Podczas g\u0142osowania 2 marca 2022 r. nad rezolucj\u0105 Zgromadzenia Og\u00f3lnego ONZ pot\u0119piaj\u0105c\u0105 inwazj\u0119 na Ukrain\u0119 wstrzyma\u0142o si\u0119 od g\u0142osu 35 pa\u0144stw, w tym Chiny, co nie dziwi\u0142o, bo politycznie blisko im do Rosji, ale tak\u017ce Indie, Pakistan, RPA czy Algeria. Wiele (je\u015bli nie wi\u0119kszo\u015b\u0107) pa\u0144stw tzw. Po\u0142udnia nie przy\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 do zachodnich sankcji wobec Rosji, nie pot\u0119pi\u0142a otwarcie rosyjskiej agresji, nie wspar\u0142a Ukrainy. By\u0142oby wszak\u017ce b\u0142\u0119dem interpretowanie ich zachowania jako antyzachodniego czy prorosyjskiego. One po prostu traktuj\u0105 konflikt jako sp\u00f3r wewn\u0119trzny w ramach bogatej P\u00f3\u0142nocy. Nie chc\u0105 si\u0119 we\u0144 wik\u0142a\u0107. Nic im do niego. Wida\u0107 w tym inercyjne skutki polityki niezaanga\u017cowania epoki zimnowojennej. Mo\u017cna ubolewa\u0107, \u017ce nie widz\u0105 te pa\u0144stwa dalekosi\u0119\u017cnych skutk\u00f3w konfliktu dla uk\u0142adu globalnego i przysz\u0142ego modelu stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych, w tym i dla nich samych. Mo\u017cna \u017ca\u0142owa\u0107, \u017ce w swym milczeniu t\u0142umi\u0105 elementarne instynkty moralne w polityce. Ale niezaanga\u017cowanie nie oznacza przecie\u017c popierania agresji i \u0142amania norm prawa mi\u0119dzynarodowego.<\/p>\n\n\n\n
\u201ePa\u0144stwa niezaanga\u017cowane\u201d na gruncie j\u0119zyka polskiego s\u0105 terminem nie\u015bcis\u0142ym, wr\u0119cz myl\u0105cym, bo wynikaj\u0105cym z niezbyt fortunnego t\u0142umaczenia s\u0142owa \u201enon-aligned\u201d. Bo one by\u0142y w czasach zimnej wojny zaanga\u017cowane, czyli aktywne i nieoboj\u0119tne, ale pozostawa\u0142y niesprzymierzone, czyli niezwi\u0105zane cz\u0142onkostwem w bloku militarnym, sojuszu obronnym. Podobnie wszak\u017ce jak neutralno\u015b\u0107, a mo\u017ce nawet w jeszcze wi\u0119kszym stopniu, niezaanga\u017cowanie straci\u0142o wiele ze swojej racji bytu w dzisiejszych warunkach. A przejmowanie funkcji steruj\u0105cych w ruchu niezaanga\u017cowanych przez pa\u0144stwa autorytarne czy otwarcie dyktatorskie podkopa\u0142o jego polityczn\u0105 wiarygodno\u015b\u0107.
<\/p>\n\n\n\n
Doktryna niezaanga\u017cowania zrodzi\u0142a si\u0119 po II wojnie \u015bwiatowej w procesie dekolonizacji, dokonuj\u0105cej si\u0119 w warunkach globalnego podzia\u0142u \u015bwiata na dwa przeciwstawne bloki. Wywodzono doktryn\u0119 z nauk Gandhiego postuluj\u0105cych pacyfizm i odrzucenie przemocy. Pa\u0144stwa wyzwolone z p\u0119t kolonializmu nie chcia\u0142y pogr\u0105\u017cy\u0107 si\u0119 w logice dwubiegunowego \u015bwiata. Chcia\u0142y szuka\u0107 jednocze\u015bnie formu\u0142y wychodz\u0105cej poza tradycyjnie pojmowan\u0105 neutralno\u015b\u0107, otwieraj\u0105c\u0105 pole dla niezale\u017cnego aktywizmu. Si\u0142\u0105 nap\u0119dow\u0105 ruchu sta\u0142y si\u0119 Indie, Indonezja, Egipt i Jugos\u0142awia.
<\/p>\n\n\n\n
Pocz\u0105tek ruchu przyj\u0119to wi\u0105za\u0107 z konferencj\u0105 w Bandungu w kwietniu 1955 r., w kt\u00f3rej wzi\u0119li udzia\u0142 przedstawiciele 29 pa\u0144stw (w tym sze\u015bciu u progu niepodleg\u0142o\u015bci). Jej deklarowanym celem by\u0142o zademonstrowanie solidarno\u015bci pa\u0144stw Azji i Afryki, wsp\u00f3lnoty ich interes\u00f3w w warunkach \u00f3wczesnego \u015bwiata. Przes\u0142aniem \u2013 likwidacja kolonializmu, demokratyzacja stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych, sprzeciw wobec pr\u00f3b ponownej satelizacji wyzwolonych kolonii. \u015awiat mia\u0142 rz\u0105dzi\u0107 si\u0119 zasadami Pa\u0144czasila, czyli wywodzonymi z buddyzmu cnotami dobrego post\u0119powania, kt\u00f3re umieszczono w preambule porozumienia chi\u0144sko-indyjskiego w 1954 r. reguluj\u0105cym konflikt o Aksai i Po\u0142udniowy Tybet. Prezydent Indonezji Sukarno upatrywa\u0142 w nich alternatyw\u0119 wobec socjalistycznych i kapitalistycznych metod prowadzenia polityki mi\u0119dzynarodowej. By\u0142y swoist\u0105 formu\u0142\u0105 pokojowego wsp\u00f3\u0142\u017cycia i rozstrzygania spor\u00f3w.
<\/p>\n\n\n\n
Pi\u0119\u0107 zasad Pa\u0144czasila prze\u0142o\u017cono w Bandungu na 10 zasad stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 kryteriami cz\u0142onkostwa w ruchu niezaanga\u017cowanych: respektowanie praw cz\u0142owieka, suwerenno\u015b\u0107 i integralno\u015b\u0107 terytorialna, r\u00f3wno\u015b\u0107 ras i narod\u00f3w, zakaz interwencji, prawo do samoobrony zgodnie z Kart\u0105 Narod\u00f3w Zjednoczonych, nie wykorzystywanie uk\u0142ad\u00f3w o obronie zbiorowej w imi\u0119 egocentrycznych interes\u00f3w wielkich mocarstw, powstrzymywanie si\u0119 od agresji i gro\u017aby u\u017cycia si\u0142y, pokojowe rozstrzyganie spor\u00f3w, rozwijanie wsp\u00f3\u0142pracy, poszanowanie sprawiedliwo\u015bci i zobowi\u0105za\u0144 mi\u0119dzynarodowych.
<\/p>\n\n\n\n
Konferencja w Belgradzie w 1961 r. sta\u0142a si\u0119 pierwszym spotkaniem na szczycie dojrzewaj\u0105cego ruchu, a wzi\u0119\u0142o w niej udzia\u0142 25 pa\u0144stw, w tym 12 z Azji, 11 z Afryki oraz Jugos\u0142awia i Kuba.
<\/p>\n\n\n\n
Od pocz\u0105tku istnienia ruchu przymila\u0142 si\u0119 do\u0144 ZSRR i blok socjalistyczny. Traktowano tam inicjatyw\u0119 jako przedsi\u0119wzi\u0119cie antyzachodnie, antyimperialistyczne, antyneokolonialne, przeciwne dominacji Zachodu w polityce globalnej, ograniczaj\u0105ce mo\u017cliwo\u015bci Zachodu w okr\u0105\u017caniu \u015bwiata socjalistycznego sieci\u0105 sojuszy i antykomunistycznych blok\u00f3w. I udzielano mu cichego wsparcia. Sympatyzowano w Moskwie z podnoszonymi przez ruch has\u0142ami likwidacji nier\u00f3wno\u015bci spo\u0142ecznych, ub\u00f3stwa, g\u0142odu. Nowy \u0141ad Ekonomiczny, kt\u00f3ry zrodzi\u0142 si\u0119 w \u0142onie ruchu niezaanga\u017cowanych, by\u0142 d\u017awi\u0119cznym has\u0142em w polityce lat siedemdziesi\u0105tych i osiemdziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku.
<\/p>\n\n\n\n
Ruch niezaanga\u017cowanych w szczytowym momencie liczy\u0142 ponad 130 pa\u0144stw (obecnie ok. 120). Wywar\u0142 istotny wp\u0142yw na funkcjonowanie niekt\u00f3rych organizacji mi\u0119dzynarodowych, jak np. ONZ. W jej \u0142onie zawi\u0105za\u0142a si\u0119 w latach 60-ych odgrywaj\u0105ca widoczn\u0105 rol\u0119 tzw. grupa 77. Pr\u00f3bowa\u0142y j\u0105 przyci\u0105ga\u0107 do swoich cel\u00f3w Chiny, ale jej znaczenie od lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych spada. Odegra\u0142 ruch wiod\u0105c\u0105 rol\u0119 w procesie dekolonizacji i w promowaniu zasad demokratyzacji stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych oraz nowego \u0142adu ekonomicznego. Nie by\u0142oby wsp\u00f3\u0142czesnego zjawiska emancypacji pa\u0144stw rozwijaj\u0105cych si\u0119 bez ruchu niezaanga\u017cowanych.
<\/p>\n\n\n\n
W latach siedemdziesi\u0105tych zaznaczy\u0142 si\u0119 wyra\u017any przechy\u0142 w stron\u0119 retoryki antyimperialistycznej (wp\u0142ywy ZSRR wyra\u017anie w ruchu wtedy ros\u0142y). Z trybuny spotka\u0144 ruchu rozbrzmiewa\u0142 stentorowy sprzeciw wobec imperializmu, neokolonializmu, rasizmu, agresji, okupacji, hegemonii, udzia\u0142u w paktach militarnych, zezwalania na tworzenie baz wojskowych. Ale inwazja sowiecka na Afganistan wywo\u0142a\u0142a w\u015br\u00f3d sporej (a \u015bmia\u0142o mo\u017cna rzec \u2013 wi\u0119kszej) cz\u0119\u015bci ruchu powa\u017cny niepok\u00f3j (i otwarty wobec ZSRR krytycyzm). Na kilka dobrych lat podzieli\u0142a ruch.
<\/p>\n\n\n\n
Tym niemniej wsp\u00f3lny mianownik interes\u00f3w pozostawa\u0142 wtedy jeszcze solidny. Politycznie pr\u0119\u017cnym spoiwem sta\u0142a si\u0119 kwestia palesty\u0144ska oraz likwidacja apartheidu.
<\/p>\n\n\n\n
Po upadku dwubiegunowego \u015bwiata racja bytu ruchu wyra\u017anie os\u0142ab\u0142a. A prawdziwym ciosem w jego wiarygodno\u015b\u0107 by\u0142o przej\u0119cie roli przewodnicz\u0105cych ruchu w naszym milenium przez pa\u0144stwa wyra\u017anie autorytarne, je\u015bli nie dyktatorskie. Gospodarzami szczyt\u00f3w ruchu by\u0142y Malezja w 2003 r., Kuba w 2006 r., Egipt w 2009 r., Iran w 2012 r., Wenezuela w 2016 r. i Azerbejd\u017can w 2019 r. Brak odwo\u0142ania do demokratycznych warto\u015bci czy praw cz\u0142owieka, co jeszcze w latach osiemdziesi\u0105tych mo\u017cna by\u0142o traktowa\u0107 jako zamierzon\u0105 paralips\u0119, we wsp\u00f3\u0142czesnych czasach sta\u0142 si\u0119 czynnikiem degeneracji ruchu.
<\/p>\n\n\n\n
Jak wspomnielismy na poczatku wpisu, odruchem niezaanga\u017cowania (wci\u0105\u017c silnym) na forum ONZ mo\u017cna nazywa\u0107 tendencj\u0119 do wstrzymywania si\u0119 od g\u0142osu podczas rezolucji, w kt\u00f3rych ujawnia si\u0119 g\u0142\u0119boki sp\u00f3r mi\u0119dzy Zachodem a Rosj\u0105. Dotyczy\u0142o to m.in. Ukrainy (w tym i Krymu), innych konflikt\u00f3w na obszarze postsowieckim, czy sytuacji w dziedzinie praw cz\u0142owieka, np. w Iranie czy Syrii. Ponad p\u00f3\u0142 setki cz\u0142onk\u00f3w ONZ mo\u017ce nie mie\u0107 zdania w kwestiach, w kt\u00f3rych racje moralne wydaj\u0105 by\u0107 czyste i ewidentne. Bo traktuje te kwestie jako przedmiot sporu politycznego.
<\/p>\n\n\n\n
Spo\u015br\u00f3d pa\u0144stw europejskich cz\u0142onkami ruchu s\u0105 Azerbejd\u017can i Bia\u0142oru\u015b (jak godzi si\u0119 to z jej cz\u0142onkostwem w pakcie wojskowym, czyli w Organizacji Uk\u0142adu o Bezpiecze\u0144stwie Zbiorowym, to odr\u0119bna kwestia). I fakt ten jest bardziej wymowny od jakiegokolwiek komentarza.
<\/p>\n\n\n\n
Jest te\u017c cz\u0142onkiem ruchu niezaanga\u017cowanych Turkmenistan. Przyj\u0105\u0142 on doktryn\u0119 wieczystej neutralno\u015bci. Oznacza\u0142a ona niewst\u0119powanie do blok\u00f3w militarnych, ale przewidywa\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 korzystania z pomocy wojskowej obcych pa\u0144stw. W 1995 r. zosta\u0142a nawet formalnie uznana przez Zgromadzenie Og\u00f3lne ONZ.
<\/p>\n\n\n\n
Wiosn\u0105 1993 r. mia\u0142em okazje wys\u0142ucha\u0107 prawie 45-minutowego prywatnego wyk\u0142adu na jej temat osobi\u015bcie wyg\u0142oszonego przez przyw\u00f3dc\u0119 Turkmenistanu Saparmurata Nijazowa alias Turkmenbaszi. <\/p>\n\n\n\n
Towarzyszy\u0142em w\u00f3wczas w podr\u00f3\u017cy po pa\u0144stwach Azji Centralnej urz\u0119duj\u0105cej przewodnicz\u0105cej OBWE, ministrze spraw zagranicznych Szwecji Margarecie af Ugglas. W gronie do\u015b\u0107 w\u0105skim przyj\u0105\u0142 nas Turkmenbaszi. Zamiast zwyczajowej rozmowy gospodarz uraczy\u0142 nas monologiem. Pani ministrze tylko nadzwyczajnym wysi\u0142kiem pod koniec wydarzenia uda\u0142o si\u0119 dorwa\u0107 do g\u0142osu. Mnie posadzono po prawicy pani af Ugglas. A Turkmenbaszi podczas swojego wst\u0119pnego monologu nie patrzy\u0142 w og\u00f3le na swoj\u0105 vis-a-vis, czyli pani\u0105 ministr\u0119, lecz na mnie. Mog\u0119 podejrzewa\u0107 dlaczego. Takiego spojrzenia i z takiego bliska nie spos\u00f3b zapomnie\u0107, nawet po latach. Podobnie nieokie\u0142znanej brawury i \u015bwiadomo\u015bciowej nienormatywno\u015bci nie widzia\u0142em bowiem w oczach u \u017cadnego przyw\u00f3dcy, a mia\u0142em okazj\u0119 przygl\u0105da\u0107 si\u0119 z bliska co najmniej kilkudziesi\u0119ciu z nich. No, u \u017cadnego, mo\u017ce poza Ceausescu (w 1988 r.) i Kaddafim (w 2001 r.). Dla Turkmenbaszi neutralno\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 przykrywk\u0105 dla skrajnie opresyjnej polityki, kontynuowanej przez jego nast\u0119pc\u0119, a obecnie przez nast\u0119pcy syna. Jej politycznymi ofiarami by\u0142o co najmniej kilka os\u00f3b, kt\u00f3re zna\u0142em, w tym i by\u0142y minister spraw zagranicznych Batyr Berdijew, kt\u00f3ry wtedy w 1993 r. jako wiceminister opiekowa\u0142 si\u0119 mn\u0105 i innymi cz\u0142onkami delegacji (a od 20 lat nieznane s\u0105 jego losy po aresztowaniu i skazaniu za zdrad\u0119).
<\/p>\n\n\n\n
\u00d3wczesna podr\u00f3\u017c z Baroness\u0105 sta\u0142a si\u0119 pocz\u0105tkiem mojego kilkuletniego zaanga\u017cowania w budow\u0119 most\u00f3w mi\u0119dzy regionem Azji Centralnej a OBWE. Wtedy towarzysz\u0105c ministrze jeszcze musia\u0142em si\u0119 na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 wydosta\u0107 z Aszchabadu, bo zosta\u0142em dzie\u0144 d\u0142u\u017cej, a mia\u0142em do pani ministry do\u0142\u0105czy\u0107 w Taszkiencie. Po drodze w nieplanowany spos\u00f3b musia\u0142em przerwa\u0107 podr\u00f3\u017c w mie\u015bcie Mary, otoczonym pustyni\u0105 na setki kilometr\u00f3w w ka\u017cd\u0105 stron\u0119, kt\u00f3re znane by\u0142o mi wcze\u015bniej jedynie z tego, \u017ce posy\u0142ano tam na odbywanie s\u0142u\u017cby wojskowej syn\u00f3w sowieckich prominent\u00f3w, kt\u00f3rzy sprawiali problemy wychowawcze przez niestosowanie si\u0119 do zasad moralno\u015bci socjalistycznej. Nabywali tam m.in. bardzo przydatnej umiej\u0119tno\u015bci dbania o higien\u0119 przez odpowiednie nacieranie cia\u0142a piaskiem. Bo wody by\u0142o tam na lekarstwo, a piach w ustach czu\u0142o si\u0119 w minut\u0119 po wyl\u0105dowaniu.
<\/p>\n\n\n\n
Moja dzia\u0142alno\u015b\u0107 dyplomatyczna w Azji Centralnej w latach 1993-1996 mia\u0142a wysoce przygodowy charakter. Organizowa\u0142em tam seminaria OBWE. Wynio\u015ble nazywali\u015bmy to dyplomacj\u0105 konferencyjn\u0105. Chodzi\u0142o o wprowadzenie regionu do \u015bwiadomo\u015bci dyplomat\u00f3w i urz\u0119dnik\u00f3w europejskich, \u015bci\u0105ganie ich do Duszanbe, Fergany czy Biszkeku, by co\u015b o regionie si\u0119 nauczyli. A seminaria te wymaga\u0142y du\u017cej zapobiegliwo\u015bci logistycznej. Na pierwsze z nich udawa\u0142em si\u0119 opasany meganerk\u0105, w kt\u00f3rej wioz\u0142em kilka tysi\u0119cy dolar\u00f3w w banknotach jedno- i pi\u0119ciodolarowych na pokrycie tzw. koszt\u00f3w miejscowych. A innym razem sprytnie \u201eprzemycili\u015bmy\u201d z powrotem do Wiednia moj\u0105 sekretark\u0119, kt\u00f3rej poprzedniego dnia w samolocie rz\u0105dowym na trasie Urgencz-Taszkient skradziono austriacki paszport. Nie mia\u0142a przy sobie \u017cadnego dokumentu to\u017csamo\u015bci. Za\u0142atwi\u0142em z Uzbekami i Lufthans\u0105, \u017ce wyleci z Taszkientu. Ale we Frankfurcie trzeba by\u0142o u\u017cy\u0107 nie lada fortelu, aby j\u0105 mo\u017cna by\u0142o do Europy wpu\u015bci\u0107.
<\/p>\n\n\n\n
Partnerstwo Azji Centralnej z Europ\u0105 nie nabra\u0142o dot\u0105d wysoko\u015bci przelotowej. Bo miejscowi liderzy liczyli na zachodnie inwestycje i pieni\u0105dze, a Zach\u00f3d proponowa\u0142 im (w ich mniemaniu \u2013 zamiast) standardy demokracji i praw cz\u0142owieka, kt\u00f3re poza Kirgistanem przyjmowano jako zagra\u017caj\u0105ce stabilno\u015bci w\u0142adzy. A obiektywnie \u2013 wobec oczywistej presji Rosji i rosn\u0105cego naporu Chin \u2013 Europy tam potrzebowali.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/IMG_3990.jpg?resize=540%2C349&ssl=1\")
Podczas g\u0142osowania 2 marca 2022 r. nad rezolucj\u0105 Zgromadzenia Og\u00f3lnego ONZ pot\u0119piaj\u0105c\u0105 inwazj\u0119 na Ukrain\u0119 wstrzyma\u0142o si\u0119 od g\u0142osu 35 pa\u0144stw, w tym Chiny, co nie dziwi\u0142o, bo politycznie blisko im do Rosji, ale tak\u017ce…<\/p>\n