Rosja rozp\u0119ta\u0142a wojn\u0119 przeciw Ukrainie pod has\u0142ami m.in. neutralizacji i demilitaryzacji kraju. Ukraina sama mia\u0142aby si\u0119 zobowi\u0105za\u0107 do niewst\u0119powania do NATO i nieposiadania znacz\u0105cej infrastruktury wojskowej. Niezale\u017cnie od tego, \u017ce Ukrainie chce si\u0119 takie zobowi\u0105zania narzuci\u0107 w wyniku dzia\u0142a\u0144 wojennych, to stanowi\u0142yby one istotny uszczerbek na jej suwerenno\u015bci. W 1994 r. Ukraina zrezygnowa\u0142a dobrowolnie z posiadania broni j\u0105drowej. Ten instrument akurat mo\u017cna przyj\u0105\u0107 za akt dobrowolnego samoograniczenia z poszanowaniem suwerenno\u015bci, cho\u0107 na gwarancjach, kt\u00f3re wtedy wzamian uzyska\u0142a, dobrze Ukraina jednak nie wysz\u0142a.<\/p>\n\n\n\n
Sam fakt dobrowolnej rezygnacji z prawa do rozwijania potencja\u0142u obronnego pa\u0144stwa (w cz\u0119\u015bci lub ca\u0142o\u015bci) mo\u017ce mie\u0107 wymiar doktrynalny.<\/p>\n\n\n\n
Po drugiej wojnie \u015bwiatowej Japonia uchwali\u0142a najbardziej pacyfistyczn\u0105 ze znanych wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie konstytucji. Wyrzek\u0142a si\u0119 si\u0142y jako sposobu rozwi\u0105zywania spor\u00f3w i zrezygnowa\u0142a z posiadania armii, floty i lotnictwa. P\u00f3\u017aniejszy rozw\u00f3j sytuacji mi\u0119dzynarodowej (przede wszystkim wojna korea\u0144ska) zmusi\u0142 j\u0105 do zrewidowania interpretacji konstytucyjnych ogranicze\u0144. W 1954 r. utworzono Si\u0142y Samoobrony, kt\u00f3re dzi\u015b dysponuj\u0105 ca\u0142kiem poka\u017anym potencja\u0142em militarnym (i ponad \u0107wier\u0107 milionowymi stanami osobowymi), a wydatki na utrzymanie tego potencja\u0142u plasuj\u0105 Japoni\u0119 w pierwszej dziesi\u0105tce \u015bwiatowego rankingu bud\u017cet\u00f3w wojskowych. Ale nadal s\u0105 Si\u0142y formacj\u0105 cywiln\u0105, a s\u0142u\u017c\u0105ce w niej osoby \u2013 formalnie pozostaj\u0105 cywilami. Japonia wysy\u0142a oddzia\u0142y do udzia\u0142u w operacjach pokojowych ONZ, a nawet by\u0142a obecna w si\u0142ach stabilizacyjnych w Iraku.
<\/p>\n\n\n\n
W 1949 r. armi\u0119 jako instytucj\u0119 zniesiono w Kostaryce. Jak si\u0119 ocenia, najbardziej znamiennym pozytywnym skutkiem tego kroku jest wyj\u0105tkowy dla Ameryki Po\u0142udniowej brak jakichkolwiek przewrot\u00f3w wojskowych w Kostaryce od czasu rozwi\u0105zania si\u0142 zbrojnych. Mo\u017cna tylko spekulowa\u0107, czy i w innych pa\u0144stwach Ameryki \u0141aci\u0144skiej, by\u0142by to jaki\u015b spos\u00f3b na wykluczenie dyktatury wojskowej jako leku na polityczn\u0105 labilno\u015b\u0107.
<\/p>\n\n\n\n
W polityce zagranicznej wiele pa\u0144stw uprawia\u0142o b\u0105d\u017a uprawia rozmaite formy udawanej (lub nie) doktryny niepozornej polityki. Uprawia\u0142y j\u0105 do ostatnich lat Chiny wype\u0142niaj\u0105c polityczny testament Denga, zgodnie z kt\u00f3rym mia\u0142y ukrywa\u0107 sw\u0105 moc i gra\u0107 na czas. Xi wyprowadzi\u0142 polityk\u0119 chi\u0144sk\u0105 z cienia, ale czy z dobrym dla Chin skutkiem, poka\u017c\u0105 najbli\u017csze lata. D\u017cina wypuszczonego raz z butelki, zagna\u0107 go tam z powrotem z regu\u0142y si\u0119 nie udaje.
<\/p>\n\n\n\n
Polityk\u0105 globalnej wstrzemi\u0119\u017aliwo\u015bci by\u0142a niew\u0105tpliwie polityka USA w okresie dwudziestowiecznego mi\u0119dzywojnia. Amerykanie pozostawali poza Lig\u0105 Narod\u00f3w, wycofali si\u0119 ca\u0142kowicie ze spraw europejskich, dbali o uznanie swojej dominacji na oceanach, kontrolowali sprawy na p\u00f3\u0142kuli zachodniej, ale ich pot\u0119ga by\u0142a o wiele wi\u0119ksza ni\u017c rozmach ich polityki.
<\/p>\n\n\n\n
Mia\u0142em okazj\u0119 \u015bledzi\u0107, jak zmienia\u0142y si\u0119 ambicje i wyrazisto\u015b\u0107 polityki niekt\u00f3rych pa\u0144stw zachodnioeuropejskich na przestrzeni ostatnich trzydziestu pi\u0119ciu lat. Niekt\u00f3re okraja\u0142y sw\u00f3j profil z konieczno\u015bci, bo wyra\u017anie mala\u0142a ich relatywna waga uk\u0142adzie si\u0142. Wielka Brytania w okresie schy\u0142kowym zimnej wojny i w pierwszych latach transformacji chcia\u0142a anga\u017cowa\u0107 si\u0119 w sprawy Europy Wschodniej o wiele mocniej ni\u017c potem. Cho\u0107 i wtedy nie by\u0142 to g\u0142os por\u00f3wnywalny z czasami Lloyd George\u2019a i Curzona, kiedy Brytyjczycy mieli ambicje wskazywania sprawiedliwego przebiegu granic w Europie Wschodniej i na Kaukazie Po\u0142udniowym. Skutkiem tego wycofania jest to, \u017ce dzi\u015b Brytyjczyk\u00f3w nie ma ani w formacie normandzkim, ani w Grupie Mi\u0144skiej, ani w konsultacjach genewskich dotycz\u0105cych Gruzji, ani w formule 5+2 dotycz\u0105cej konfliktu naddniestrza\u0144skiego, o innych indycjach nie wspominaj\u0105c. Wyj\u015bcie z Unii Europejskiej przestawi\u0142o Wielk\u0105 Brytani\u0119 na jeszcze bardziej boczne tory w polityce europejskiej. Rosyjska inwazja na Ukraina w spos\u00f3b zauwa\u017calny przebudzi\u0142a Brytyjczyk\u00f3w. Znowu wida\u0107 jest ich zaanga\u017cowanie i aktywno\u015b\u0107 (z dobrym dla Zachodu skutkiem). Na jak d\u0142ugo wszak\u017ce?
<\/p>\n\n\n\n
Co najmniej kilka innych sporych pa\u0144stw Unii Europejskiej wyra\u017anie wygasi\u0142o swoj\u0105 aktywno\u015b\u0107 w regionie \u015brodkowo-wschodnioeuropejskim w obecnym milenium. W czasach geopolitycznego prze\u0142omu ko\u0144ca lat osiemdziesi\u0105tych i pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku wiele istotnych inicjatyw zg\u0142asza\u0142y Niderlandy. Nawet w trudnych czasach po\u0142owy lat osiemdziesi\u0105tych chcia\u0142y dzia\u0142a\u0107 na rzecz powrotu do polityki detente. Hans van der Broek, kt\u00f3ry w latach 1982-1993 by\u0142 szefem dyplomacji niderlandzkiej, \u017cywi\u0142 niew\u0105tpliwie ambicje zasilania nie tylko integracji europejskiej, ale i relacji Wsch\u00f3d-Zach\u00f3d, istotnymi inicjatywami. Sam mia\u0142em okazj\u0119 uczestniczy\u0107 w negocjowaniu niderlandzko-polskiego projektu pr\u00f3bnych inspekcji w ramach negocjacji Traktatu CFE (1989-1990), kt\u00f3ry przyczyni\u0142 si\u0119 do u\u0142atwienia porozumienia na wiede\u0144skim forum. Van der Broek negocjowa\u0142 zako\u0144czenie wojny o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Chorwacji i S\u0142owenii w 1991 r. Firmowa\u0142 on holendersk\u0105 inicjatyw\u0119 utworzenia urz\u0119du Wysokiego Komisarza OBWE ds. Mniejszo\u015bci Narodowych (mia\u0142em zaszczyt jako koordynator negocjacji nad mandatem tego urz\u0119du w 1992 r. \u015bci\u015ble wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 z Holendrami, za co osobi\u015bcie Minister mi podzi\u0119kowa\u0142). Trudno dzi\u015b znale\u017a\u0107 por\u00f3wnywalne w ambicjach inicjatywy niderlandzkie. Ich polityka nabra\u0142a dowodnie merkantylistycznych cech. Skupia si\u0119 na promowaniu w\u0142asnego eksportu i inwestycji w Europie Wschodniej.
<\/p>\n\n\n\n
Kilka pa\u0144stw Europu Zachodniej przyj\u0119\u0142o w ostatnich latach generalnie polityk\u0119 \u201eniewychylania si\u0119\u201d poza wsp\u00f3lne stanowisko Unii Europejskiej w kwestiach dotycz\u0105cych konflikt\u00f3w na obszarze postsowieckim, sytuacji praw cz\u0142owieka w Rosji i innych dra\u017cliwych temat\u00f3w. Czyni\u0142y wra\u017cenie, jakby czeka\u0142y tylko na okazj\u0119, kiedy ich \u201elow key\u201d, zr\u00f3wnowa\u017cona (czyli wycofana) polityka stanie si\u0119 przes\u0105dzaj\u0105cym argumentem w wyznaczaniu polityk\u00f3w, dyplomat\u00f3w i urz\u0119dnik\u00f3w pochodz\u0105cych z ich kraj\u00f3w na odpowiedzialne stanowiska w Unii Europejskiej i innych organizacjach mi\u0119dzynarodowych. W ostatniej dekadzie ambasadorem Unii Europejskiej w Moskwie by\u0142 m.in. Hiszpan, w Kijowie \u2013 Portugalczyk. Dyrektorem zarz\u0105dzaj\u0105cym w Europejskiej S\u0142u\u017cbie Spraw Zewn\u0119trznych zajmuj\u0105cym si\u0119 Europ\u0105 Wschodni\u0105 i Ba\u0142kanami by\u0142 w latach 2011-2015 Hiszpan, szefem wydzia\u0142u ds. Rosji w podobnym czasie \u2013 Portugalczyk.
<\/p>\n\n\n\n
Rozpleni\u0142a si\u0119 w Europie, zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d pa\u0144stw dalekich od \u017ar\u00f3de\u0142 niestabilno\u015bci, swoista peryfrastyczna polityka, kt\u00f3rej odpowiednikiem mo\u017ce by\u0107 filozofia \u017cyciowa, wyznawana przez prezydenta jednego z pa\u0144stw europejskich: \u201est\u00f3j w k\u0105cie, a znajd\u0105 ci\u0119\u201d. Czy rosyjska agresja na Ukrain\u0119 oka\u017ce si\u0119 prze\u0142omowym katharsis? Czy pobudzi naszych partner\u00f3w i sojusznik\u00f3w europejskich do bardziej zdecydowanej polityki?
<\/p>\n\n\n\n
Przekona\u0142em si\u0119 co prawda w swojej praktyce dyplomatycznej, \u017ce mo\u017ce postawa “st\u00f3j w k\u0105cie, a znajd\u0105 ci\u0119” dawa\u0107 niespodziewane, ale mi\u0142e skutki. W czerwcu 2005 r. przewodniczy\u0142em polskiej delegacji (jako wiceminister spraw zagranicznych) na ministerialn\u0105 konferencj\u0119 OBWE ws. antysemityzmu w Cordobie. Ambasador Maciej Koz\u0142owski przygotowa\u0142 znakomity tekst mojego przem\u00f3wienia. Postanowi\u0142em wszak\u017ce \u201em\u00f3wi\u0107 z g\u0142owy\u201d, w\u0142asnym j\u0119zykiem, dodaj\u0105c uwagi osobiste i troch\u0119 niezb\u0119dnych emocji, czyli zrobi\u0107 wszystko, aby przem\u00f3wienie zosta\u0142o zauwa\u017cone. I zosta\u0142o.<\/p>\n\n\n\n
Kr\u00f3l Hiszpanii Juan Carlos podejmowa\u0142 szef\u00f3w delegacji obiadem podczas konferencji. Poniewa\u017c by\u0142o w\u015br\u00f3d nas kilkunastu pe\u0142nych ministr\u00f3w, ministr\u00f3w stanu i sekretarzy stanu, posadzono mnie od Kr\u00f3la do\u015b\u0107 daleko. Dobre dwa sto\u0142y od sto\u0142u \u201eprezydialnego\u201d. Po zako\u0144czeniu obiadu, Kr\u00f3l wsta\u0142 i zacz\u0105\u0142 si\u0119 z uczestnikami osobi\u015bcie \u017cegna\u0107. Ka\u017cdy oczywi\u015bcie chcia\u0142 u\u015bcisn\u0105\u0107 mu d\u0142o\u0144, wi\u0119c powsta\u0142 wzd\u0142u\u017c sali g\u0119sty szpaler. Nie chcia\u0142em si\u0119 t\u0142oczy\u0107, odsun\u0105\u0142em si\u0119 wi\u0119c pod \u015bcian\u0119. Kr\u00f3l przesuwa\u0142 si\u0119 powoli. Nagle zobaczy\u0142em, \u017ce k\u0105tem oka dostrzeg\u0142 mnie, stoj\u0105cego z dala. Zrobi\u0142 kilka krok\u00f3w, ale nagle rozsun\u0105\u0142 szpaler i podszed\u0142 do mnie tkwi\u0105cego pod \u015bcian\u0105. Wysun\u0105\u0142 d\u0142o\u0144 na powitanie, zacz\u0105\u0142 m\u00f3wi\u0107 po hiszpa\u0144sku. Nie rozumiej\u0105c dok\u0142adnie, co m\u00f3wi\u0142, odpowiedzia\u0142em po angielsku. Kr\u00f3l dalej po hiszpa\u0144sku, ja po angielsku. Zrobi\u0142a si\u0119 z tego niemal rozmowa na oczach ca\u0142ej sali. Na po\u017cegnanie Kr\u00f3l z serdeczno\u015bci\u0105 \u015bcisn\u0105\u0142 mi ramiona i odszed\u0142 wprost do wyj\u015bcia. Kilku koleg\u00f3w skierowa\u0142o do mnie pytaj\u0105ce (a nawet wr\u0119cz zazdrosne) spojrzenia. Nie wiedzia\u0142em, co rzec, wi\u0119c powiedzia\u0142em: \u201eWe know each other for years\u201d. Nie wszyscy wzi\u0119li to za dowcip, bo przecie\u017c widzia\u0142em go pierwszy raz w \u017cyciu. Sam g\u0142\u0119boko w duchu pomy\u015bla\u0142em, \u017ce przecie\u017c Kr\u00f3l m\u00f3g\u0142 mnie wzi\u0105\u0107 za cz\u0142onka personelu obs\u0142ugi i chcia\u0142 zwyczajnie podzi\u0119kowa\u0107 mi za dobr\u0105 robot\u0119 przy podawaniu do sto\u0142u (cho\u0107 pomy\u0142ka by\u0142a ma\u0142o prawdopodobna, bo przecie\u017c nie nosi\u0142em bia\u0142ych r\u0119kawiczek, kt\u00f3re by\u0142y obowi\u0105zkowe dla kelner\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n
Przejawem samorezygnacji by\u0142a postawa niekt\u00f3rych pa\u0144stw Europy \u015arodkowej i Wschodniej, kt\u00f3re po wst\u0105pieniu do Unii Europejskiej i NATO uzna\u0142y, \u017ce zasadnicze cele ich polityki zagranicznej zosta\u0142y osi\u0105gni\u0119te. NATO i Unia odt\u0105d mia\u0142y a priori rozwi\u0105zywa\u0107 wszelkie ich problemy. Nie pozostawa\u0142o tym pa\u0144stwom nic innego ni\u017c dba\u0107, by NATO i Unia trwa\u0142y (w dobrym zdrowiu). \u015alepo niemal\u017ce akceptowa\u0142y wsp\u00f3lne ustalenia francusko-niemieckie w ramach Unii, czy ameryka\u0144skie propozycje w ramach NATO, kt\u00f3re popar\u0142 tzw. quad (USA plus Wlk. Brytania, Francja, Niemcy). Pa\u0144stwa te sta\u0107 jest niew\u0105tpliwie na w\u0142asn\u0105 ocen\u0119 i analizy, w\u0142asne pomys\u0142y i idee. Ale zwyczajnie przesta\u0142y mie\u0107 takie ambicje. Agresywna polityka Rosji w regionie, je\u015bli nie od inwazji na Gruzj\u0119 w 2008 r., to z pewno\u015bci\u0105 od uderze\u0144 na Ukrain\u0119 w 2014 r., a zw\u0142aszcza kryzys wojenny wok\u00f3\u0142 Ukrainy na prze\u0142omie 2021 i 2022 r. i sama wojna od lutego 2022 r. zak\u0142\u00f3ci\u0142y im niew\u0105tpliwie poczucie b\u0142ogostanu. Zmusi\u0142y do refleksji.<\/p>\n\n\n\n
W dalszym ci\u0105gu \u201enowa Europa\u201d, \u015brodkowowschodnia Europa jest partnerem mniejszym zar\u00f3wno w Unii Europejskiej, jak i w NATO, niedoreprezentowanym we w\u0142adzach urz\u0119dniczych i ambasadorskich, nie potrafi\u0105cym (b\u0105d\u017a nie chc\u0105cym) przebija\u0107 si\u0119 z w\u0142asnym g\u0142osem w gremiach decyzyjnych.<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/IMG_3952.jpg?resize=505%2C416&ssl=1\")
Rosja rozp\u0119ta\u0142a wojn\u0119 przeciw Ukrainie pod has\u0142ami m.in. neutralizacji i demilitaryzacji kraju. Ukraina sama mia\u0142aby si\u0119 zobowi\u0105za\u0107 do niewst\u0119powania do NATO i nieposiadania znacz\u0105cej infrastruktury wojskowej. Niezale\u017cnie od tego, \u017ce Ukrainie chce si\u0119 takie zobowi\u0105zania…<\/p>\n