stajniach, licz\u0105c, \u017ce powstrzyma to Sowiet\u00f3w przed rozwa\u017caniem inwazji. Wizytowa\u0142em te stodolniane \u201ecenturiony\u201d w 1993 r. w gronie ekspert\u00f3w od \u015brodk\u00f3w budowy zaufania. Chciano nas przekona\u0107, \u017ce pa\u0144stwa neutralne nie mog\u0105 sobie pozwoli\u0107 na militarn\u0105 transparencj\u0119.
<\/p>\n\n\n\n
W 1992 r. now\u0105 postaci\u0105 neutralno\u015bci sta\u0142a si\u0119 doktryna \u201emilitarnego niezaanga\u017cowania w czasie pokoju\u201d. Szwedzi aktywnie wyszli ze swoj\u0105 polityk\u0105 na p\u0142aszczyzn\u0119 globaln\u0105. Stali si\u0119 awangard\u0105 my\u015blenia o ekologii, pomocy rozwojowej, prawach kobiet. I wyra\u017anie os\u0142abili sw\u00f3j wysi\u0142ek obronny. Uwierzyli w koniec historii? Cz\u0142onkostwo w Unii Europejskiej (i rozw\u00f3j to\u017csamo\u015bci obronnej Unii) postawi\u0142o j\u0105 przed dylematem, jak zdefiniowa\u0107 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie jej neutralno\u015b\u0107. Dzi\u015b dylemat zosta\u0142 rozstrzygni\u0119ty jednoznacznie poprzez decyzj\u0119 o wst\u0105pieniu do NATO.
<\/p>\n\n\n\n
W najbardziej ortodoksyjnej formie chcia\u0142a praktykowa\u0107 neutralno\u015b\u0107 Szwajcaria. Jej neutralno\u015b\u0107 mia\u0142a by\u0107 neutralno\u015bci\u0105 niewzruszon\u0105 i kategoryczn\u0105 (integraln\u0105). Przyj\u0119\u0142a Szwajcaria polityk\u0119 neutralno\u015bci po Kongresie Wiede\u0144skim, kt\u00f3ry Szwajcari\u0119 odrodzi\u0142 w znanym do dzi\u015b kszta\u0142cie. Potwierdzona zosta\u0142a w Akcie Paryskim z 1815 r. i wpisana do konstytucji Konfederacji. Akt Paryski przyj\u0119ty przez Austri\u0119, Prusy, Rosj\u0119 i W. Brytani\u0119 bynajmniej nie czyni\u0142 ich gwarantami neutralno\u015bci, ale raczej zdawa\u0142 neutralno\u015b\u0107 Szwajcarii na ich wyroki. Powodowa\u0142, \u017ce w czasach \u015awi\u0119tego Przymierza nie raz i nie dwa miesza\u0142y si\u0119 mocarstwa w sprawy wewn\u0119trzne Szwajcarii (np. w kwestii przyjmowanych przez ni\u0105 uchod\u017ac\u00f3w politycznych).
<\/p>\n\n\n\n
W praktyce Szwajcaria pozostawa\u0142a neutralna od traktatu pokojowego z Francj\u0105 w 1516 r. przyj\u0119tego po nies\u0142awnym laniu pod Marignano w 1515 r. Sprowadza\u0142a si\u0119 w szczeg\u00f3lno\u015bci do niepakowania si\u0119 w \u017cadne intrygi wojenne, kt\u00f3re Francja mog\u0142aby traktowa\u0107 jako jej wrogie. I nie pakowa\u0142a si\u0119 Szwajcaria konsekwentnie w intrygi \u017cadne.
<\/p>\n\n\n\n
Po I wojnie \u015bwiatowej jej neutralno\u015b\u0107 zagwarantowa\u0142a Liga Narod\u00f3w, kt\u00f3rej siedzib\u0119 zreszt\u0105 go\u015bci\u0142a Szwajcaria na swoim terytorium. Po II wojnie \u015bwiatowej neutralno\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 oczywistym aksjomatem. Najpe\u0142niejsz\u0105 wyk\u0142adni\u0119 kategorycznej (abstencjonalnej) neutralno\u015bci Szwajcarii formu\u0142owa\u0142a tzw. doktryna Bindschendlera (prawnika szwajcarskiego) spisana na czterech stronach maszynopisu w 1954 r. Nie zosta\u0142a prze\u0142o\u017cona na instrumenty prawne, ale by\u0142a stosowana w praktyce. Wyklucza\u0142a ona udzia\u0142 Szwajcarii w jakichkolwiek porozumieniach i instytucjach mog\u0105cych wp\u0142ywa\u0107 na jej polityk\u0119 bezpiecze\u0144stwa. Szwajcaria nie wst\u0105pi\u0142a pocz\u0105tkowo do ONZ (uczyni\u0142a to dopiero w 2002 r.!). Do Rady Europy do\u0142\u0105czy\u0142a dopiero w 1963 r. Uczestniczy\u0142a od zarania w procesie KBWE (OBWE), domagaj\u0105c si\u0119 (z dobrym skutkiem) do zapisania swojego statusu neutralno\u015bci w Akcie Ko\u0144cowym KBWE z 1975 r. O wej\u015bciu do UE do dzi\u015b nie ma mowy. Ale pragmatyzm gospodarczy powodowa\u0142, \u017ce do COCOM musia\u0142a przyst\u0105pi\u0107 ju\u017c w 1951 r. I wzi\u0119\u0142a pieni\u0105dze w ramach Planu Marshalla. Zawsze by\u0142a gotowa \u015bwiadczy\u0107 dobre us\u0142ugi dyplomatyczne mi\u0119dzy pa\u0144stwami w stanie konfliktu. W wielu przypadkach reprezentowa\u0142y jej ambasady zwa\u015bnione strony przy zerwaniu stosunk\u00f3w dyplomatycznych, np. po wojnie rosyjsko-gruzi\u0144skiej w 2008 r.
<\/p>\n\n\n\n
W sensie militarnym utrzymywa\u0142a samowystarczalno\u015b\u0107 militarn\u0105. Szkoli\u0142a powszechnie poborowych (s\u0142ynne karabiny przechowywane przez rezerwist\u00f3w pod \u0142\u00f3\u017ckiem), ry\u0142a schrony przeciwatomowe, utrzymywa\u0142a do XXI wieku nies\u0142ychanie sprawne pu\u0142ki piechoty rowerowej, ale liczy\u0142a, \u017ce NATO nie pozwoli wystawi\u0107 jej na pastw\u0119 uderze\u0144 sowieckich i przyjdzie z pomoc\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Dzi\u015b o porzuceniu neutralno\u015bci jeszcze nie my\u015bli. Ale konsekwentnie przy\u0142\u0105cza\u0142a si\u0119 do sankcji unijnych wobec Rosji i w sensie polityczno-moralnym opowiedzia\u0142a si\u0119 jednoznacznie po stronie Zachodu w konflikcie na Ukrainie. Ma to geopolityczne szcz\u0119\u015bcie, \u017ce \u017cadnego zagro\u017cenia w bezpo\u015brednim otoczeniu nie do\u015bwiadcza. Nadal w spo\u0142ecze\u0144stwie utrzymuje si\u0119 silna suwerennistyczna mentalno\u015b\u0107, co komplikuje elicie czasem relacje z Uni\u0105 Europejsk\u0105 i temperuje zaanga\u017cowanie polityczne w \u015bwiecie. Ale i w przypadku Szwajcarii neutralno\u015b\u0107 z czasem mo\u017ce zaw\u0119\u017ca\u0107 si\u0119 i ogranicza\u0107 jedynie do symboliki.
<\/p>\n\n\n\n
W przypadku Finlandii neutralno\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 sposobem na prze\u017cycie pa\u0144stwa. Nie chcia\u0142a po II wojnie \u015bwiatowej podzieli\u0107 losu Polski, Czechos\u0142owacji czy W\u0119gier. Dzieln\u0105 postaw\u0105 w wojnie zimowej 1939-1940 r. oszcz\u0119dzi\u0142a sobie losu \u201eBa\u0142t\u00f3w\u201d. Chcia\u0142a przetrwa\u0107 jako pa\u0144stwo demokratyczne i zachodnie, niekomunistyczne i oferowa\u0142a swoj\u0105 neutralno\u015b\u0107 jako gwarancj\u0119 lojalno\u015bci wobec Zwi\u0105zku Radzieckiego.
<\/p>\n\n\n\n
Paryski Traktat Pokojowy z 1947 r. ogranicza\u0142 rozmiar si\u0142 zbrojnych Finlandii, oddawa\u0142 Sowietom Petsamo, a p\u00f3\u0142wysep Porkalla czyni\u0142 (w praktyce do 1956 r.) radzieck\u0105 baz\u0105. Do tego jeszcze narzuca\u0142 Finlandii reparacje wobec ZSRR (sp\u0142acono do 1952 r. ponad p\u00f3\u0142 miliarda USD ). Finlandia pokornie warunki te zaakceptowa\u0142a. A w kwietniu 1948 r. zawar\u0142a Traktat o Przyja\u017ani z ZSRR. Zobowi\u0105zywa\u0142 on Finlandi\u0119 do stawiania oporu wobec ewentualnego ataku ze strony Niemiec i ich sojusznik\u00f3w. W rosyjskiej interpretacji, wyklucza\u0142 ten zapis cz\u0142onkostwo Finlandii w NATO (przynajmniej dop\u00f3ki cz\u0142onkiem NATO s\u0105 Niemcy, ale Traktat utraci\u0142 moc w 1992 r.).
<\/p>\n\n\n\n
W takich okoliczno\u015bciach rodzi\u0142a si\u0119 doktryna Paasikivi-Kekkonena i poj\u0119cie finlandyzacji jako sposobu na prze\u017cycie. Skutkiem doktryny by\u0142 brak udzia\u0142u Finlandii w Planie Marshalla, nieobecno\u015b\u0107 w NATO, Unii Europejskiej (do 1995 r.), a nawet a\u017c do maja 1989 r. – w Radzie Europy. W polityce wewn\u0119trznej wprowadzono po II wojnie \u015bwiatowej elementy cenzury. Wycofano z bibliotek ksi\u0105\u017cki wskazane przez ambasad\u0119 radzieck\u0105 jako antysowieckie, nie zezwalano na pokaz niekt\u00f3rych zachodnich film\u00f3w. Nie mo\u017cna by\u0142o kupi\u0107 \u201eArchipelagu Gu\u0142ag\u201d. Finowie niewiele wiedzieli z miejscowej prasy o inwazji sowieckiej na W\u0119gry w 1956 r. czy Czechos\u0142owacj\u0119 w 1968 r., a ju\u017c, Bo\u017ce bro\u0144, nie wyczytali tam \u017cadnych uwag krytycznych pod adresem ZSRR. Ambasada ZSRR ingerowa\u0142a w \u017cycie wewn\u0105trzpolityczne tropi\u0105c sowietofob\u00f3w nawet na poziomie cz\u0142onk\u00f3w rzadu. A i tak Finowie \u017cyli w strachu przed mo\u017cliw\u0105 inwazj\u0105 (nie tylko drog\u0105 l\u0105dow\u0105, bo planowano w Moskwie r\u00f3wnie\u017c zmasowany desant z Estonii). <\/p>\n\n\n\n
Gra wszak\u017ce by\u0142a warta \u015bwieczki. Finlandia ocali\u0142a niepodleg\u0142o\u015b\u0107 i demokracj\u0119. A finlandyzacja sta\u0142a si\u0119 szczytem marze\u0144 kr\u0119g\u00f3w opozycyjnych w Polsce, Czechos\u0142owacji czy na W\u0119grzech. Finowie terminu specjalnie nie darzyli sympati\u0105 widz\u0105c w nim \u0142adunek pejoratywny \u2013 oportunizm geopolityczny. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie wr\u00f3ci\u0142a finlandyzacja jako model, kt\u00f3ry mog\u0142yby przyj\u0105\u0107 niekt\u00f3re pa\u0144stwa postsowieckie, tak by pozwolono im budowa\u0107 zachodni\u0105 demokracj\u0119 przy za\u0142o\u017ceniu ich neutralno\u015bci wzgl\u0119dem Rosji. W trakcie kryzysu wywo\u0142anego przygotowaniami do rosyjskiej inwazji na Ukrain\u0119 na pocz\u0105tku 2022 r. nie brakowa\u0142o na Zachodzie g\u0142os\u00f3w, \u017ce tylko finlandyzacja mo\u017ce ocali\u0107 ukrai\u0144sk\u0105 niepodleg\u0142o\u015b\u0107. W trakcie wymuszonych negocjacji z Rosj\u0105 po lutowej inwazji, Ukrai\u0144cy przekazywali publicznie, \u017ce gotowi byliby zrezygnowa\u0107 z d\u0105\u017cenia do cz\u0142onkostwa w NATO i przyj\u0105\u0107 status neutralno\u015bci, ale pod warunkiem odpowiednich gwarancji. Nie ulega watpliwo\u015bci, \u017ce jedynymi skutecznymi gwarancjami mog\u0105 by\u0107 tylko gwarancje zobowi\u0105zuj\u0105ce niekt\u00f3re pa\u0144stwa NATO do okazania pomocy Ukrainie w przypadku pogwa\u0142cenia jej statusu. A wi\u0119c po\u015brednio anga\u017cuj\u0105ce NATO. Czyli wi\u0105\u017c\u0105ce NATO z jej bezpiecze\u0144stwem. A ju\u017c dzi\u015b pa\u0144stwa NATO okazuj\u0105 Ukrainie wsparcie zbrojeniowe, szkoleniowe, rozpoznawcze i polityczne na nieznan\u0105 w historii Sojuszu skal\u0119.<\/p>\n\n\n\n
A Finlandia wchodzi do NATO. Jak skwitowa\u0142 Prezydent Biden: chcia\u0142 Putin finlandyzacji Europy, dosta\u0142 jej natoizacj\u0119.
<\/p>\n\n\n\n
Austria wybija\u0142a si\u0119 po II wojnie \u015bwiatowej na neutralno\u015b\u0107 najd\u0142u\u017cej. Bo i trudniej jej by\u0142o, bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce okupowa\u0142y j\u0105 wojska zwyci\u0119skich mocarstw, w tym i sowieckie. A przecie\u017c powiada\u0142 Stalin, \u017ce tam gdzie \u017co\u0142nierz sowiecki, tam i ustr\u00f3j socjalistyczny. Neutralno\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 we Wiedniu sposobem na pozbycie si\u0119 obcych si\u0142 zbrojnych i budow\u0119 demokracji.
<\/p>\n\n\n\n
Sytuacja polityczno-militarna Austrii pozostawa\u0142a ku po\u0142owie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych zak\u0142adnikiem nierozwi\u0105zania problemu niemieckiego. A politycznie obecno\u015b\u0107 obcych wojsk nie mia\u0142a wi\u0119kszego sensu. Coraz bardziej wi\u0119c nabiera\u0142a dynamiki koncepcja neutralno\u015bci. Sowieci chcieli wszak\u017ce, by wpierw zastosowano j\u0105 do Niemiec. Amerykanie zaakceptowali koncepcj\u0119 austriackiej neutralno\u015bci dopiero pod koniec Berli\u0144skiej Konferencji w 1954 r., ale bali si\u0119 u\u017cycia jej jako precedensu dla Niemiec. Uznali wszak\u017ce z czasem ryzyko sowietyzacji Austrii na wz\u00f3r NRD za ma\u0142o prawdopodobne. Austriackie si\u0142y wojskowe mog\u0142y za\u015b by\u0107 cennym wsparciem w zatrzymaniu ewentualnego pochodu si\u0142 radzieckich z W\u0119gier i Czechos\u0142owacji.
<\/p>\n\n\n\n
Kiedy Sowieci zgodzili si\u0119 oddzieli\u0107 kwesti\u0119 austriack\u0105 od rozwi\u0105zania problemu niemieckiego, sprawy potoczy\u0142y si\u0119 szybko. Ko\u0144cz\u0105cy okupacj\u0119 sojusznicz\u0105 Traktat Pa\u0144stwowy z 1955 r. nie zawiera\u0142 wszak\u017ce \u017cadnego odwo\u0142ania do neutralno\u015bci. Wprowadzono j\u0105 ustaw\u0105 konstytucyjn\u0105 z 26 pa\u017adziernika 1955 r. Austria og\u0142asza\u0142a wieczyst\u0105 neutralno\u015b\u0107 w celu zapewnienia nietykalno\u015bci swojego terytorium i niezawis\u0142o\u015bci na zewn\u0105trz. Zak\u0142ada\u0142a ona nieprzyst\u0119powanie do sojuszy i niezezwalanie na funkcjonowanie obcych baz na jej terytorium.
<\/p>\n\n\n\n
Austria by\u0142a jedynym krajem okupowanym w cz\u0119\u015bci przez wojska sowieckie, kt\u00f3ry skorzysta\u0142 z Planu Marshalla. Nie wst\u0105pi\u0142a do NATO i Europejskiej Wsp\u00f3lnoty Gospodarczej. Do ONZ i Rady Europy przyj\u0119to j\u0105 dopiero po zawarciu Traktatu Pa\u0144stwowego.
<\/p>\n\n\n\n
W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych podlega\u0142a austriacka neutralno\u015b\u0107 istotnej reinterpretacji. Doktryna Vedrossa z lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych zak\u0142ada\u0142a, \u017ce austriacka neutralno\u015b\u0107 dotyczy\u0142a w zasadzie wy\u0142\u0105cznie sytuacji wojennych. Nie kr\u0119powa\u0142a swobody w wyra\u017caniu pogl\u0105d\u00f3w politycznych, a zw\u0142aszcza nie oznacza\u0142a tzw. neutralno\u015bci ideologicznej. Ale w praktycznej interpretacji spowodowa\u0142a trzymanie si\u0119 z boku od procesu integracji europejskiej. Ostro\u017cno\u015b\u0107 t\u0119 zarzucono z upadkiem ZSRR i bloku komunistycznego.
<\/p>\n\n\n\n
Neutralno\u015b\u0107 Austrii sprzyja\u0142a jej rosn\u0105cej aktywno\u015bci na polu rozbrojenia globalnego.
<\/p>\n\n\n\n
W 1997 r. by\u0142em g\u0142\u00f3wnym negocjatorem z ramienia Polski konwencji o zakazie min przeciwpiechotnych. Proces negocjacji zacz\u0105\u0142 si\u0119 wtedy konsultacjami we Wiedniu, a podstaw\u0105 rokowa\u0144 by\u0142 projekt oficjalnie firmowany przez Austri\u0119. Decyduj\u0105ca rozgrywka mia\u0142a miejsce na konferencji, kt\u00f3ra rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 we wrze\u015bniu 1997 r. w Oslo. Zadanie mia\u0142em nie\u0142atwe. Przede wszystkim opiera\u0142 si\u0119 naszemu przyst\u0105pieniu do konwencji MON. Mia\u0142 ku temu wprawdzie niebagatelne argumenty, ale silne impulsy z innych o\u015brodk\u00f3w w\u0142adzy (w tym i Pa\u0142acu Prezydenckiego) kwestionowa\u0142y kurs wojska. Urasta\u0142y te kontrowersje do wymiaru doktrynalnego: czy konwencja jest przedsi\u0119wzi\u0119ciem rozbrojeniowym czy te\u017c aktem prawa humanitarnego. Sp\u00f3r m\u00f3g\u0142 zosta\u0107 rozwi\u0105zany kompromisowo dopiero, kiedy po wyborach parlamentarnych szefostwo resort\u00f3w obj\u0119li Bronis\u0142aw Geremek (MSZ) i Janusz Onyszkiewicz (MON). Konwencj\u0119 w Ottawie podpisali\u015bmy w grudniu 1997 r., cho\u0107 nie spieszyli\u015bmy si\u0119 przez lata ca\u0142e z ratyfikacj\u0105.
<\/p>\n\n\n\n
Na negocjacjach w Oslo mia\u0142em robi\u0107 wszystko, by parametry konwencji nie komplikowa\u0142y naszego ewentualnego przyst\u0105pienia. Musia\u0142em wi\u0119c atakowa\u0107 austriacki projekt, ale z pozycji konstruktywnych, czyli motywowanych trosk\u0105, aby konwencja sta\u0142a si\u0119 szybko instrumentem uniwersalnym. Okaza\u0142o si\u0119 wszak\u017ce, \u017ce dla Austrii i wspieraj\u0105cej j\u0105 grupy pa\u0144stw projekt by\u0142 w zasadzie nie negocjowalny. Kiedy zg\u0142osi\u0142em poprawk\u0119 dotycz\u0105c\u0105 rozlu\u017anienia harmonogramu niszczenia min, wspar\u0142y mnie ledwie dwa czy trzy pa\u0144stwa, a Austria uzna\u0142a, \u017ce nie ma nawet o czym rozmawia\u0107. Nie chcieli nawet p\u00f3j\u015b\u0107 na tzw. indykatywne g\u0142osowanie. Po sesji wszak\u017ce podesz\u0142o do mnie kilku dyplomat\u00f3w, kt\u00f3rzy nasze stanowisko po cichu popierali. Postanowi\u0142em wi\u0119c rozkr\u0119ci\u0107 (wsp\u00f3lnie z ambasadorem Brazylii) akcj\u0119 zmobilizowania poparcia. I przez noc uda\u0142o si\u0119 to zrobi\u0107. W g\u0142osowaniu nast\u0119pnego dnia opowiedzia\u0142a si\u0119 za naszym stanowiskiem co prawda mniejszo\u015b\u0107 delegacji, ale by\u0142a to mniejszo\u015b\u0107, z kt\u00f3r\u0105 trzeba by\u0142o si\u0119 liczy\u0107. W efekcie do stosownych zapis\u00f3w projektu Austriacy zostali zmuszeni wprowadzi\u0107 poprawk\u0119. A my odnie\u015bli\u015bmy symboliczny co prawda, ale negocjacyjny sukces. Projekt okaza\u0142 si\u0119 by\u0107 negocjowalny tak\u017ce w kluczowych kwestiach. <\/p>\n\n\n\n
Negocjacyjna zdobycz cieszy o wiele bardziej, je\u015bli negocjowa\u0142o si\u0119 \u201epod g\u00f3rk\u0119\u201d, przekonuj\u0105c do siebie pocz\u0105tkowo niech\u0119tnych partner\u00f3w. Bo, jak si\u0119 gra \u201ena wyje\u017adzie\u201d, z silniejszym przeciwnikiem, kt\u00f3remu jeszcze sprzyja ponadwymiarowo s\u0119dzia, pokazuj\u0105c naszemu zawodnikowi czerwon\u0105 kartk\u0119 i dyktuj\u0105c niezawinion\u0105 \u201ejedenastk\u0119\u201d, przed\u0142u\u017caj\u0105c czas gry, to i remis mo\u017ce smakowa\u0107 s\u0142odziej ni\u017c zwyci\u0119stwo. Bo pora\u017cka to zawsze jednak pora\u017cka, nawet w najbardziej heroicznym stylu.
<\/p>\n\n\n\n
Austria kontynuuj\u0105c owe chwalebne globalne tradycje sta\u0142a si\u0119 jednym z g\u0142\u00f3wnych promotor\u00f3w Traktatu o zakazie broni atomowej. Wszed\u0142 on w \u017cycie w 2012 r., a Austria wsp\u00f3lnie z Irlandi\u0105 by\u0142y pierwszymi spo\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w Unii Europejskiej, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 stron\u0105 Traktatu. I jak w przypadku Szwajcarii, neutralno\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 austriackiej mentalno\u015bci (podobnie jak oparcie armii na poborze powszechnym i prorosyjskie sympatie elit politycznych i gospodarczych). Nadal uwa\u017ca sie tam, \u017ce mo\u017ce by\u0107 ona d\u017awigni\u0105 w promowaniu wizerunku kraju jako mediatora z Rosj\u0105. Z\u0142udne to wszak\u017ce w d\u0142u\u017cszej perspektywie za\u0142o\u017cenia.
<\/p>\n\n\n\n
Irlandzka neutralno\u015b\u0107 nigdy nie zosta\u0142a zapisana w akcie prawnym. Stanowi niepisan\u0105 polityczn\u0105 dyrektyw\u0119 honorowan\u0105 przez wszystkie rz\u0105dy od czas\u00f3w sprzed II wojny \u015bwiatowej. Jeszcze przy narodzinach Wolnego Pa\u0144stwa Irlandzkiego godzi\u0142a si\u0119 Irlandia na powierzenie Wielkiej Brytanii odpowiedzialno\u015bci za obron\u0119. Ta zale\u017cno\u015b\u0107 wszak\u017ce k\u0142\u00f3ci\u0142a si\u0119 z d\u0105\u017ceniem do pe\u0142nej emancypacji.
Irlandia wybra\u0142a neutralno\u015b\u0107 zarzucaj\u0105c opcj\u0119 \u201eneutralno\u015bci zbrojnej\u201d. Jej wojsko zawsze mia\u0142o rozmiar symboliczny. Po wojnie nie wst\u0105pi\u0142a do NATO (sta\u0142a za tym i \u017c\u00f3\u0142\u0107 zwi\u0105zana z utrzymuj\u0105cym si\u0119 podzia\u0142em wyspy). Ale by\u0142a gotowa zawrze\u0107 dwustronny pakt obronny z USA. Jest cz\u0142onkiem za\u0142o\u017cycielem Rady Europy. Ale do ONZ przyj\u0119to j\u0105 dopiero w 1955 r., cho\u0107 wniosek z\u0142o\u017cy\u0142a jeszcze w 1945 r. By\u0142 on jednak blokowany przez Rosj\u0119 (pocz\u0105tkowo pod pretekstem braku stosunk\u00f3w dyplomatycznych).
<\/p>\n\n\n\n
Enda Kenny sprawuj\u0105cy w latach 2011-2017 urz\u0105d premiera uznawa\u0142, \u017ce Irlandia nie jest neutralna. Jest po prostu niesprzymierzona (\u201eunaligned\u201d). Irlandia pozwala wi\u0119c obcym samolotom wojskowym tankowa\u0107 w Shannon (pod warunkiem \u017ce s\u0105 nieuzbrojone, ale po 11 wrze\u015bnia 2001 r. ten warunek z\u0142agodzono i nie dotyczy on samolot\u00f3w operuj\u0105cych w ramach dzia\u0142a\u0144 autoryzowanych przez Rad\u0119 Bezpiecze\u0144stwa ONZ). Jej si\u0142y zbrojne mog\u0105 uczestniczy\u0107 w operacjach poza granicami kraju, ale pod warunkiem, \u017ce jest operacja prowadzona b\u0105d\u017a autoryzowana przez ONZ, a udzia\u0142 irlandzki ma zgod\u0119 rz\u0105du i parlamentu.
<\/p>\n\n\n\n
Irlandia wszak\u017ce trzyma si\u0119 z daleka od integracji obronnej w ramach UE. Jej konstytucja zabrania Irlandii uczestniczy\u0107 w decyzji przewiduj\u0105cej utworzenie wsp\u00f3lnej obrony UE. Ale partycypuje Irlandia w PESCO. Bierze te\u017c udzia\u0142 w Partnerstwie dla Pokoju sprz\u0119gni\u0119tym z NATO.
<\/p>\n\n\n\n
Opisywane powy\u017cej neutralno\u015bciowe polityki Austrii, a zw\u0142aszcza Irlandii, a tak\u017ce innych pa\u0144stw o specyficznej polityce bezpiecze\u0144stwa s\u0105 istotnym czynnikiem rzutuj\u0105cym na mo\u017cliwo\u015bci rozwoju to\u017csamo\u015bci obronnej i bezpiecze\u0144stwa Unii Europejskiej. Ju\u017c Traktat Lizbo\u0144ski dla niekt\u00f3rych z nich okaza\u0142 si\u0119 nie lada wyzwaniem. Zawiera\u0142 on bowiem m.in. tzw klauzul\u0119 solidarno\u015bci i perspektyw\u0119 tworzenia wsp\u00f3lnej to\u017csamo\u015bci w dziedzinie bezpiecze\u0144stwa. W efekcie Unia Europejska musia\u0142a p\u00f3j\u015b\u0107 na format wsp\u00f3\u0142pracy zainteresowanych pa\u0144stw w sprawach obronnych (PESCO). W podej\u015bciu niekt\u00f3rych pa\u0144stw jakby oddawano prymat trwa\u0142o\u015bci w\u0142asnej polityki nad mo\u017cliwie temporaln\u0105 perspektyw\u0105 istnienia Unii Europejskiej. Bo co je\u015bli Unia si\u0119 rozpadnie, je\u015bli opuszcz\u0105 j\u0105 pa\u0144stwa, kt\u00f3re postrzegane s\u0105 jako dostarczyciele bezpiecze\u0144stwa? B\u0119dzie trzeba wraca\u0107 do neutralno\u015bci, ale powr\u00f3t to b\u0119dzie ma\u0142o wiarygodny. Strategiczny kompas, przyj\u0119ty przez Uni\u0119 w 2022 r. dylemat\u00f3w tych nie rozstrzyga.
<\/p>\n\n\n\n
Gwoli sprawiedliwo\u015bci odnotowa\u0107 nale\u017cy, \u017ce w europejskich wydaniach neutralno\u015bci nie chodzi\u0142o wy\u0142\u0105cznie o pozycjonowanie wzgl\u0119dem zagro\u017cenia ze strony Rosji. Dobrym przyk\u0142adem by\u0142a Malta.
<\/p>\n\n\n\n
Malta wzi\u0119\u0142a kurs na neutralno\u015b\u0107 w po\u0142owie lat siedemdziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku. Chcia\u0142a, aby jej neutralno\u015b\u0107 zosta\u0142a zagwarantowana przez cztery \u015br\u00f3dziemnomorskie kraje \u2013 Francj\u0119, Algieri\u0119, Libi\u0119 i W\u0142ochy. A gwarancje mia\u0142yby dodatkowo by\u0107 wsparte pomoc\u0105 finansow\u0105. Nikt z partner\u00f3w nie przejawi\u0142 szczeg\u00f3lnego entuzjazmu, zw\u0142aszcza je\u015bli chodzi o aspekt finansowy. Jedynie W\u0142ochy szybko podpisa\u0142y dokument z gwarancjami wojskowymi.
<\/p>\n\n\n\n
Ostatni brytyjski okr\u0119t wojskowy (HMS \u201eLondon\u201d) opu\u015bci\u0142 w 1979 r. baz\u0119 na Malcie, a 15 maja 1981 r. Malta og\u0142osi\u0142a neutralno\u015b\u0107, jeszcze tego samego dnia uznan\u0105 przez W\u0142ochy. W 1987 r. neutralno\u015b\u0107 zosta\u0142a wpisana do konstytucji. Malta zobowi\u0105za\u0142a si\u0119 do prowadzenia polityki niezaanga\u017cowania i nieuczestniczenia w sojuszach wojskowych. Nie zezwala\u0142a na tworzenie obcych baz wojskowych na jej terytorium, a tak\u017ce \u017cadnych instalacji wojskowych (je\u015bli nie s\u0142u\u017c\u0105 obronie w\u0142asnej).
<\/p>\n\n\n\n
Do\u0142\u0105czy\u0142a wszak\u017ce do Partnerstwa dla Pokoju, uczestniczy w misjach stabilizacyjnych w ramach UE, ale nie zg\u0142osi\u0142a si\u0119 do PESCO (t\u0142umaczy\u0142a, \u017ce musi poczeka\u0107 i oceni\u0107 tego ewentualne skutki).
<\/p>\n\n\n\n
Malta zosta\u0142a swego czasu przyj\u0119ta do Ruchu Pa\u0144stw Niezaanga\u017cowanych. Podobnie jak Cypr. Ten zreszt\u0105 zwi\u0105za\u0142 si\u0119 z Ruchem u jego zarania. Wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w za\u0142o\u017cycielskiej konferencji w Belgradzie w 1961 r. (a arcybiskup Makarios uczestniczy\u0142 nawet konferencji w Bandungu w 1955 r., czyli jeszcze przed formaln\u0105 niepodleg\u0142o\u015bci\u0105). Nie przeszkadza\u0142 w tej polityce fakt, \u017ce na jego terytorium ca\u0142y czas funkcjonuj\u0105 brytyjskie bazy wojskowe. Uczestniczy Cypr w PESCO i CSDP (wsp\u00f3lnej polityce bezpiecze\u0144stwa i obrony).
Wchodz\u0105c do UE w 2004 r. zar\u00f3wno Malta, jak i Cypr opu\u015bci\u0142y Ruch Pa\u0144stw Niezaanga\u017cowanych.
<\/p>\n\n\n\n
Neutralno\u015b\u0107 europejska, wydaje si\u0119, wyczerpuje sw\u00f3j potencja\u0142. Jej grabarzem sta\u0142 si\u0119 niew\u0105tpliwie Putin. Nieprzewidywalno\u015b\u0107 jego Rosji czyni gwarancje neutralno\u015bci z\u0142udnymi. W konfrontacji z Rosj\u0105 nie ma miejsca na strefy neutralne, a tym bardziej szare. Im silniejsza to\u017csamo\u015b\u0107 Unii Europejskiej, im bardziej przekonuj\u0105ca misja NATO (vide madrycka koncepcja strategiczna z 2022 r.), tym zapotrzebowanie na realn\u0105 neutralno\u015b\u0107 mniejsze. Je\u015bli Ukraina wytrzyma nap\u00f3r Rosji i obroni niepodleg\u0142o\u015b\u0107, zostanie cz\u0142onkiem Unii Europejskiej, wejdzie te\u017c do NATO.<\/p>\n\n\n\n
A ju\u017c globalnie neutralno\u015b\u0107 bogatego europejskiego pa\u0144stwa, co to nie b\u0119dzie doktrynalnie posy\u0142a\u0107 \u017co\u0142nierzy na misje wojskowe, pot\u0119pia\u0107 przemoc, stosowa\u0107 kiedy trzeba uznane \u015brodki przymusu, musi budzi\u0107 coraz wi\u0119ksze wyrzuty sumienia. \u201eMoja chata z kraja\u201d nie jest moralnie zdrow\u0105 filozofi\u0105 na czas borykaj\u0105cego si\u0119 z chaosem \u015bwiata. Ale kiedy chodzi o kwestie bezpiecze\u0144stwa narodowego, parenetyczne wezwania skutek maj\u0105 nadal ograniczony.<\/p>\n\n\n\n
\u015awiat nadal obchodzi dwunastego grudnia mi\u0119dzynarodowy dzie\u0144 neutralno\u015bci.<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/IMG_3992.jpg?resize=526%2C343&ssl=1\")
Wspomina\u0142em tydzie\u0144 temu, \u017ce po II wojnie \u015bwiatowej ja\u0142ta\u0144ski podzia\u0142 Europy nada\u0142 nowy kontekst doktrynie neutralno\u015bci. Neutralno\u015b\u0107 stanowi\u0142a element (flankowej) buforowo\u015bci mi\u0119dzy oboma blokami. Wielowiekowe do\u015bwiadczenia neutralno\u015bci Szwecji i Szwajcarii dawa\u0142y jak\u0105\u015b odpowied\u017a na wyzwanie,…<\/p>\n