Jeszcze 8 marca 2022 r., w dwa tygodnie po inwazji na Ukrain\u0119, rosyjskie ministerstwo spraw zagranicznych mia\u0142o tupet wezwa\u0107 (za po\u015brednicwtem agencji Interfax) Stany Zjednoczone do powrotu do zasad “pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia”. Idea powrotu do doktryny pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia rozbrzmiewa\u0142a regularnie w rosyjskich enuncjacjach w latach 2015-2022. W optyce rosyjskich propagandzist\u00f3w by\u0142 to jedyny mo\u017cliwy spos\u00f3b u\u0142o\u017cenia stosunk\u00f3w z Zachodem w nowych warunkach (sankcji i ograniczenia kontakt\u00f3w po aneksji Krymu). Nie mog\u0142o by\u0107 ju\u017c wtedy mowy o powrocie do polityki zaufania i wsp\u00f3\u0142pracy z Zachodem z czas\u00f3w Jelcyna, bo Rosja zosta\u0142a przez Zach\u00f3d zwyczajnie “wykiwana” i, mimo rzekomych obietnic, NATO rozszerzono na wsch\u00f3d i wyp\u0142ukiwano wp\u0142ywy Rosji na obszarze postsowieckim. Otwarta konfrontacja z kolei mia\u0142a w opinii Moskwy szkodzi\u0107 Zachodowi wr\u0119cz egzystencjalnie. Bo przecie\u017c Rosja to mocarstwo nuklearne i to takie, kt\u00f3re nie zawaha\u0142oby si\u0119 u\u017cy\u0107 broni j\u0105drowej jako strona pierwsza. Wi\u0119c, w logice kremlowskiej, Zach\u00f3d powienien porzuci\u0107 sankcje i ostracyzm Rosji, i wr\u00f3ci\u0107 do doktryny pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia, kt\u00f3ra wyznacza\u0142a model relacji mi\u0119dzy Zachodem i obozem komunistycznym w przesz\u0142o\u015bci. Po p\u00f3\u0142 roku wojny rosyjsko-ukrai\u0144skiej, frustracja niekt\u00f3rych rosyjskich komentator\u00f3w osi\u0105gn\u0119\u0142a poziom, kt\u00f3ry nakazuje potraktowa\u0107 Zach\u00f3d jako odwiecznego wroga, z kt\u00f3rym ostateczna konfrontacja b\u0119dzie po prostu nieuchronna. Inni wszak\u017ce ka\u017c\u0105 liczy\u0107, \u017ce Zach\u00f3d zm\u0119czy si\u0119 wojn\u0105 na Ukrainie na tyle, by szuka\u0107 jakiego\u015b modus vivendi z Rosj\u0105, a wtedy doktryna pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia b\u0119dzie jak znalaz\u0142. <\/p>\n\n\n\n
Przyjrzyjmy si\u0119 wi\u0119c jej \u017ar\u00f3d\u0142om i oryginalnej postaci.<\/p>\n\n\n\n
W 1915 r. W\u0142odzimierz Lenin postawi\u0142 tez\u0119 o mo\u017cliwo\u015bci zwyci\u0119stwa rewolucji socjalistycznej w jednym, pojedynczym pa\u0144stwie. Nie da\u0142 wszak\u017ce w\u00f3wczas Lenin odpowiedzi na pytanie o to, jak powinno ono kszta\u0142towa\u0107 swoje stosunki z wrogim, kapitalistycznym otoczeniem. Nabra\u0142a ta kwestia praktycznego wymiaru po rewolucji bolszewickiej w 1917 r. Kontrrewolucyjny nacisk bia\u0142ych armii, interwencja pa\u0144stw zachodnich, niepowodzenia w eksporcie rewolucji (w Niemczech, na W\u0119grzech) sk\u0142ania\u0142y bolszewik\u00f3w do potraktowania celu przetrwania w\u0142adzy sowieckiej jako absolutnego priorytetu. Przewidywano jednocze\u015bnie, \u017ce obalenie kapitalizmu w skali \u015bwiatowej potrwa d\u0142ugo. Zak\u0142adano, \u017ce w warunkach pokoju przewaga socjalizmu nad kapitalizmem ujawni si\u0119 szybciej i widoczniej. A zasada pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia regulowa\u0107 b\u0119dzie generalnie stosunki w epoce przej\u015bciowej. Kapitalizm zostanie za\u015b wzi\u0119ty d\u0142ugim obl\u0119\u017ceniem. Zawali si\u0119 sam pod ci\u0119\u017carem endogennych sprzeczno\u015bci. <\/p>\n\n\n\n
Je\u015bli jeszcze Stalin firmowa\u0142 ideologiczn\u0105 wiar\u0119, \u017ce sprzeczno\u015bci doprowadz\u0105 do konflikt\u00f3w mi\u0119dzy pa\u0144stwami kapitalistycznymi, a na zgliszczach systemu kapitalistycznego rozgorzeje p\u0142omie\u0144 \u015bwiatowej walki klasowej, to jego sukcesorzy przyj\u0119li za aksjomat, \u017ce pada\u0107 kapitalizm b\u0119dzie w efekcie domina, a jedno po drugim kapitalistyczne pa\u0144stwo wy\u0142uskiwane b\u0119dzie do obozu socjalistycznego. A kiedy socjalizm zwyci\u0119\u017cy w skali \u015bwiatowej, stosunkami mi\u0119dzynarodowymi rz\u0105dzi\u0107 b\u0119dzie zasada proletariackiego internacjonalizmu, za\u015b komunizm unicestwiaj\u0105c pa\u0144stwo po\u0142o\u017cy kres polityce mi\u0119dzynarodowej. Logika prosta jak konstrukcja cepa.
<\/p>\n\n\n\n
Z dzisiejszej perspektywy wiemy, bolszewicy mylili si\u0119 wydatnie, wierz\u0105c, \u017ce w warunkach pokoju socjalizm nieuchronnie wygra z kapitalizmem. Nie przewidywali te\u017c, \u017ce socjalizm mo\u017ce zwyczajnie sam upa\u015b\u0107 pod ci\u0119\u017carem w\u0142asnej niewydolno\u015bci. Epoka przej\u015bciowa, kt\u00f3r\u0105 przepowiadali trwa\u0142a rzeczywi\u015bcie d\u0142ugo, ale zako\u0144czy\u0142a si\u0119 pora\u017ck\u0105 socjalizmu. Nie zmienia tego olbrzymi sukces rozwojowy Chin, kt\u00f3ry cho\u0107 dokona\u0142 si\u0119 pod proletariackim sztandarem, jest tylko pokazem si\u0142y kapitalizmu pa\u0144stwowego. Z ortodoksj\u0105 marksistowsko-leninowsk\u0105 nie ma wiele wsp\u00f3lnego.
<\/p>\n\n\n\n
Przypad\u0142o mi w udziale przypatrywa\u0107 si\u0119 (a nawet czynnie uczestniczy\u0107 w dyplomatycznej roli) w rozmontowywaniu \u015bwiatowego systemu socjalistycznego. Ma\u0142o kto przewidywa\u0142, \u017ce proces ten potoczy si\u0119 tak spontanicznie. By\u0142em naocznym \u015bwiadkiem upadku berli\u0144skiego muru, wystarcza\u0142o mi wyobra\u017ani, by dostrzec jego skutki dla zjednoczenia Niemiec, a mimo to kiepsko mi sz\u0142o, wtedy jesieni\u0105 1989 r., z przewidywaniem biegu wydarze\u0144 w innych pa\u0144stwach Europy.
<\/p>\n\n\n\n
Wonczas w listopadzie 1989 r. ogl\u0105da\u0142em Berlin i dziel\u0105cy go, a upadaj\u0105cy, mur z obu stron. Mia\u0142em kt\u00f3rego\u015b wieczora przejecha\u0107 z Berlina Zachodniego do Wschodniego, przekroczy\u0107 lini\u0119 rozdzia\u0142u. Ameryka\u0144ski think tank (Aspen Institute Berlin) zorganizowa\u0142 dyskretne spotkanie z dzia\u0142aczami tworz\u0105cej si\u0119 enerdowskiej opozycji (Neues Forum, Demokratischer Aufbruch). Jechali\u015bmy minivanem z ameryka\u0144skimi tablicami rejestracyjnymi. Amerykanie nie uznawali legalno\u015bci czynno\u015bci kontrolnych ze strony s\u0142u\u017cb granicznych NRD na Checkpoint Charlie (akceptowali tylko w\u0142adz\u0119 sowieckich wojsk okupacyjnych). Wi\u0119c enerdowcy kazali im swoje na granicy odczekiwa\u0107. A siedzia\u0142em w samochodzie obok ambasadora Ronalda Lehmana, wtedy dyrektora ameryka\u0144skiej Agencji Kontroli Zbroje\u0144 i Rozbrojenia (i p\u00f3\u017aniejszego g\u0142\u00f3wnego negocjatora rokowa\u0144 START). I spekulowali\u015bmy czysto stochastycznie, jak szybko rozgrywa\u0107 si\u0119 b\u0119dzie w Europie \u015arodkowej efekt domina i kt\u00f3ry komunistyczny re\u017cim padnie nast\u0119pny. \u201eMo\u017ce Czesi?\u201d – pyta\u0142 Lehman (swoje pewno wiedzia\u0142). \u201eO, chyba nie, Czesi ekonomicznie nie maj\u0105 tak \u017ale. Tanie piwo i par\u00f3wki daj\u0105 komunistom spok\u00f3j. A pami\u0119\u0107 o pacyfikacji z 1968 r. wci\u0105\u017c \u015bwie\u017ca. Mo\u017ce Rumuni? Tam to ju\u017c pe\u0142na desperacja\u201d. Tak wyg\u0142osi\u0142em najbardziej nietrafn\u0105 ze wszystkich swoich prognoz (a tyle\u017c potem lat zajmowa\u0142em si\u0119 prognozowaniem politycznym zawodowo). <\/p>\n\n\n\n
Bo tydzie\u0144 p\u00f3\u017aniej zacz\u0119\u0142a si\u0119 w Pradze aksamitna rewolucja.
<\/p>\n\n\n\n
Na swoj\u0105 obron\u0119 mog\u0142em twierdzi\u0107, \u017ce rewolucyjne protesty rozpali\u0142y si\u0119 te\u017c i w Rumunii ju\u017c w po\u0142owie grudnia 1989 r., a by\u0142em w mniejszo\u015bci (w gronie moich dyplomatycznych koleg\u00f3w w wiede\u0144skim kr\u0119gu) wierz\u0105c w ich sukces, bo Ceausescu rz\u0105dzi\u0142 przecie\u017c \u017celazn\u0105 r\u0119k\u0105. Po krwawej rozprawie w Timisoarze pa\u0144stwa zachodnie na posiedzeniu rokowa\u0144 KBWE we Wiedniu pot\u0119pi\u0142y rz\u0105d rumu\u0144ski za u\u017cycie si\u0142y. A pa\u0144stwa wtedy jeszcze bloku socjalistycznego, nawet ZSRR, odm\u00f3wi\u0142y g\u0142osu solidarno\u015bci z dzia\u0142aniami rz\u0105du rumu\u0144skiego. Wr\u0119cz, jak Polska i W\u0119gry, przy\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 do g\u0142osu Zachodu. \u00d3wczesny charge d\u2019affaires Rumunii z \u017calem odnotowywa\u0142 krytyk\u0119 ze strony Zachodu i brak zrozumienia ze strony Wschodu. Nie przewidzia\u0142, \u017ce kilka dni potem upadnie i sam Ceausescu. A on sam, \u00f3wczesny lojalny charge d\u2019affaires, dojdzie po latach do ministerialnych stanowisk w demokratycznej Rumunii. Czy wstydzi\u0142 si\u0119 rzeczy, kt\u00f3re wygadywa\u0142 wtedy w Wiedniu? Nie mia\u0142em odwagi go p\u00f3\u017aniej ju\u017c jako ministra zapyta\u0107.
Tak si\u0119 te\u017c zdarzy\u0142o, \u017ce legendarna posta\u0107 rumu\u0144skiej rewolucji Laszlo Toekoes ju\u017c jako eurodeputowany (i najbardziej roz\u015bpiewany pastor planety) cz\u0119sto przyje\u017cd\u017ca\u0142 do Armenii, w czasie gdy ja by\u0142em tam unijnym ambasadorem. Kiedy pr\u00f3bowa\u0142em go przedstawia\u0107 Ormianom jako cz\u0142owieka, kt\u00f3ry obali\u0142 Ceausescu, nie trafia\u0142o to jako\u015b do ich wyobra\u017ani.
<\/p>\n\n\n\n
Bolszewicy wtedy w 1918 r. wierzyli w sukces rewolucji. Postulowali wi\u0119c pok\u00f3j, uznanie przez \u015bwiat bolszewickiej republiki, nawi\u0105zywanie stosunk\u00f3w dyplomatycznych, normalne relacje gospodarcze. T\u0119 pierwsz\u0105 faz\u0119 przyj\u0119to czasem nazywa\u0107 defensywn\u0105 faz\u0105 pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia.
<\/p>\n\n\n\n
Za modelowo korzystne dla Sowiet\u00f3w rozwi\u0105zanie uznano na Kremlu umow\u0119 z Rapallo w 1922 r. A zaproszenie Rosji do Ligi Narod\u00f3w, pakt Branda-Kelloga, udzia\u0142 w konferencji rozbrojeniowej Ligi Narod\u00f3w, nawi\u0105zanie stosunk\u00f3w dyplomatycznych z USA i innymi pa\u0144stwami Zachodu, zawarcie kilku pakt\u00f3w o nieagresji z s\u0105siadami potraktowano w latach 30-ych ubieg\u0142ego wieku jako sukces obranego kursu.
<\/p>\n\n\n\n
Kreml zwalcza\u0142 zaci\u0119cie trockistowsk\u0105 koncepcj\u0119 permanentnej rewolucji. Jednocze\u015bnie t\u0142umaczono masom, \u017ce rezygnacja z rewolucji \u015bwiatowej nie oznacza zaprzestania walki klasowej w skali \u015bwiata, nie prowadzi do ideologicznego zawieszenia broni, wzajemnej tolerancji ustrojowej.
<\/p>\n\n\n\n
Druga wojna \u015bwiatowa da\u0142a Zwi\u0105zkowi Sowieckiemu poczucie pe\u0142nej legitymizacji i mocarstwowo\u015bci. Wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142 on, na r\u00f3wnorz\u0119dnych zasadach, jako cz\u0142onek Wielkiej Tr\u00f3jki, nowy system oparty na Karcie NZ (uznaj\u0105cej po\u015brednio pluralizm ustrojowy \u015bwiata) i daj\u0105cy ZSRR prawo do sta\u0142ego cz\u0142onkostwa w Radzie Bezpiecze\u0144stwa ONZ.
<\/p>\n\n\n\n
Eksport rewolucji na bagnetach Armii Czerwonej przyni\u00f3s\u0142 niebagatelne geopolityczne rezultaty. Radziecki ekspansjonizm po II wojnie \u015bwiatowej wywo\u0142a\u0142 jednak ostr\u0105 reakcj\u0119 Zachodu w postaci doktryny powstrzymywania komunizmu. Zimna wojna wprowadzi\u0142a nowy kontekst dla doktryny pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia. Powsta\u0142 \u015bwiatowy system socjalistyczny i zacz\u0105\u0142 si\u0119 on na dodatek rozszerza\u0107. Przyj\u0119to wtedy m\u00f3wi\u0107 o ofensywnej fazie pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia. Celem nie by\u0142a ju\u017c tylko obrona socjalizmu, lecz stopniowa przemiana ca\u0142ego systemu stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych. Socjalizm mia\u0142 by\u0107 na tyle silny, by zacz\u0105\u0142 dyktowa\u0107 warunki dla kszta\u0142towania globalnych relacji mi\u0119dzynarodowych.
<\/p>\n\n\n\n
Chruszczow powi\u0105za\u0142 doktryn\u0119 pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia z wymogami epoki nuklearnej. Ju\u017c w 1956 r. oficjalna doktryna polityki zagranicznej ZSRR odrzuci\u0142a nieuchronno\u015b\u0107 wojen. A socjalizm mia\u0142 zwyci\u0119\u017ca\u0107 pokojowo, nawet bez rewolucji. Rozw\u00f3j arsena\u0142\u00f3w j\u0105drowych doprowadzi\u0142 w ko\u0144cu do sytuacji wzajemnie zagwarantowanego zniszczenia. Tak doktryna pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia z politycznego wyboru przekszta\u0142ci\u0142a si\u0119 w konieczno\u015b\u0107. ZSRR pr\u00f3bowa\u0142 j\u0105 skodyfikowa\u0107 w ONZ. Odrzucono tam co prawda sam termin pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia, ale wieloletnie prace przynios\u0142y opracowanie siedmiu zasad \u201eprzyjaznych stosunk\u00f3w i wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzy pa\u0144stwami\u201d (Deklaracja zasad prawa mi\u0119dzynarodowego przyj\u0119ta przez Zgromadzenie Og\u00f3lne ONZ w pa\u017adzierniku 1970 r.). To na jej podstawie powsta\u0142 tzw. helsi\u0144ski dekalog z Aktu Ko\u0144cowego KBWE. By\u0142y w\u015br\u00f3d zasad m.in. zasada nieu\u017cycia si\u0142y, pokojowego rozwi\u0105zywania spor\u00f3w, nieingerencji w sprawy wewn\u0119trzne, suwerennej r\u00f3wno\u015bci pa\u0144stw, r\u00f3wnouprawnienia lud\u00f3w.
<\/p>\n\n\n\n
Doktryna pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia by\u0142a jedn\u0105 z przyczyn schizmy sowiecko-chi\u0144skiej. Mao nie podziela\u0142 zw\u0142aszcza tezy, \u017ce wojny przesta\u0142y by\u0107 nieuchronne. Wola\u0142 oczywi\u015bcie, aby wojny omija\u0142y Chiny. Wojny, w tym nuklearnej, si\u0119 jednak nie ba\u0142, wierzy\u0142 bowiem, \u017ce przewaga ludno\u015bciowa Chin pozwoli je przetrwa\u0107.
Z doktryny pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia programowo wy\u0142\u0105czano ruchy narodowowyzwole\u0144cze. Wojny domowe by\u0142y wi\u0119c (je\u015bli w s\u0142usznej sprawie) uprawnione. I wspieranie ruch\u00f3w narodowowyzwole\u0144czych przez pa\u0144stwa socjalistyczne z doktryn\u0105 pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia r\u00f3wnie\u017c si\u0119 nie k\u0142\u00f3ci\u0142o.
Zach\u00f3d oczywi\u015bcie uwa\u017ca\u0142, \u017ce doktryna pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia pozostaje wybiegiem, taktyczn\u0105 zas\u0142on\u0105 dla nieustannej ekspansji komunizmu.
<\/p>\n\n\n\n
Odpr\u0119\u017cenie lat 70-ych przyj\u0119to w Moskwie uwa\u017ca\u0107 za nowy sukces doktryny. A nawet za potwierdzenie, \u017ce trzeba j\u0105 po prostu imperializmowi kapitalistycznemu narzuci\u0107. Nadal oznacza\u0142a ona odrzucenie status-quo. Przepowiada\u0142a nowe rewolucje polityczne i spo\u0142eczne, a tak\u017ce narodowowyzwole\u0144cze. Sugerowa\u0142a wr\u0119cz nasilenie walki ideologicznej.
<\/p>\n\n\n\n
Na pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych postanowiono rozszerzy\u0107 jej pojemno\u015b\u0107. Mia\u0142a ona wymaga\u0107 wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie w rozwi\u0105zywaniu problem\u00f3w og\u00f3lnocywilizacyjnych, takich jak pozyskiwanie nowych \u017ar\u00f3de\u0142 energii, eksploracja kosmosu i ocean\u00f3w, zachowanie r\u00f3\u017cnorodno\u015bci biologicznej i zapewnienie wy\u017cywienia. Ale p\u00f3ki istnia\u0142 kapitalizm mia\u0142yby ujawnia\u0107 si\u0119 permanentnie sprzeczno\u015bci, konflikty, no i wojny. Dlatego te\u017c t\u0142umaczono, \u017ce trudno\u015bci w relacjach obozu socjalizmu z obozem kapitalizmu by\u0142y nieuniknione. Doktrynerzy socjalizmu (a nie brakowa\u0142o ich nie tylko na szczytach w\u0142adzy) przestrzegali przed skutkami zachodnich pr\u00f3b budowy most\u00f3w, krytykowali jako wywrotowe zr\u00f3\u017cnicowane podej\u015bcie Zachodu do pa\u0144stw socjalistycznych. W ich optyce by\u0142o to niedopuszczalne nadu\u017cycie pod przykryciem pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia. Podobnie odrzucali, aby wi\u0105za\u0142o si\u0119 ono z zaprzestaniem poparcia dla ruch\u00f3w narodowowyzwole\u0144czych i daniem Zachodowi wolnej tam r\u0119ki. \u015awiatowy system socjalistyczny nie widzia\u0142 sprzeczno\u015bci mi\u0119dzy doktryn\u0105 pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia, a wojnami typu \u201eproxy\u201d, kt\u00f3re prowadzi\u0142 lub wspiera\u0142 (w Indochinach czy w Afryce).
<\/p>\n\n\n\n
Na Zachodzie ca\u0142y czas z ca\u0142\u0105 powag\u0105 odbierano przestrogi, \u017ce celem bolszewik\u00f3w jest pogrzebanie kapitalizmu (i to wszelkimi mo\u017cliwymi sposobami). Musia\u0142 i Gorbaczow, i Gromyko d\u0142ugo t\u0142umaczy\u0107 Reaganowi, \u017ce upadek kapitalizmu by\u0142 tak niepodwa\u017calnie naukowo udowodniony, \u017ce ZSRR nie musia\u0142 si\u0119 wcale o to stara\u0107. Tak jak nie trzeba by\u0142o nikomu odprawia\u0107 mod\u0142\u00f3w o to, by s\u0142o\u0144ce wzesz\u0142o nast\u0119pnego dnia. Bo przecie\u017c ono z naukowego punktu widzenia i tak musi wzej\u015b\u0107. Ca\u0142e szcz\u0119\u015bcie w te sowieckie ambaje ma\u0142o kto wierzy\u0142.
<\/p>\n\n\n\n
\u015awiatowy system socjalizmu do ko\u0144ca pozosta\u0142 wierny doktrynie pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia. Upada\u0142 pokojowo. Nie pr\u00f3bowa\u0142 wik\u0142a\u0107 si\u0119 w wojny nawet dla wykrzesania ostatnich si\u0142 witalnych. Upada\u0142 bez ideologicznych fum\u00f3w. A niekt\u00f3rzy wr\u0119cz na jego hipokratesowym obliczu dostrzegali u\u015bmiech. Jakby schodzi\u0142 ze \u015bwiata z poczuciem ulgi.
<\/p>\n\n\n\n
A z upadkiem systemu przesz\u0142a do historii doktryna pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia. Pr\u00f3ba jej reanimacji wygl\u0105da rzeczywi\u015bcie groteskowo.<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/18670763_1443848929009141_5715924515121088610_n-3.jpg?resize=251%2C415&ssl=1\")
Jeszcze 8 marca 2022 r., w dwa tygodnie po inwazji na Ukrain\u0119, rosyjskie ministerstwo spraw zagranicznych mia\u0142o tupet wezwa\u0107 (za po\u015brednicwtem agencji Interfax) Stany Zjednoczone do powrotu do zasad “pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia”. Idea powrotu do doktryny…<\/p>\n