Wi\u0119kszo\u015b\u0107 zachodnich analityk\u00f3w wskazuje, \u017ce stan konfrontacji i napi\u0119cia w relacjach z Rosj\u0105 trwa\u0107 b\u0119dzie d\u0142ugie lata, niezale\u017cnie od wyniku wojny na Ukrainie. Nawet je\u015bli uda si\u0119 tam Rosji przetr\u0105ci\u0107 grzbiet, doprowadzi\u0107 do jej ca\u0142kowitej rejterady, to antyzachodniego nastawienia w jej polityce to nie zmieni, nie doprowadzi do odsuni\u0119cia obecnej elity od w\u0142adzy. W tej diagnozie (jak napisano w jednej z analiz) Putin nie jest bynajmniej problemem, lecz problemu symptomem. Pora\u017cka Rosji przekre\u015bli wprawdzie jej dalsze ewnentualne plany aneksji Bia\u0142orusi, Naddniestrza, Po\u0142udniowej Osetii, czy nawet zachodnich i p\u00f3\u0142nocnych po\u0142aci Kazachstanu, zapobiegnie agresji na pa\u0144stwa ba\u0142tyckie, ale imperialnych instynkt\u00f3w nie st\u0142umi, rewan\u017cystowskiej i rewindykacyjnej mentalno\u015bci nie wyczy\u015bci. W sensie strategicznym Rosja z pora\u017ck\u0105 si\u0119 nie pogodzi, a do wewn\u0119trznej prozachodniej rewolucji tam nie dojdzie. Zach\u00f3d winien szykowa\u0107 si\u0119 wi\u0119c do d\u0142ugotrwa\u0142ej konfrontacji i kierowa\u0107 si\u0119 logik\u0105 powstrzymywania Rosji. Zacz\u0119to wi\u0119c odkurza\u0107 doktryn\u0119 powstrzymywania, kt\u00f3r\u0105 Zach\u00f3d obmy\u015bli\u0142 i stosowa\u0142 radz\u0105c sobie w swoim czasie z ekspansjonizmem ZSRR. Oryginalna doktryna powstrzymywania epoki zimnowojennej jest uznawana za przyk\u0142ad konsekwencji i skuteczno\u015bci. Przypomnijmy jej histori\u0119.<\/p>\n\n\n\n
(Uprzedzam: dzisiejszy post b\u0119dzie opas\u0142y i w nu\u017c\u0105ce opisy historyczne obfity; niecierpliwych zapraszam wi\u0119c od razu do przej\u015bcia do ko\u0144cowych paragraf\u00f3w, gdzie znowu w\u0105tki wsp\u00f3\u0142czesne i osobiste). <\/p>\n\n\n\n
Doktryn\u0119 powstrzymywania sformu\u0142owa\u0142 w 1946 r. George Kennan, wtedy szef sekcji politycznej Ambasady USA w Moskwie. Na dziewi\u0119tnastu stronach g\u0119stego druku, w pi\u0119ciu porcjach, wy\u0142o\u017cy\u0142 w zaszyfrowanej depeszy (tzw. D\u0142ugi Telegram) istot\u0119 sowieckiej polityki zagranicznej. By\u0142a ni\u0105 ekspansja, dominacja i konfrontacja z kapitalistycznym Zachodem. Kennan zaproponowa\u0142 Ameryce konsolidacj\u0119 si\u0142 Zachodu, obj\u0119cie Europy Zachodniej ameryka\u0144skim parasolem ochronnym i odpieranie sowieckiej ekspansji. Cho\u0107 sp\u00f3r Sowiet\u00f3w z Ameryk\u0105 mia\u0142 sztafa\u017c ideologiczny, to Kennan opisywa\u0142 go w klasycznie geopolitycznych kategoriach. Wygl\u0105da\u0142o to tak, \u017ce drapie\u017cna pot\u0119ga l\u0105dowa (ZSRR) rozpycha\u0142a si\u0119 ku Atlantykowi, a mog\u0142a j\u0105 zatrzyma\u0107 jedynie przeciwstawna si\u0142a atlantyckiej pot\u0119gi morskiej. To niew\u0105tpliwie rzadki w dyplomacji przypadek, kiedy stosunkowo niski (wtedy) rang\u0105 dyplomata sformu\u0142owa\u0142 zasady polityki, kt\u00f3r\u0105 przez dziesi\u0119ciolecia praktykowa\u0142y dziesi\u0105tki pa\u0144stw Zachodu. Dor\u00f3wna\u0107 Kennanowi marzy\u0142y setki, je\u015bli nie tysi\u0105ce m\u0142odych, ambitnych adept\u00f3w planistyki polityki zagranicznej.
<\/p>\n\n\n\n
Po powrocie do USA i obj\u0119ciu stanowiska szefa sztabu planowania Departamentu Stanu opublikowa\u0142 Kennan w 1947 r. g\u0142\u00f3wne tezy swojej depeszy w postaci artyku\u0142u (podpisanego pseudonimem) w czasopi\u015bmie \u201eForeign Affairs\u201d. Doktryna powstrzymywania zacz\u0119\u0142a kr\u0105\u017cy\u0107 w przestrzeni publicznej.
<\/p>\n\n\n\n
Ale pierwszym przyw\u00f3dc\u0105, kt\u00f3ry za\u0142o\u017cy\u0142 publicznie jej zr\u0119by by\u0142 Winston Churchill z jego mow\u0105 fulto\u0144sk\u0105 w marcu 1946 r., z kt\u00f3rej do historii przesz\u0142a metafora \u201e\u017celaznej kurtyny\u201d. Churchill wzywa\u0142 do zespolenia si\u0142 Zachodu, sojuszu Wsp\u00f3lnoty Brytyjskiej i Stan\u00f3w Zjednoczonych, jedno\u015bci Europy.
<\/p>\n\n\n\n
Twierdzi\u0142, \u017ce czas bynajmniej nie pracuje na korzy\u015b\u0107 Zachodu. Udawanie, przymykanie oczu, wyczekiwanie na rozw\u00f3j wypadk\u00f3w, czy uprawianie appeasementu by\u0142o, wed\u0142ug niego, strategi\u0105 samob\u00f3jcz\u0105. Chcia\u0142 wtedy Churchill wielkiego dealu z Sowietami, w kt\u00f3rym Sowieci musieliby si\u0119 jeszcze liczy\u0107 z preponderancj\u0105 Zachodu (opart\u0105 na ameryka\u0144skiej broni nuklearnej), p\u00f3ki nie by\u0142o za p\u00f3\u017ano.
<\/p>\n\n\n\n
Idea wielkiego dealu nie przekona\u0142a Amerykan\u00f3w. Przyj\u0119li oni za Kennanem, \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142em konfliktu z ZSRR nie s\u0105 bynajmniej konfrontacyjnie zdefiniowane interesy narodowe, lecz moralno-ideologiczna to\u017csamo\u015b\u0107 sowieckiego ustroju. Nale\u017ca\u0142o zatem gra\u0107 na czas, aby dokona\u0142o si\u0119 bankructwo systemu komunistycznego. Zak\u0142adano, \u017ce kiedy wpadnie on w spiral\u0119 kryzysu, za\u0142amie si\u0119 sam i to momentalnie. Co zreszt\u0105 okaza\u0142o si\u0119 przepowiedni\u0105 ca\u0142kiem trafn\u0105.
<\/p>\n\n\n\n
Dop\u00f3ki jednak Sowieci trzymali si\u0119 swojego ustroju i ideologii, negocjacje i porozumienia z nimi by\u0142y, w opinii Amerykan\u00f3w z ko\u0144ca lat 40-ych, bezsensowne.
<\/p>\n\n\n\n
Pierwszym wyrazistym zastosowaniem powstrzymywania sta\u0142a si\u0119 doktryna Trumana. Doktryna, wi\u0105zana z przem\u00f3wieniem do Kongresu w marcu 1947 r., postulowa\u0142a ameryka\u0144sk\u0105 pomoc dla narod\u00f3w zagro\u017conych rewoltami komunistycznymi i presj\u0105 sowieck\u0105. Pomoc ta mia\u0142a mie\u0107 wymiar nie tylko moralny i polityczny, ale gospodarczy i militarny. Zgodnie z ni\u0105 wyasygnowano wkr\u00f3tce setki milion\u00f3w dolar\u00f3w na pomoc dla Grecji i Turcji. Istotnie w Grecji trwa\u0142a wtedy prawdziwa wojna domowa, w kt\u00f3rej przeciw rojalistom i rz\u0105dowi wyst\u0105pi\u0142y si\u0142y zdominowane przez komunist\u00f3w. P\u00f3\u017aniej komunistyczna partyzantka przybra\u0142a regularne rozmiary i utworzy\u0142a nawet na cz\u0119\u015bci kraju swoj\u0105 administracj\u0119. Uleg\u0142a wszak\u017ce si\u0142om rz\u0105dowym i skapitulowa\u0142a w 1949 r. Wojna kosztowa\u0142a \u017cycie ponad 50 tys. ludzi, a setki tysi\u0119cy zmuszone by\u0142y do migracji (w tym i do Polski).
<\/p>\n\n\n\n
Z kolei zagro\u017cenie dla Turcji p\u0142yn\u0119\u0142o przede wszystkim z zewn\u0105trz. ZSRR jeszcze przed ko\u0144cem wojny zacz\u0105\u0142 formu\u0142owa\u0107 \u017c\u0105danie rewizji re\u017cimu \u017ceglugi w cie\u015bninach czarnomorskich regulowanych przez konwencj\u0119 z Montreux. Tureckie w\u0142adze obawia\u0142y si\u0119 militarnej konfrontacji z ZSRR. Na Kaukazie Po\u0142udniowym ZSRR skoncentrowa\u0142 w 1945 r. poka\u017ane si\u0142y zbrojne i szykowano si\u0119 do mo\u017cliwej inwazji na Turcj\u0119.
<\/p>\n\n\n\n
Przewija si\u0119 do dzi\u015b w opiniach ekspert\u00f3w teza, \u017ce zimna wojna wybuch\u0142a, poniewa\u017c ZSRR chcia\u0142 wyj\u015b\u0107 poza przydzielon\u0105 mu w Ja\u0142cie stref\u0119 wp\u0142yw\u00f3w, pr\u00f3bowa\u0142 w\u0142\u0105czy\u0107 do kontrolowanego przeze\u0144 obszaru Grecj\u0119, Turcj\u0119, a nawet Iran (oci\u0105gaj\u0105c si\u0119 z wycofaniem swoich jednostek wojskowych wprowadzonych tam w czasie II Wojny \u015awiatowej). Je\u015bli w czasach Ja\u0142ty przyw\u00f3dcy zachodni liczyli na to, \u017ce ekspansja Sowiet\u00f3w b\u0119dzie podlega\u0107 samoograniczeniu, dowodzi\u0142oby to ich skrajnej naiwno\u015bci i nieznajomo\u015bci ideologicznych nakaz\u00f3w, kieruj\u0105cych zachowaniem bolszewik\u00f3w. ZSRR wyszed\u0142 z wojny, mimo olbrzymich strat i ewidentnej s\u0142abo\u015bci gospodarczej, w stanie totalnego politycznego zawrotu g\u0142owy od wojennych sukces\u00f3w. II wojna \u015bwiatowa wybuch\u0142a i przebieg\u0142a mo\u017ce nie do ko\u0144ca zgodnie z ideologicznymi proroctwami leninizmu-stalinizmu g\u0142oszonymi otwarcie w latach trzydziestych, ale potwierdzi\u0142a zasadnicz\u0105 tez\u0119, \u017ce \u015bwiatowa wojna imperialistyczna doprowadzi do rozszerzenia wp\u0142yw\u00f3w socjalizmu (najpierw kapitali\u015bci mieli nieuchronnie posprzecza\u0107 si\u0119 i pobi\u0107 mi\u0119dzy sob\u0105, wykrwawi\u0107 si\u0119, a potem wkroczy\u0107 mia\u0142 ZSRR i ochroni\u0107 rewolucj\u0119 klasow\u0105, kt\u00f3ra dokona\u0142aby si\u0119 w pa\u0144stwach dotkni\u0119tych wojn\u0105) . Nawet ch\u0142odny i ostro\u017cny umys\u0142 Stalina nie studzi\u0142 wiary w nieuchronne zwyci\u0119stwo socjalizmu w \u015bwiecie.
<\/p>\n\n\n\n
Doktryna Trumana w odr\u00f3\u017cnieniu od pierwotnych formu\u0142 Kennana operowa\u0142a ju\u017c silnym moralnym przekazem. Konfrontacja Zachodu ze Wschodem sta\u0142a si\u0119 konfrontacj\u0105 si\u0142 wolno\u015bci z si\u0142ami zniewolenia, si\u0142 praworz\u0105dno\u015bci z si\u0142ami bezprawia, si\u0142 tolerancji i r\u00f3\u017cnorodno\u015bci z si\u0142ami uniformistycznego porz\u0105dku.
Na potrzeby konsumpcji wewn\u0119trznej epatowano tez\u0105, \u017ce Ameryka wst\u0119powa\u0142a na drog\u0119 krucjaty moralnej i to w interesach ca\u0142ego cz\u0142owiecze\u0144stwa. Celem powstrzymywania by\u0142o wyplenienie sowieckiego systemu jako takiego.
<\/p>\n\n\n\n
Powstrzymywanie by\u0142o jednak z za\u0142o\u017cenia strategi\u0105 biern\u0105. W jego istocie le\u017ca\u0142o zachowanie geopolitycznego status quo w oczekiwaniu na finalny upadek systemu sowieckiego. Naczeln\u0105 zasad\u0105 post\u0119powania by\u0142a cierpliwo\u015b\u0107. A celem ostatecznym demonta\u017c systemu sowieckiego. Nie brakowa\u0142o wszak\u017ce oskar\u017ce\u0144, \u017ce pow\u015bci\u0105gliwo\u015b\u0107 Zachodu (bierno\u015b\u0107 wobec sowieckich pacyfikacji Berlina w 1953 r., czy W\u0119gier w 1956 r.), tylko rozzuchwala\u0142a Sowiet\u00f3w i zach\u0119ca\u0142a ich nie tylko do dalszych podboj\u00f3w (Kuba), ale i bezwzgl\u0119dnego zaciskania kontroli nad satelitami (Czechos\u0142owacja w 1968 r.).
<\/p>\n\n\n\n
Nie potwierdzi\u0142a historia Trumanowskiej tezy, \u017ce powstrzymywanie by\u0142o doktryn\u0105 moraln\u0105, kt\u00f3rej celem by\u0142 upadek socjalizmu jako ustroju. Bo po\u017cegnano si\u0119 z doktryn\u0105 w zasadzie z upadkiem komunizmu w Europie i rozpadem ZSRR. A system komunistyczny (dyktatura partii komunistycznej) przetrwa\u0142 w Chinach, a te\u017c i na Kubie, w Wietnamie czy w Korei P\u00f3\u0142nocnej. Potrafi Zach\u00f3d jako\u015b z tym \u017cy\u0107 po dzi\u015b dzie\u0144. Oczywi\u015bcie mo\u017cna by\u0142o wierzy\u0107, \u017ce po upadku ZSRR komunizm nie ma szans na przetrwanie w \u015bwiecie. Ale, cho\u0107 li-tylko w formie ideologicznej hipostazy dla kapitalizmu pa\u0144stwowego, jednak trwa. Bo to ju\u017c nieekspansywny i nieksportowalny komunizm? Ale z drugiej strony, by\u0142oby zbytnim uproszczeniem sprowadzanie powstrzymywania wy\u0142\u0105cznie do geopolitycznej doktryny wymierzonej w ZSRR.
<\/p>\n\n\n\n
Kryzys berli\u0144ski 1948 r. by\u0142 pierwszym testem skuteczno\u015bci zachodniej rezystancji i katalizatorem operacjonalizowania doktryny powstrzymywania w Europie. Kiedy Sowieci zamkn\u0119li szlaki transportowe wiod\u0105ce do Berlina Zachodniego, Zach\u00f3d pospieszy\u0142 z operacj\u0105 mostu powietrznego. Pomoc utrzyma\u0142a mieszka\u0144c\u00f3w Berlina Zachodniego w wierze, \u017ce Zach\u00f3d ust\u0119powa\u0107 zamiaru nie ma. Wed\u0142ug Kissingera, powo\u0142uj\u0105cego si\u0119 na swoj\u0105 rozmow\u0119 z Gromyk\u0105 u schy\u0142ku ZSRR, Stalin nie wierzy\u0142, \u017ce dosz\u0142oby do nuklearnej wojny z powodu Berlina. Je\u015bliby w czasie blokady Berlina, Amerykanie pr\u00f3bowali si\u0142\u0105 przedrze\u0107 si\u0119 z konwojami do miasta, Armia Radziecka mia\u0142aby stawia\u0107 im op\u00f3r si\u0142\u0105, ale tylko lokalnie. Dopiero atak Zachodu na ca\u0142ym niemieckim froncie wymaga\u0142by osobistej decyzji Stalina co do rozmiar\u00f3w sowieckiej reakcji.
<\/p>\n\n\n\n
A jednak do po\u0142owy lat siedemdziesi\u0105tych radzieccy akademicy uwa\u017cali, \u017ce trzecia wojna wybuchnie w Berlinie. Od po\u0142owy lat siedemdziesi\u0105tych \u2013 sk\u0142aniali si\u0119 ju\u017c ku my\u015bli, \u017ce jednak na Bliskim Wschodzie.
<\/p>\n\n\n\n
Komunistyczny przewr\u00f3t w Czechos\u0142owacji w lutym 1948 r. by\u0142 prekluzyjnym dowodem na to, \u017ce doktryna Stalina wyklucza\u0142a jakiekolwiek kompromisy ustrojowe w krajach kontrolowanych militarnie przez Sowiety. Przypomnijmy, \u017ce zgodnie z ni\u0105 wsz\u0119dzie tam, gdzie dotar\u0142 \u017co\u0142nierz sowiecki, m\u00f3g\u0142 i mia\u0142 by\u0107 budowany ustr\u00f3j komunistyczny. By\u0142 niew\u0105tpliwie czechos\u0142owacki przewr\u00f3t katalizatorem wojskowej integracji Zachodu. A historiografowie wi\u0105\u017c\u0105 z nim pocz\u0105tek zimnej wojny.
<\/p>\n\n\n\n
Wynikiem konsolidacji si\u0142 Zachodu by\u0142o powo\u0142anie do \u017cycia w 1949 r. Sojuszu P\u00f3\u0142nocnoatlantyckiego. Dokument NSC 68 opracowany w kwietniu 1950 r. sta\u0142 si\u0119 za\u015b kompleksow\u0105 wyk\u0142adni\u0105 polityki powstrzymywania w polityce ameryka\u0144skiej. \u017bywotne interesy USA zr\u00f3wnano z imperatywem moralnym \u2013 walki z komunizmem.
<\/p>\n\n\n\n
Szybko te\u017c powstrzymywanie wysz\u0142o poza wymiar polityczno-militarny. W 1950 r. powo\u0142ano do \u017cycia COCOM, czyli system kontroli eksportu do pa\u0144stw socjalistycznych, zak\u0142adaj\u0105cy embargo na dostawy technologii o znaczeniu strategicznym. Powstrzymywanie gospodarcze przewidywa\u0142o aktywne pos\u0142ugiwanie si\u0119 klauzul\u0105 najwy\u017cszego uprzywilejowania w handlu z obozem socjalistycznym i politycznymi kryteriami w udzielaniu rz\u0105dowych kredyt\u00f3w i gwarancji kredytowych. Zach\u00f3d podj\u0105\u0142 te\u017c rzucone przez Moskw\u0119 wyzwanie wojny informacyjnej i ideologicznej. W 1949 r. utworzono Radio Wolna Europa.
<\/p>\n\n\n\n
Doktryna powstrzymywania mia\u0142a i swoich krytyk\u00f3w, i to od zarania.
<\/p>\n\n\n\n
Jedna z krytycznych szk\u00f3\u0142 (Walter Lippmann) twierdzi\u0142a, \u017ce powstrzymywanie prowadzi do przerostu zobowi\u0105za\u0144 (\u201eoverextension\u201d), psychologicznego i politycznego przeci\u0105\u017cenia, nadwer\u0119\u017cenia ameryka\u0144skich zasob\u00f3w. Ameryka ugrz\u0119zn\u0105\u0107 mia\u0142aby niechybnie w peryferyjnych sporach i konfliktach bez strategicznego znaczenia dla Zachodu. A rozliczne marionetki Ameryki mia\u0142yby wykorzystywa\u0107 powstrzymywanie dla w\u0142asnych cel\u00f3w. Wyprorokowa\u0142 \u00f3w nurt krytyczny indochi\u0144ski \u015blepy zau\u0142ek polityki powstrzymywania.
<\/p>\n\n\n\n
Inna szko\u0142a (churchillowska) twierdzi\u0142a, \u017ce z konfrontacj\u0105 nie nale\u017cy przegina\u0107 i szuka\u0107 trzeba sposobu dogadania si\u0119 z Sowietami, nim zanadto si\u0119 wzmocni\u0105. Powstrzymywanie zbytnio przeci\u0105gane zacznie pracowa\u0107 na korzy\u015b\u0107 Sowiet\u00f3w, bo da im czas na okrzepni\u0119cie i militarne dogonienie Zachodu. Co te\u017c sta\u0142o si\u0119 faktem w latach siedemdziesi\u0105tych, kiedy w zbrojeniach strategicznych zapanowa\u0142 niekwestionowany parytet.
<\/p>\n\n\n\n
A ta trzecia, najbardziej defetystyczna szko\u0142a (Henry Wallace) postulowa\u0142a, aby uzna\u0107 sfer\u0119 wp\u0142yw\u00f3w Sowiet\u00f3w za legaln\u0105 i uzasadnion\u0105. Nie kwestionowa\u0107 tego, co zdobyli po II wojnie \u015bwiatowej, bo jest taka postawa tylko \u017ar\u00f3d\u0142em napi\u0119\u0107. Prze\u017cy\u0142a owa szko\u0142a nawet upadek komunizmu w Europie, a jej pogrobowcy t\u0119po kontestowali proces rozszerzenia NATO i Unii Europejskiej na wsch\u00f3d.
<\/p>\n\n\n\n
Na zasadzie powielenia udanego euroatlantyckiego wzoru pr\u00f3bowano zbudowa\u0107 zintegrowany front powstrzymywania ekspansji sowieckiej w Azji Mniejszej i na Bliskim Wschodzie (CENTO w 1955 r.) i w Azji Po\u0142udniowo-Wschodniej (SEATO w 1954 r.).<\/p>\n\n\n\n
Polityka \u201eNorthern Tier\u201d, czyli budowania zap\u00f3r na azjatyckich rubie\u017cach ZSRR, nie da\u0142a wszak\u017ce spodziewanych rezultat\u00f3w. Pakt bagdadzki zrodzi\u0142 si\u0119 jeszcze z inicjatywy brytyjskiej, ale podzia\u0142y wewn\u0119trzne by\u0142y w regionie silniejsze od wsp\u00f3lnej percepcji zagro\u017cenia sowieckiego. Pakistan bardziej obawia\u0142 si\u0119 Indii ni\u017c ZSRR, Syria w og\u00f3le nie wesz\u0142a do Paktu, a Irak bardziej si\u0119 przejmowa\u0142 arabskim radykalizmem wewn\u0105trz kraju ni\u017c zewn\u0119trznym zagro\u017ceniem.
<\/p>\n\n\n\n
SEATO by\u0142o naturalnym odruchem konsolidacyjnym w Azji Po\u0142udniowo-Wschodniej. Obok USA, by\u0142 tam zwornik z CENTO w postaci Pakistanu, a tak\u017ce Filipiny, Tajlandia, Australia, Nowa Zelandia, UK i Francja. Zabrak\u0142o kluczowych aktor\u00f3w regionalnych, jak Indie, Indonezja, Malezja czy Birma. Uciek\u0142y one w niezaanga\u017cowanie i neutralno\u015b\u0107. Uk\u0142ady genewskie z 1954 r. czyni\u0142y neutralnymi tak\u017ce pa\u0144stwa indochi\u0144skie. Brak by\u0142o sp\u00f3jnej wizji zagro\u017ce\u0144. SEATO przetrwa\u0142o do 1977 r., ale funkcjonowa\u0142o na d\u0142ugo przed tym w stanie agonalnym.
<\/p>\n\n\n\n
Powo\u0142anie NATO, CENTO, SEATO sprowadzi\u0142o zasad\u0119 powstrzymywania w polityczno-operacyjnym zastosowaniu do budowania blok\u00f3w wojskowych. Z blokami czy bez, \u015bwiat rozpada\u0142 si\u0119 na dwie skonfrontowane cz\u0119\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Wielkim praktycznym wyzwaniem by\u0142 spos\u00f3b politycznego wykorzystania ewidentnej przewagi militarnej Zachodu w ko\u0144cu lat czterdziestych i na pocz\u0105tku lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych zwi\u0105zany z monopolem nuklearnym. Z czasem si\u0142y b\u0119d\u0105 si\u0119 wyr\u00f3wnywa\u0107 i dyskontowanie tej przewagi stanie si\u0119 niemo\u017cliwe, jak to zreszt\u0105 wieszczy\u0142 Churchill. Zach\u00f3d nie poszed\u0142 jednak na postulowany jeszcze w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych \u201egrand bargain\u201d, kt\u00f3rego j\u0105drem by\u0142a propozycja Stalina o zjednoczeniu Niemiec na zasadach neutralno\u015bci. Wyczekiwa\u0142 (i s\u0142usznie) a\u017c komunizm ulegnie samoistnej prostracji i zawali si\u0119 pod w\u0142asnym ci\u0119\u017carem. Szed\u0142 na taktyczne kompromisy (odpr\u0119\u017cenie), ale wielkiego dealu nie podj\u0105\u0142.
<\/p>\n\n\n\n
Jeszcze w marcu 1952 r. ZSRR z\u0142o\u017cy\u0142 tzw. not\u0119 pokojow\u0105 ws. Niemiec. Na Zachodzie interpretowano to jako gotowo\u015b\u0107 Stalina do kompleksowego porozumienia ws. Niemiec, opartego na zasadzie neutralno\u015bci. Traktowano j\u0105 jako rzeczywisty wyraz gotowo\u015bci do kompromisu. I gdyby z\u0142o\u017cono j\u0105 cztery lata wcze\u015bniej, by\u0142by, by\u0107 mo\u017ce, Zach\u00f3d got\u00f3w j\u0105 negocjowa\u0107. Ale by\u0142o ju\u017c za p\u00f3\u017ano. Obawiano si\u0119, \u017ce propozycje Stalina, je\u015bli powa\u017cnie potraktowane, rozbij\u0105 jedno\u015b\u0107 Zachodu. Jeszcze przed \u015bmierci\u0105 chcia\u0142 spotka\u0107 Stalin Eisenhowera \u2013 prezydenta elekta. Ale jednocze\u015bnie Stalin realizowa\u0142 now\u0105 fal\u0119 represji w kraju. I przyspiesza\u0142 zbrojenia, szykowa\u0142 si\u0119 do wojny nuklearnej.
<\/p>\n\n\n\n
Czy Stalin liczy\u0142 si\u0119 wtedy w latach czterdziestych i na pocz\u0105tku pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych z nuklearnym konfliktem? W latach czterdziestych pono\u0107 u\u017cycie broni nuklearnej go nie przera\u017ca\u0142o (podobnie jak Mao Tse Tunga). Uwa\u017ca\u0142, \u017ce mo\u017ce bro\u0144 nuklearna przestraszy\u0107 jedynie ludzi o s\u0142abych nerwach. Nie mog\u0142a ona wszak\u017ce, w jego ocenie, przes\u0105dzi\u0107 wyniku wojny. Nie zak\u0142ada\u0142 on mo\u017cliwo\u015bci u\u017cycia broni nuklearnej przez USA w konflikcie berli\u0144skim i nie ba\u0142 si\u0119 tego wcale. Dopiero w wojnie korea\u0144skiej, kiedy MacArthur zacz\u0105\u0142 publicznie wzywa\u0107 do u\u017cycia broni nuklearnej, mia\u0142 pono\u0107 Stalin uwzgl\u0119dni\u0107 jej strategiczne znaczenie. Wed\u0142ug syna Berii, \u015bmier\u0107 Stalina zatrzyma\u0142a zaawansowane ju\u017c przygotowania wojsk sowieckich do wielkiej wojny w Europie z u\u017cyciem broni j\u0105drowej.
<\/p>\n\n\n\n
Kennan nawo\u0142ywa\u0142, by i\u015b\u0107 na konfrontacj\u0119 z Sowietami w ka\u017cdym przypadku, kiedy przejawiaj\u0105 zamiary naruszania interes\u00f3w pokojowego \u015bwiata. Ale przewa\u017cy\u0142o pragmatyczne stosowanie doktryny powstrzymywania.
<\/p>\n\n\n\n
Doktryna powstrzymywania znajdowa\u0142a konkretne wyra\u017cenie w kilku zaledwie operacjach militarnych, zw\u0142aszcza w Korei i w Wietnamie. Zaanga\u017cowanie USA w peryferyjnych konfliktach z komunizmem wynika\u0142o z tzw. doktryny Eisenhowera, czyli teorii domina, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 zwyci\u0119stwo komunizmu w jednym kraju mo\u017ce doprowadzi\u0107 do reakcji \u0142a\u0144cuchowej i przej\u0119cia innych pa\u0144stw przez ob\u00f3z komunistyczny. Nie dotyczy\u0142o to wy\u0142\u0105cznie Azji. Pocz\u0105tki teorii domina odnosi si\u0119 jeszcze do czasu sprzed wojny korea\u0144skiej. Dyrektywa ameryka\u0144ska NSC-64 z lutego 1950 r. uznawa\u0142a Azj\u0119 Po\u0142udniowo-Wschodni\u0105 za kluczowy obszar dla bezpiecze\u0144stwa regionalnego. Wyrokowa\u0142a, \u017ce je\u015bli padn\u0105 Indochiny, padn\u0105 te\u017c Birma i Tajlandia. \u0179le jednak odczytano geopolityczne zale\u017cno\u015bci w Azji. Uznano, \u017ce Chiny s\u0105 przed\u0142u\u017ceniem ZSRR, a Wietnam jest przed\u0142u\u017ceniem Chin. Trzeba by\u0142o czeka\u0107 na przyj\u015bcie Kissingera, \u017ceby wyzwoli\u0107 si\u0119 z tych fa\u0142szywych za\u0142o\u017ce\u0144.
<\/p>\n\n\n\n
Zaanga\u017cowanie USA w Korei (1950-1953) okre\u015bli\u0142o pewien model interwencji, tzw. interwencji po\u0142owicznej. By\u0142o powa\u017cnym na tyle, by Ameryk\u0119 wi\u0105za\u0107 i demonstrowa\u0107 jej determinacj\u0119, ale zbyt s\u0142abym, aby ameryka\u0144skie zaanga\u017cowanie rozstrzyga\u0142o geopolityczny sp\u00f3r. Po pora\u017cce Francuz\u00f3w we Wietnamie w 1954 r. model ten przeflancowano na Azj\u0119 Po\u0142udniowo-Wschodni\u0105. Ameryka\u0144ski antykolonializm musia\u0142 jednocze\u015bnie wi\u0105za\u0107 si\u0119 z akceptacj\u0105 procesu uzyskiwania niepodleg\u0142o\u015bci przez pa\u0144stwa regionu. Dekolonizacja usuwaj\u0105c z regionu Francj\u0119, ca\u0142\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 Zachodu za uchronienie regionu przed komunizmem sk\u0142ada\u0142a na ameryka\u0144skie barki. Jednocze\u015bnie nie uwzgl\u0119dniono wszak\u017ce, \u017ce przejmuj\u0105cy od Francuz\u00f3w w\u0142adz\u0119 nacjonali\u015bci, np. w Wietnamie Po\u0142udniowym, oka\u017c\u0105 si\u0119 w dzia\u0142aniu ma\u0142o przyci\u0105gaj\u0105cymi dla mieszka\u0144c\u00f3w kraju. Stan\u0105 si\u0119 dyktatorami sprzeniewierzaj\u0105cymi si\u0119 idea\u0142om, kt\u00f3rym przy\u015bwieca\u0142o powstrzymywanie \u2013 obrona demokracji, praworz\u0105dno\u015bci, praw cz\u0142owieka.
<\/p>\n\n\n\n
W 1952 r. kolejny dokument ameryka\u0144ski (NSC 124\/2) sformalizowa\u0142 teori\u0119 domina. Przejmowanie przez komunist\u00f3w w\u0142adzy przez Wietnam mog\u0142o rozprzestrzeni\u0107 si\u0119 na ca\u0142e Indochiny, a nast\u0119pnie na ca\u0142\u0105 Azj\u0119 Po\u0142udniowo-Wschodni\u0105, Indie i Bliski Wsch\u00f3d (za wyj\u0105tkiem Pakistanu i Turcji). Przysposobienia do komunizmu musia\u0142aby szuka\u0107 nawet Japonia. A ten komunistyczny poch\u00f3d mia\u0142by niew\u0105tpliwie wp\u0142yw na sytuacj\u0119 w Europie. Nie szukano pr\u00f3b postawienia na tej drodze np. zap\u00f3r ogniowych w Malezji czy Tajlandii, jak sugerowali to Brytyjczycy. Nie dawano jednak dowodu na globalny wymiar reakcji \u0142a\u0144cuchowej.
<\/p>\n\n\n\n
Nie zawsze wszak\u017ce konsekwentnie konfrontowano zdobycze komunizmu. Nie podj\u0119to \u017cadnej pr\u00f3by zapobie\u017cenia zwyci\u0119stwu komunist\u00f3w w Chinach w 1949 r. Dopiero Tajwan sta\u0142 si\u0119 w polityce Amerykan\u00f3w granic\u0105 dla komunizmu nie przekroczenia. Tolerowano flirty w\u0142adzy w Birmie z ideami komunistycznymi, a nawet z Sowietami i Chi\u0144czykami (pomoc rozwojowa, kszta\u0142cenie kadr). Ekscesy filosowieckie Sukarno w Indonezji zatrzyma\u0142 przewr\u00f3t wewn\u0119trzny.
<\/p>\n\n\n\n
Jedynie Korea i Wietnam pozosta\u0142y studiami przypadku czynnego powstrzymywania w teorii domina.
Korea uznana zosta\u0142a jeszcze w 1945 r. za obszar bez strategicznego znaczenia dla USA. Ale doktryna powstrzymywania uczyni\u0142a zaanga\u017cowanie ameryka\u0144skie na P\u00f3\u0142wyspie Korea\u0144skim testem na wiarygodno\u015b\u0107 ca\u0142ej strategii. Dzi\u0119ki nieroztropno\u015bci Sowiet\u00f3w operacja ameryka\u0144ska otrzyma\u0142a mandat ONZ, czyli zyska\u0142a status operacji bezpiecze\u0144stwa zbiorowego. Ale ten atut sta\u0142 si\u0119 te\u017c ogranicznikiem w dzia\u0142aniu. Rozw\u00f3j konfliktu musia\u0142 by\u0107 wpisany w ryzy mi\u0119dzynarodowej instytucji. Ameryka nie mog\u0142a z powodu Korei pozwoli\u0107 sobie na wi\u0119cej (np. na u\u017cycie broni j\u0105drowej). Nie wiedzia\u0142a te\u017c, jak pogodzi\u0107 ograniczony charakter wojny z globalnym wyzwaniem powstrzymywania (z powodu Korei przenie\u015b\u0107 wojn\u0119 do Europy?). Zach\u00f3d okaza\u0142 si\u0119 nieskory do eskalacji, podniesienia stawki i przeniesienia starcia na inne pola ni\u017c wsch\u00f3d (zar\u00f3wno w Europie, jak i w Azji). Zako\u0144czono konflikt \u201emilitarno-politycznym remisem\u201d. Ale utrwali\u0142o si\u0119 w Ameryce przekonanie, \u017ce Korea by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 globalnego komunistycznego spisku. Co zaowocowa\u0142o doktryn\u0105 Eisenhowera i przeci\u0105\u017ceniem Ameryki, a czego kulminacj\u0105 sta\u0142 si\u0119 Wietnam.
Kissinger twierdzi\u0142, \u017ce Stalin nie chcia\u0142 wojny w Europie z powodu Korei. Inni (Beria) utrzymywali wtedy inaczej. Co by nie m\u00f3wi\u0107, \u015bmier\u0107 Stalina przeci\u0119\u0142a przygotowania do totalnej mobilizacji Sowiet\u00f3w na wojn\u0119 z Zachodem. Jest to solidnie udokumentowane.
<\/p>\n\n\n\n
W czerwcu 1953 berli\u0144czycy (zach\u0119ceni sygna\u0142ami odwil\u017cy i odej\u015bciem Stalina) wszcz\u0119li powstanie, brutalnie st\u0142umione z udzia\u0142em czo\u0142g\u00f3w sowieckich.
<\/p>\n\n\n\n
W\u0119grzy, o\u015bmieleni polskim pa\u017adziernikiem, a mo\u017ce i naiwnie zainspirowani zaakceptowaniem austriackiej neutralno\u015bci i wyj\u015bciem stamt\u0105d wojsk sowieckich, rzucili w listopadzie 1956 r. najpowa\u017cniejsze po wojnie wyzwanie geopolityczne dla Sowiet\u00f3w. Zmia\u017cd\u017cone wszak\u017ce bezlito\u015bnie przy bierno\u015bci Zachodu. A Zach\u00f3d prze\u017cywa\u0142 w\u0142a\u015bnie najpowa\u017cniejsze p\u0119kni\u0119cie epoki zimnej wojny \u2013 kryzys sueski. Dla W. Brytanii (i Francji) interwencja by\u0142a logicznym zaadaptowaniem doktryny powstrzymywania na Bliskim Wschodzie (bo Nasser oddawa\u0142 Egipt pod wp\u0142ywy sowieckie), ale dla Amerykan\u00f3w by\u0142a ostatnim podrygiem odruch\u00f3w kolonialnych. Dla Ameryki antykolonializm sta\u0142 si\u0119 wtedy na Bliskim Wschodzie wa\u017cniejszy od powstrzymywania. Dosz\u0142o do faktu bez precedensu: w Radzie Bezpiecze\u0144stwa Amerykanie zag\u0142osowali wsp\u00f3lnie z ZSRR, a przeciw W. Brytanii i Francji. Amerykanie dali sojusznikom jasny sygna\u0142, \u017ce razem broni\u0107 b\u0119d\u0105 Zachodu przed Sowietami, ale w sprawie kolonializmu Stany Zjednoczone mie\u0107 b\u0119d\u0105 odr\u0119bne zdanie. Utrata kolonialnych w\u0142o\u015bci jeszcze bardziej u\u015bwiadamia\u0142a Europejczykom ich drugoplanow\u0105 globalnie rol\u0119 i konieczno\u015b\u0107 zdania si\u0119 na przyw\u00f3dztwo Ameryki. Zadra jednak pozosta\u0142a, tylko by\u0142o czeka\u0107, jak suesk\u0105 \u201ezdrad\u0119\u201d u\u017cyj\u0105 niekt\u00f3rzy europejscy sojusznicy jako wym\u00f3wki, by dystansowa\u0107 si\u0119 od USA w globalnych potyczkach. Tak te\u017c uczynili w trakcie wojny w Wietnamie, w konflikcie na Bliskim Wschodzie w 1973 r. czy wobec interwencji USA w Iraku w 2003 r.
<\/p>\n\n\n\n
Wnioski z tego rozszczepienia Zachodu na tle konfliktu sueskiego wyci\u0105gn\u0119li Europejczycy rozbie\u017cne. Brytyjczycy podporz\u0105dkowali si\u0119 strategicznie Amerykanom. Francja uzna\u0142a za\u015b za niezb\u0119dne budow\u0119 europejskiej to\u017csamo\u015bci politycznej i obronnej.
<\/p>\n\n\n\n
W konflikcie sueskim ZSRR po raz pierwszy zadeklarowa\u0142 gotowo\u015b\u0107 do wyst\u0105pienia zbrojnego przeciw Zachodowi (Wlk. Brytanii i Francji) w obronie Egiptu. Bliski Wsch\u00f3d sta\u0142 si\u0119 potencjalnym zapalnikiem wojny \u015bwiatowej. W styczniu 1957 r. Eisenhower og\u0142osi\u0142 za\u015b swoj\u0105 doktryn\u0119 gospodarczego, politycznego i militarnego wsparcia i ochrony Bliskiego Wschodu przed komunistyczn\u0105 agresj\u0105. Tak ameryka\u0144ski pierwotny zamiar odseparowania spraw europejskiego powstrzymywania od innych region\u00f3w spowodowa\u0142 przej\u0119cie przez USA wy\u0142\u0105cznej odpowiedzialno\u015bci w \u015bwiecie za losy walki z ekspansj\u0105 komunizmu.
<\/p>\n\n\n\n
Konfrontacj\u0119 z ZSRR z powodu rozmieszczenia rakiet na Kubie, Stany Zjednoczone wzi\u0119\u0142y wy\u0142\u0105cznie na swoje barki. A Kennedy postanowi\u0142, \u017ce europejscy sojusznicy nie s\u0105 ju\u017c do niczego potrzebni w rokowaniach o przysz\u0142o\u015bci \u015bwiata (i Europy). Bilateralna p\u0142aszczyzna ameryka\u0144sko-sowiecka sta\u0142a si\u0119 formu\u0142\u0105 rozstrzygania problem\u00f3w strategicznych globu.
<\/p>\n\n\n\n
Bierno\u015b\u0107 Zachodu wobec wydarze\u0144 w\u0119gierskich w 1956 r., czechos\u0142owackich w 1968 r., a tak\u017ce polskich w 1981 r. potwierdza tez\u0119, \u017ce powstrzymywanie wyklucza\u0142o wyzwolenie, liberalizacj\u0119 zniewolonych narod\u00f3w. Oznacza\u0142o wprawdzie brak akceptacji dla sowieckich wp\u0142yw\u00f3w w Europie, ale zak\u0142ada\u0142o rezygnacj\u0119 z pr\u00f3b wypchni\u0119cia ZSRR z tych pa\u0144stw. Co prawda jeszcze w 1952 r. Dulles pr\u00f3bowa\u0142 uczyni\u0107 powstrzymywanie bardziej aktywnym, poprzez wsparcie dla liberalizacji. Przynios\u0142o to aktywizacj\u0119 roboty propagandowej, zw\u0142aszcza Radia Wolna Europa. W 1956 r dali si\u0119 temu zwie\u015b\u0107 W\u0119grzy, kt\u00f3rzy s\u0142uchaj\u0105c RWE uwierzyli, \u017ce wyra\u017ca ono oficjalne pogl\u0105dy Waszyngtonu, kt\u00f3re doprowadz\u0105 do czynnego wsparcia Ameryki dla w\u0119gierskiego zrywu. Nic takiego si\u0119 nie sta\u0142o. Co prawda Dulles og\u0142osi\u0142, \u017ce ka\u017cde pa\u0144stwo, kt\u00f3re wyjdzie z Uk\u0142adu Warszawskiego, nawet je\u015bli nie przejdzie na demokracj\u0119, mo\u017ce liczy\u0107 na wsparcie Ameryki.
Alternatywn\u0105 koncepcj\u0105 dla liberalizacji by\u0142aby titoizacja, czyli akceptacja Zachodu dla utrzymania komunistycznego modelu ustrojowego przy wyrwaniu tych pa\u0144stw z orbity sowieckich wp\u0142yw\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n
Paradoksalnie po 1956 r. (wyci\u0105gaj\u0105c wnioski ze skutk\u00f3w polskiego pa\u017adziernika) Sowieci byli sk\u0142onni zaakceptowa\u0107 odst\u0119pstwa od ortodoksji ustrojowej, ale nigdy wyrwania si\u0119 spod wp\u0142yw\u00f3w geopolitycznych. W po\u0142owie lat 70-ych pojawi\u0142a si\u0119 nawet w my\u015bleniu ameryka\u0144skim teza, \u017ce mi\u0119dzy ZSRR a pozosta\u0142ymi pa\u0144stwami socjalistycznymi wyros\u0142y tak silne powi\u0105zania, \u017ce pr\u00f3ba ich os\u0142abiania by\u0142aby dla pa\u0144stw socjalistycznych szkodliwa. Tzw. doktryna Sonnenfelda nakazywa\u0142a wr\u0119cz Amerykanom sprzyja\u0107 zacie\u015bnianiu tych \u201eorganicznych\u201d wewn\u0105trzobozowych wi\u0119zi. I Sonnenfeld, i ca\u0142a administracja istnieniu takiej doktryny zaprzeczali. Nawet, je\u015bli istnia\u0142a, nie przetrwa\u0142a wszak\u017ce d\u0142ugo.
<\/p>\n\n\n\n
Titoizacj\u0119 na swoj\u0105 mod\u0142\u0119 uskuteczni\u0142a Albania, wychodz\u0105c formalnie z Uk\u0142adu Warszawskiego w 1968 r., ale zamienili Alba\u0144czycy parasol sowiecki na chi\u0144ski. I nie \u017cyczyli sobie bynajmniej wsparcia ameryka\u0144skiego w ich apostazji.
<\/p>\n\n\n\n
Czerwiec 1961 r. przyni\u00f3s\u0142 kryzys wywo\u0142any budow\u0105 muru berli\u0144skiego. Zach\u00f3d nie mia\u0142 w zasadzie \u017cadnej realistycznej opcji dzia\u0142ania. Musia\u0142 biernie przygl\u0105da\u0107 si\u0119 przegradzaniu Berlina. Wys\u0142ano symbolicznie 1500 \u017co\u0142nierzy ameryka\u0144skich drog\u0105 l\u0105dow\u0105 do zachodniej cz\u0119\u015bci miasta. Za ma\u0142o, aby Sowieci dali si\u0119 sprowokowa\u0107. Zwyczajnie ruch ameryka\u0144ski zignorowali. Brandt p\u00f3\u017aniej twierdzi\u0142, \u017ce jego Ostpolitik wyros\u0142a z g\u0142\u0119bokiego rozczarowania bierno\u015bci\u0105 USA podczas budowy muru.
<\/p>\n\n\n\n
Polityka odpr\u0119\u017cenia by\u0142a polityk\u0105 status quo do kwadratu, bo legitymizowa\u0142a tzw. zdobycze ustrojowe komunizmu. Nawet Amerykanie, nie do\u015b\u0107, \u017ce uznali realia istnienia dw\u00f3ch pa\u0144stw niemieckich, co nast\u0105pi\u0142o za Kennedy\u2019ego, zach\u0119cali sami Niemc\u00f3w do porzucenia doktryny Hallsteina.
<\/p>\n\n\n\n
Wojna w Wietnamie wymusi\u0142a redefinicj\u0119 zaanga\u017cowania ameryka\u0144skiego. Odzwierciedla\u0142a j\u0105 tzw. doktryna Nixona z ko\u0144ca 1969 r. Pr\u00f3bowa\u0142a ona znale\u017a\u0107 z\u0142oty \u015brodek mi\u0119dzy przeci\u0105\u017ceniem a abdykacj\u0105. Jej za\u0142o\u017ceniem by\u0142o twarde honorowanie przez USA ich zobowi\u0105za\u0144 traktatowych, roztoczenie parasola nuklearnego nad sojusznikami, kt\u00f3rych przetrwanie by\u0142o kluczowe dla bezpiecze\u0144stwa USA. W przypadku agresji nienuklearnej USA mia\u0142y oczekiwa\u0107 od pa\u0144stwa zainteresowanego przej\u0119ciem g\u0142\u00f3wnej odpowiedzialno\u015bci za wystawienie odpowiednich dla obrony stan\u00f3w osobowych si\u0142 zbrojnych.
<\/p>\n\n\n\n
Na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych pod wp\u0142ywem kl\u0119ski wietnamskiej ukszta\u0142towa\u0142y si\u0119 ponownie dwie szko\u0142y powstrzymywania.
<\/p>\n\n\n\n
Szko\u0142a tzw. psychiatryczna twierdzi\u0142a, \u017ce zwalczanie komunizmu przez Zach\u00f3d tylko komunizm wzmacnia. Komuni\u015bci utwierdzali si\u0119 w przekonaniu, \u017ce Zach\u00f3d chcia\u0142 ich zag\u0142ady. I walczy\u0107 byli gotowi o komunizm jak o spraw\u0119 egzystencjaln\u0105. Dominowali, w tych ameryka\u0144skich ocenach, na szczytach w\u0142adzy Wschodu liderzy o jastrz\u0119bich pogl\u0105dach, z klapkami na oczach. A trzeba by\u0142o wzmacnia\u0107 w ich gronie bardziej pokojowo nastawionych. Radzono wi\u0119c: niech sobie komuni\u015bci robi\u0105 co chc\u0105, niech zdobywaj\u0105 nowe pola. A wtedy przeci\u0105\u017c\u0105 si\u0119 w\u0142asnymi zobowi\u0105zaniami i imploduj\u0105. Nota bene, i tak te\u017c si\u0119 sta\u0142o. ZSRR przeci\u0105\u017cy\u0142 si\u0119 w Afganistanie.
<\/p>\n\n\n\n
Szko\u0142a tzw. teologiczna zak\u0142ada\u0142a, \u017ce nie by\u0142o sensu negocjowa\u0107 z komunistami, \u017ce nie byli oni zdolni do kompromisu. Ale te\u017c w finalnej konstatacji radzi\u0142a, \u017ce trzeba tylko cierpliwie czeka\u0107, a\u017c system si\u0119 zawali. Pomys\u0142u na dzia\u0142anie nie mia\u0142a. Pojawia\u0142y si\u0119 w niej g\u0142osy, \u017ce destalinizacja i reformy bre\u017cniewowskie przebudowa\u0142y ju\u017c wewn\u0119trznie system, usun\u0119\u0142y najbardziej opresyjne elementy, a sam ustr\u00f3j, przynajmniej w ZSRR, cieszy si\u0119 spo\u0142eczn\u0105 legitymizacj\u0105. \u017be nie ma sensu dzia\u0142a\u0107. A w og\u00f3le kapitalizm i socjalizm mia\u0142y i\u015b\u0107 drog\u0105 konwergencji (urokowi tej konwergencyjnej szko\u0142y uleg\u0142 nawet Brzezi\u0144ski).
Tak powstrzymywanie otworzy\u0142o przestrze\u0144 dla polityki odpr\u0119\u017cenia.
<\/p>\n\n\n\n
Ostatnim regionalnym wydaniem doktryny powstrzymywania, ale w bardziej geopolitycznej postaci by\u0142a m.in. doktryna Cartera, sformu\u0142owana (pi\u00f3rem Zbigniewa Brzezi\u0144skiego) w styczniu 1980 r. G\u0142osi\u0142a ona, \u017ce Stany Zjednoczone by\u0142y gotowe u\u017cy\u0107 si\u0142y militarnej, je\u015bli jaka\u015b zewn\u0119trzna si\u0142a podejmie pr\u00f3b\u0119 rozci\u0105gn\u0105\u0107 swoj\u0105 kontrol\u0119 nad Zatok\u0105 Persk\u0105. By\u0142a odpowiedzi\u0105 na sowieck\u0105 inwazj\u0119 w Afganistanie i mia\u0142a wyperswadowa\u0107 Sowietom jakiekolwiek eskapady polityczno-militarne w Zatoce Perskiej. Krytykowano j\u0105 jako objaw przesadnej reakcji. Ale Reagan utwierdzi\u0142 j\u0105, dopisuj\u0105c ameryka\u0144skie gwarancje dla Arabii Saudyjskiej, kt\u00f3rej zacz\u0105\u0142 zagra\u017ca\u0107 konflikt iracko-ira\u0144ski. Bez doktryny Cartera nie by\u0142oby te\u017c p\u00f3\u017aniej prawdopodobnie takiego przekonania do przeprowadzenia operacji Desert Storm.
<\/p>\n\n\n\n
Wizja nowego \u0142adu \u015bwiatowego proklamowanego przez prezydenta George\u2019a Busha w 1990 r. oznacza\u0142a kres doktryny powstrzymywania. Mia\u0142a j\u0105 zast\u0105pi\u0107 doktryna aktywnego zaanga\u017cowania i wsp\u00f3\u0142pracy z ZSRR (a potem z Rosj\u0105).
<\/p>\n\n\n\n
Potwierdzi\u0142a ten kurs ekipa Clintona. Powstrzymywanie zosta\u0142o zast\u0105pione przez polityk\u0119 ekspansji warto\u015bci. Celem Ameryki mia\u0142o sta\u0107 si\u0119 rozszerzanie i wzmacnianie wsp\u00f3lnoty demokracji, praworz\u0105dno\u015bci i gospodarek rynkowych. Poniewa\u017c wolno\u015b\u0107, jak dowi\u00f3d\u0142 to upadek komunizmu, jest nieodwo\u0142alnie warto\u015bci\u0105 uniwersaln\u0105. A proces ekspansji warto\u015bci mia\u0142 mie\u0107 charakter tyle\u017c nieuchronny, co pokojowy.
Niestety za\u0142o\u017cenia polityki lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych okaza\u0142y si\u0119 idealistyczne. \u015awiat na pocz\u0105tku trzeciej dekady dwudziestego pierwszego wieku okaza\u0142 si\u0119 \u015bwiatem ponownie roz\u0142upanym na obszary sprzecznych warto\u015bci. Z jednej strony, stary, zachodni ob\u00f3z demokracji liberalnej i wolno\u015bci jednostki. Z drugiej, twierdze autorytaryzmu i ograniczania praw w Chinach, Rosji i innych pa\u0144stwach. Pojawi\u0142a si\u0119 diagnoza nowej zimnej wojny. Niekt\u00f3rzy wr\u0119cz zacz\u0119li m\u00f3wi\u0107 o pocz\u0105tku trzeciej wojny \u015bwiatowej. I to jeszcze przed rosyjsk\u0105 inwazj\u0105 na Ukrain\u0119 w 2022 r.<\/p>\n\n\n\n
Przed powieleniem wzorc\u00f3w sprawdzonej onegdaj strategii powstrzymywania wobec Rosji czy Chin utrzymywa\u0142 si\u0119 jednak silny op\u00f3r. Przede wszystkim dlatego, \u017ce nowy autorytaryzm nie deklarowa\u0142 ekspansywnych cel\u00f3w. A komunizm deklarowa\u0142. Ani Chiny, ani Rosja nie twierdzi\u0142y, \u017ce \u015bwiat winien kopiowa\u0107 ich ustr\u00f3j polityczny, system warto\u015bci, model \u017cycia spo\u0142ecznego. Chcia\u0142y jedynie uznania swoich praktyk sprawowania w\u0142adzy za prawowite. Chcia\u0142y, aby Zach\u00f3d przyzna\u0142, \u017ce jego pojmowanie demokracji i swob\u00f3d obywatelskich nie mo\u017ce mie\u0107 aspiracji uniwersalistycznych, nie wsz\u0119dzie si\u0119 sprawdza, nie jest do przyj\u0119cia przez inne narody, nie mo\u017ce pretendowa\u0107 do roli matrycy post\u0119pu cywilizacyjnego.
<\/p>\n\n\n\n
Tak\u017ce w sensie geopolitycznym apetyty Rosji i Chin by\u0142y ograniczone, kudy im do globalnych pretensji \u015bwiatowego systemu komunistycznego z przesz\u0142o\u015bci. Rosja rewindykacyjne roszczenia koncentrowa\u0142a na przestrzeni postsowieckiej (plus ewentualna limitrofizacja Europy \u015arodkowej). Chiny skupiaj\u0105 si\u0119 na swoich interesach w Azji (zjednoczenie z Tajwanem, \u201elinia dziewi\u0119ciu kresek\u201d wok\u00f3\u0142 wybrze\u017cy Chin, buforyzacja na p\u00f3\u0142wyspie korea\u0144skim). Je\u015bli anga\u017cowa\u0142y si\u0119 oba pa\u0144stwa w dyplomatyczno-polityczne przepychanki z Zachodem w innych cz\u0119\u015bciach \u015bwiatach, to przede wszystkim na prawach \u201espojler\u00f3w\u201d, kt\u00f3rzy metod\u0105 bru\u017cd\u017cenia chcieli Zach\u00f3d stopniowo wycie\u0144cza\u0107.
<\/p>\n\n\n\n
A Zach\u00f3d pe\u0142en by\u0142 niekonsekwencji w swojej polityce. Przez lata wypiera\u0142 psychologicznie konieczno\u015b\u0107 powrotu do polityki konfrontacyjnej. Wierzy\u0142, \u017ce dobrobyt w Chinach wywo\u0142a z czasem w spo\u0142ecze\u0144stwie potrzeby tymotejskie, d\u0105\u017cenia wolno\u015bciowe. Wierzy\u0142, \u017ce splot powi\u0105za\u0144 gospodarczych z Rosj\u0105 oka\u017ce si\u0119 na tyle silny, \u017ce upodobni Rosj\u0119 do Europy i na trwale j\u0105 tam przycumuje. A kiedy wiara ta si\u0119 chwia\u0142a, nie by\u0142 w stanie prowadzi\u0107 sp\u00f3jnej polityki. A to nak\u0142ada\u0142 na Rosj\u0119 sankcje, ale dawa\u0142 jej mo\u017cliwo\u015b\u0107 rozgrywania karty energetycznej (Nord stream). A to krzywi\u0142 si\u0119 na Chiny, ale dr\u017ca\u0142 o dost\u0119p do chi\u0144skiego rynku i pozwala\u0142 Chi\u0144czykom wchodzi\u0107 w strategiczne obszary gospodarek pa\u0144stw zachodnich.
<\/p>\n\n\n\n
Rosyjska agresja na Ukrain\u0119 w 2022 r. nie pozostawi\u0142a Zachodowi wyboru. Musia\u0142 wobec Rosji przyj\u0105\u0107 lini\u0119 ostrego powstrzymywania. Czy prewencyjnie po\u015ble te\u017c podobny sygna\u0142 Chinom?
<\/p>\n\n\n\n
Doktryna powstrzymywania by\u0142a doktryn\u0105 totaln\u0105. By\u0142a typow\u0105 metastrategi\u0105 (polistrategi\u0105) w klasycznym rozumieniu. Obejmowa\u0142a sfer\u0119 czysto militarn\u0105 (odstraszanie nuklearne i wysuni\u0119ta dyslokacja potencja\u0142u ameryka\u0144skiego), polityczno-wojskow\u0105 (tworzenie blok\u00f3w obronnych i udzielanie jednostronnych gwarancji przez USA dla pa\u0144stw zagro\u017conych komunistyczn\u0105 inwazj\u0105, sprzyjanie integrowaniu si\u0119 \u015bwiata zachodniego), ideologiczn\u0105 (aktywna polityka informacyjna wobec pa\u0144stw socjalistycznych, wspieranie tendencji wolno\u015bciowych w tych pa\u0144stwach), gospodarcz\u0105 (kontrola nad eksportem technologii, etc.), dyplomatyczn\u0105 (wspieranie tendencji do autonomii w polityce zagranicznej satelit\u00f3w ZSRR), pomocow\u0105 (wspieranie mechanizm\u00f3w stabilizacji spo\u0142ecznej w pa\u0144stwach rozwijaj\u0105cych si\u0119).
<\/p>\n\n\n\n
Doktryna powstrzymywania musia\u0142a by\u0107 doktryn\u0105 totaln\u0105, poniewa\u017c jeszcze bardziej totaln\u0105 by\u0142a doktryna post\u0119powania \u015bwiatowego obozu socjalistycznego.
<\/p>\n\n\n\n
W ostatnich latach r\u00f3wnie ca\u0142o\u015bciowego spojrzenia na polityk\u0119 zagraniczn\u0105 znale\u017a\u0107 nie spos\u00f3b. Czy agresja rosyjska wobec Ukrainy sk\u0142oni establishmenty polityczno-dyplomatyczne i wojskowe do podobnie g\u0142\u0119bokiej refleksji? Czy zachodnie spo\u0142ecze\u0144stwa zaakceptuj\u0105 cen\u0119 takiej strategii?
<\/p>\n\n\n\n
Kilku ministr\u00f3w spraw zagranicznych Polski za czas\u00f3w III RP pr\u00f3bowa\u0142o wyprowadza\u0107 za\u0142o\u017cenia polityki zagranicznej z generalnej wizji rozwoju cywilizacyjno-spo\u0142ecznego kraju. Tworzone wszak\u017ce w kr\u0119gach eksperckich zbli\u017conych do Kancelarii Premiera strategie narodowego rozwoju tylko intuicyjnie \u0142\u0105czy\u0142y d\u0105\u017cenia polityki wewn\u0119trznej z analiz\u0105 warunk\u00f3w zewn\u0119trznych i polityk\u0105 zagraniczn\u0105. Tak\u017ce w my\u015bleniu strategicznym objawia\u0142 si\u0119 syndrom Polski resortowej. A ju\u017c za rz\u0105d\u00f3w PIS-u schizofrenia strategiczna osi\u0105gn\u0119\u0142a himalaistycznych poziom\u00f3w. Z jednej strony, deklarowano cele wyr\u00f3wnania luki dochodowej dziel\u0105cej nas od pa\u0144stw zachodnich, modernizacji gospodarki w oparciu o wysokie technologie, a z drugiej strony, prowadzono polityk\u0119 zagraniczn\u0105, kt\u00f3ra w swych za\u0142o\u017ceniach oddala\u0142a nas politycznie od Zachodu, wypycha\u0142a z projektu integracyjnego, wystawia\u0142a na ryzyko zwi\u0105zki gospodarcze z Zachodem, a wizja spo\u0142ecze\u0144stwa razi\u0142a retrotopijnymi z\u0142udami konserwatywno-katolickiej to\u017csamo\u015bci narodu (kt\u00f3ra pomo\u017ce Polsce przetrwa\u0107 niechybny zawa\u0142 europejskiej integracji i liberalnego modelu spo\u0142ecznego).
<\/p>\n\n\n\n
My\u015blenie strategiczne przychodzi z trudem, zw\u0142aszcza politykom, bo ich \u017cywio\u0142em jest tera\u017aniejszo\u015b\u0107 (i dora\u017ana w\u0142adza), i zniech\u0119ca ulotno\u015bci\u0105 i krucho\u015bci\u0105 swoich p\u0142od\u00f3w (strategii, doktryn, dyrektyw). A jednak warto je praktykowa\u0107.
<\/p>\n\n\n\n
Bra\u0142em udzia\u0142 w tworzeniu dw\u00f3ch polskich strategii bezpiecze\u0144stwa narodowego. Cho\u0107 w pierwszym przypadku m\u00f3j udzia\u0142 nie zd\u0105\u017cy\u0142 si\u0119 zacz\u0105\u0107, a ju\u017c musia\u0142 si\u0119 zako\u0144czy\u0107. Jeszcze w 1999 r. zg\u0142osi\u0142em (jako wicedyrektor Departamentu Polityki Bezpiecze\u0144stwa Europejskiego) \u00f3wczesnemu dyrektorowi koordynuj\u0105cemu Jerzemu M. Nowakowi pomys\u0142 opracowania ca\u0142o\u015bciowej strategii bezpiecze\u0144stwa odzwierciedlaj\u0105cej ju\u017c nasze cz\u0142onkostwo w NATO. Nakre\u015bli\u0142em nawet jaki\u015b zarys dokumentu. Nowak pobieg\u0142 natychmiast z propozycj\u0105 do ministra Geremka, kt\u00f3ry inicjatyw\u0119 zaakceptowa\u0142. Zrealizowa\u0142 j\u0105 ju\u017c zesp\u00f3\u0142 kierowany przez \u00f3wczesnego wicedyrektora Roberta Kupieckiego. Ja mog\u0142em jedynie dyskretnie im kibicowa\u0107. I to z daleka. W 2000 r. przyj\u0119to pierwsz\u0105 polsk\u0105 strategi\u0119 bezpiecze\u0144stwa narodowego.
<\/p>\n\n\n\n
Kiedy w 2002 r. przej\u0105\u0142em kierowanie Departamentu Strategii Polityki Zagranicznej prace nad now\u0105 wersj\u0105 strategii by\u0142y ju\u017c zaawansowane. Prowadzi\u0142 je profesor Roman Ku\u017aniar. Zebra\u0142 on poka\u017any materia\u0142 naukowy. Kierunek, w kt\u00f3rym pod\u0105\u017cy\u0142 ten wysi\u0142ek, nie ko\u0144ca wszak\u017ce odpowiada\u0142 my\u015bleniu departament\u00f3w operacyjnych, a zw\u0142aszcza Departamentowi Polityki Bezpiecze\u0144stwa. Musia\u0142em zaproponowa\u0107 now\u0105 podstaw\u0119 prac. Wykorzysta\u0142em pobyt w Nowym Jorku na pocz\u0105tku 2003 r. i bezsenn\u0105 noc na jet lagu, by taki projekt zredagowa\u0107. O dziwo da\u0142 on sobie nie\u017ale rad\u0119 w rozlicznych konsultacjach i uzgodnieniach zar\u00f3wno wewn\u0105trz MSZ, jak i z udzia\u0142em MON, BBN i innych instytucji. Zebra\u0142 nawet komplementy od \u00f3wczesnej opozycji sejmowej. Rol\u0119 wiod\u0105c\u0105 w ca\u0142ym procesie zachowywa\u0142 MSZ i prowadzony przeze mnie departament. Strategia zosta\u0142a oficjalnie podpisana we wrze\u015bniu 2003 r. By\u0142 tekst ten niew\u0105tpliwie pisany pod wp\u0142ywem wojny z terroryzmem i nowych wyzwa\u0144 globalnych. Ale uda\u0142o nam si\u0119 intuicyjnie wyprzedzi\u0107 w my\u015bleniu przyj\u0119t\u0105 w ramach Unii Europejskiej p\u00f3\u017aniej (w grudniu 2003 r.) tzw. strategi\u0119 Solany. I by\u0142o to niew\u0105tpliwie potwierdzenie dojrza\u0142o\u015bci naszego my\u015blenia.
<\/p>\n\n\n\n
Za rz\u0105d\u00f3w PiS w MSZ \u017cadne powa\u017cniejsze strategie ju\u017c nie powstawa\u0142y. Nawet te czysto papierowe. MSZ sta\u0142 si\u0119 urz\u0119dnicz\u0105 protez\u0105 dla \u0142agodzenia i neutralizowania zewn\u0119trznych skutk\u00f3w wewn\u0105trzkrajowych wybor\u00f3w centrali partyjnej na Nowogrodzkiej.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/IMG_3915.jpg?resize=557%2C389&ssl=1\")
Wi\u0119kszo\u015b\u0107 zachodnich analityk\u00f3w wskazuje, \u017ce stan konfrontacji i napi\u0119cia w relacjach z Rosj\u0105 trwa\u0107 b\u0119dzie d\u0142ugie lata, niezale\u017cnie od wyniku wojny na Ukrainie. Nawet je\u015bli uda si\u0119 tam Rosji przetr\u0105ci\u0107 grzbiet, doprowadzi\u0107 do jej ca\u0142kowitej…<\/p>\n