Kontynuujemy przegl\u0105d doktryn, kt\u00f3rych istot\u0105 jest uleg\u0142o\u015bciowe i abdykacyjne reagowanie na zachowania pot\u0119\u017cniejszych partner\u00f3w. Dzi\u015b o satelityzmie, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c zaznaczy\u0142 si\u0119 w historii polskiej polityki zagranicznej.<\/p>\n\n\n\n
Satelityzm (satelitaryzm) jest zdaniem si\u0119 na hegemoniczn\u0105 kontrol\u0119 nad w\u0142asn\u0105 polityk\u0105 ze strony innego pa\u0144stwa. Jest w sensie politycznym cesj\u0105 suwerenno\u015bci, jest podporz\u0105dkowaniem si\u0119 woli obcego pa\u0144stwa, w pe\u0142nym lub ograniczonym zakresie. Wynika satelityzm z r\u00f3\u017cnych przes\u0142anek. Najcz\u0119\u015bciej wi\u0105\u017ce si\u0119 z niezdolno\u015bci\u0105 pa\u0144stwa do wykonywania jego podstawowych funkcji w sferze stosunk\u00f3w zewn\u0119trznych. Pa\u0144stwo id\u0105ce na satelityzm nie jest w stanie zapewni\u0107 bezpiecze\u0144stwa zewn\u0119trznego w obliczu mo\u017cliwych zagro\u017ce\u0144, nie jest w stanie prowadzi\u0107 samodzielnej polityki gospodarczej, nie generuje dochod\u00f3w, kt\u00f3re zapewnia\u0142yby utrzymanie pa\u0144stwa. Albo jest pa\u0144stwem de facto podbitym.
<\/p>\n\n\n\n
W przesz\u0142o\u015bci satelityzm wi\u0105zano z podleg\u0142o\u015bci\u0105 lenn\u0105 (wasaln\u0105) i rozmaitymi formami trybutaryzmu. <\/p>\n\n\n\n
Posiada\u0142 w wasalnej zale\u017cno\u015bci takie pa\u0144stwa, jak Ugarit, Nuhasse czy Byblos, staro\u017cytny Egipt. Rozbudowan\u0105 sie\u0107 wasali mia\u0142a staro\u017cytna Persja, od Armenii poczynaj\u0105c na Macedonii ko\u0144cz\u0105c. Imperium osma\u0144skie trzyma\u0142o w wasalnej zale\u017cno\u015bci Mo\u0142dawi\u0119 czy Chanat Krymski.
<\/p>\n\n\n\n
W feudalnej Europie hierarchie i sieci zale\u017cno\u015bci przeplata\u0142y si\u0119 oraz komplikowa\u0142y w wyniku wojen i dynastycznych maria\u017cy. Symbolem feudalnej aporii by\u0142a suwerenno\u015b\u0107 Wilhelma Zdobywcy jako kr\u00f3la Anglii i jednocze\u015bnie jego podleg\u0142o\u015b\u0107 kr\u00f3lowi Francji jako ksi\u0119cia Normandii.
<\/p>\n\n\n\n
I w historii Polski lennych spl\u0105ta\u0144 nie brakowa\u0142o. Nawet Boles\u0142aw Chrobry na mocy pokoju w Merseburgu w 1013 r. musia\u0142 uzna\u0107 si\u0119 za lennika kr\u00f3la Niemiec (cho\u0107 z obowi\u0105zk\u00f3w lennych wywi\u0105zywa\u0107 si\u0119 nie mia\u0142 zamiaru). Z kolei poczesne miejsce w naszej \u015bwiadomo\u015bci historycznej zajmuje fakt, \u017ce sta\u0142y si\u0119 w 1525 r. pa\u0144stwem wasalnym wobec Rzeczpospolitej Prusy Ksi\u0105\u017c\u0119ce.
<\/p>\n\n\n\n
W epoce imperialnej wiele kolonii czy domini\u00f3w, nawet je\u015bli przystrojonych symbolik\u0105 pa\u0144stwow\u0105, by\u0142y bytami niesamodzielnymi.
<\/p>\n\n\n\n
W polskiej historii uprawiali\u015bmy satelick\u0105, a bardziej nawet marionetkow\u0105, polityk\u0119 w formule Ksi\u0119stwa Warszawskiego (z Napoleona woli, ale akceptowanej) i Kr\u00f3lestwa Polskiego z lat 1815-1830 (z obcego dyktatu).
<\/p>\n\n\n\n
Pa\u0144stwa marionetkowe, b\u0119d\u0105ce skrajn\u0105 inkarnacj\u0105 satelityzmu, powo\u0142ywane by\u0142y cz\u0119sto przez mocarstwa okupacyjne czy w wojnach zwyci\u0119skie. S\u0142owacja ksi\u0119dza Tisa, Chorwacja Ante Pavelica na mapie Europy wykre\u015blonej przez Hitlera to najcz\u0119\u015bciej cytowane przyk\u0142ady.
<\/p>\n\n\n\n
Termin \u201epa\u0144stwo satelickie\u201d przylgn\u0105\u0142 w politologii zachodniej do grupy pa\u0144stw, kt\u00f3re znalaz\u0142y si\u0119 w latach 1918-1990 pod dominacj\u0105 Zwi\u0105zku Sowieckiego. Ich list\u0119 rozpoczyna Mongolia (og\u0142oszona niepodleg\u0142\u0105 w 1924) i Tuwa (wyrwana w 1921 r. z kontroli chi\u0144skiej, a wch\u0142oni\u0119ta w 1944 r. do Zwi\u0105zku Sowieckiego; Nb. Tuwi\u0144cem jest Sergiej Szojgu). By\u0107 mo\u017ce by\u0142 ich satelityzm lepszym rozwi\u0105zaniem ni\u017c oddanie si\u0119 pod dominacj\u0119 chi\u0144sk\u0105.
<\/p>\n\n\n\n
Pa\u0144stwa znajduj\u0105 si\u0119 pod hegemonicznym wp\u0142ywem cz\u0119sto wbrew woli narodu, a czasem nawet elit. Pr\u00f3buj\u0105 jednak\u017ce dowodzi\u0107 w\u0142asnej suwerenno\u015bci, nawet je\u015bli ma ona ograniczony wymiar. W polityce satelickiej najciekawszym zjawiskiem jest, jak zagospodarowuj\u0105 satelici \u00f3w margines dla prowadzenia niezale\u017cnej polityki.
<\/p>\n\n\n\n
Polityka zagraniczna PRL by\u0142a polityk\u0105 ograniczonej suwerenno\u015bci. We wszystkich istotnych dla ZSRR sprawach mi\u0119dzynarodowych decyzje dotycz\u0105ce stanowiska Polski zapada\u0142y w Moskwie. Z ZSRR rozmawia\u0142a Polska Ludowa przewa\u017cnie z pozycji petenta. Zw\u0142aszcza w sprawach trudnych, jak cho\u0107by tu\u017c po wojnie zwi\u0105zanych z repatriacj\u0105 Polak\u00f3w, zwrotem d\u00f3br kulturalnych.
<\/p>\n\n\n\n
Do roku 1956 margines manewru samodzielnego w polityce PRL by\u0142 w istocie mikry i wiotki. Kiedy w 1947 r. Polska otrzyma\u0142a zaproszenie na lipcow\u0105 konferencj\u0119 parysk\u0105 ws. Planu Marshalla, przyj\u0119\u0142a je (podobnie jak Czechos\u0142owacja) i nawet do konferencji zacz\u0119\u0142a si\u0119 szykowa\u0107. Wydawa\u0142o si\u0119 wcze\u015bniej, \u017ce Stalin, cho\u0107 sam odrzuci\u0142 udzia\u0142 ZSRR, nie b\u0119dzie dyscyplinowa\u0142 innych pa\u0144stw pod kontrol\u0105 radzieck\u0105. A jednak w ostatniej chwili wyjazdu sojusznikom zabroni\u0142. Polski rz\u0105d dowiedzia\u0142 si\u0119 o tym, \u017ce w Pary\u017cu nie b\u0119dzie reprezentowany, z o\u015bwiadczenia prasowego TASS. (Nb. trudno nie znale\u017a\u0107 paraleli z sytuacjami wsp\u00f3\u0142czesnymi i polityk\u0105 Moskwy: Armenia w 2013 r. dowiedzia\u0142a si\u0119 z komunikatu nadanego z Moskwy w przeddzie\u0144 szczytu Partnerstwa Wschodniego w Wilnie, \u017ce nie podpisze umowy stowarzyszeniowej wynegocjowanej z UE).
<\/p>\n\n\n\n
Polska Partia Robotnicza, mimo negatywnej opinii Gomu\u0142ki, wesz\u0142a do Kominformu w 1947 r. B\u0119d\u0105c gospodarzem spotkania, na kt\u00f3rym Biuro powo\u0142ano, polska delegacja dowiedzia\u0142a si\u0119 o wniosku dotycz\u0105cym utworzenia Kominformu w ostatniej chwili. Gomu\u0142ce powiedziano o tym ju\u017c w trakcie obrad. Pono\u0107 wcze\u015bniej Sowieci sygnalizowali, \u017ce rezultatem spotkania b\u0119dzie jedynie powo\u0142anie wsp\u00f3lnego pisma teoretycznego. Gomu\u0142ka wpad\u0142 w furi\u0119. W przerwie obrad w polskim gronie mia\u0142 nawet z\u0142o\u017cy\u0107 dymisj\u0119 z funkcji sekretarza generalnego PPR. Ale w ko\u0144cu z decyzjami Kremla si\u0119 pogodzi\u0142.
<\/p>\n\n\n\n
Polscy oficjele dowiedzieli si\u0119 w 1948 r. o \u201ezdradzie\u201d Tito z wymiany korespondencji mi\u0119dzy komunistami ZSRR i Jugos\u0142awii, kiedy ju\u017c konflikt zmierza\u0142 do przesilenia. O wykluczeniu Jugos\u0142owian z Kominformu i przeniesieniu siedziby Biura z Belgradu do Bukaresztu poinformowano polskich komunist\u00f3w w ostatniej chwili. Znali formalne powody pot\u0119pienia Tito (z\u0142y stosunek do sowieckich doradc\u00f3w, czy te\u017c tolerowanie obecno\u015bci \u201ebrytyjskich szpieg\u00f3w\u201d w dyplomacji i wojsku), ale sami nie wierzyli, by by\u0142y to powody rzeczywiste. Podejrzewali, \u017ce w ca\u0142ej rozgrywce decyduj\u0105cy by\u0142 op\u00f3r Tito wobec sowieckiego pomys\u0142u utworzenia federacji ba\u0142ka\u0144skiej pa\u0144stw socjalistycznych. Ale do nakre\u015blonej w Moskwie polityki pot\u0119pienia i wykluczenia Jugos\u0142awii potulnie si\u0119 przy\u0142\u0105czyli.
<\/p>\n\n\n\n
Nie podlega\u0142o suwerennej decyzji ani cz\u0142onkostwo Polski w RWPG, ani w Uk\u0142adzie Warszawskim. Nie mieli wyboru i inni satelici, z ma\u0142ym wyj\u0105tkiem, bo Albanii jednak pozwolono pakt opu\u015bci\u0107.
Popar\u0142a Polska interwencj\u0119 sowieck\u0105 na W\u0119grzech w 1956 r. i uczestniczy\u0142a w pacyfikacji Czechos\u0142owacji w 1968 r.
<\/p>\n\n\n\n
Pod dyktando Moskwy Polska zerwa\u0142a stosunki dyplomatyczne z Izraelem po wojnie czerwcowej 1967 r. (Rumunii uda\u0142o si\u0119 wy\u0142ama\u0107 z dyscypliny blokowej). Inna sprawa, \u017ce krytyk\u0119 Izraela kierownictwo PZPR postanowi\u0142o wykorzysta\u0107 we w\u0142asnym celu, aby rozp\u0119ta\u0107 antysemick\u0105 nagonk\u0119 w kraju. Na fali nacjonalistycznych, a niskiego lotu emocji, pr\u00f3bowano legitymizowa\u0107 komunistyczn\u0105 w\u0142adz\u0119 w Polsce.
<\/p>\n\n\n\n
Polska dyplomacja popiera\u0142a w bezwiednym odruchu ka\u017cd\u0105 istotn\u0105 inicjatyw\u0119 mi\u0119dzynarodow\u0105 ZSRR. <\/p>\n\n\n\n
Mia\u0142a oczywi\u015bcie dyplomacja Polska swoje poletka aktywno\u015bci, gdzie r\u0119k\u0105 sowieck\u0105 nie by\u0142a prowadzona. Po II wojnie dotyczy\u0142o to przede wszystkim stara\u0144 o uznanie przez pa\u0144stwa zachodnie nowych granic Polski i nowych reali\u00f3w ustrojowych. Na tym polu Polska mog\u0142a wykazywa\u0107 si\u0119 nieskr\u0119powan\u0105 inicjatyw\u0105, albowiem zak\u0142adano a priori, \u017ce polskie cele s\u0105 tam zbie\u017cne z celami sowieckimi, bo i Moskwie zale\u017ca\u0142o na uznaniu reali\u00f3w terytorialno-ustrojowych w Europie. Wielkim sukcesem polskiej dyplomacji by\u0142o niew\u0105tpliwie o\u015bwiadczenie de Gaulle’a z 1959 r. o uznaniu polskiej granicy zachodniej.
<\/p>\n\n\n\n
Polska wesz\u0142a w 1953 r. sk\u0142ad Komisji Nadzorczej Pa\u0144stw Neutralnych w Korei (o ile neutralno\u015b\u0107 Szwecji i Szwajcarii kontrowersji budzi\u0107 nie mog\u0142a, to neutralno\u015b\u0107 Polski i Czechos\u0142owacji, zw\u0142aszcza po utworzeniu Uk\u0142adu Warszawskiego, by\u0142a bardziej ni\u017c w\u0105tpliwa). W latach 1954-1975 Polska uczestniczy\u0142a (obok Indii i Kanady) w pracach Mi\u0119dzynarodowej Komisji Kontroli i Nadzoru w Indochinach. W 1966 r. Amerykanie rozwin\u0119li operacj\u0119 \u201eMarigold\u201d, kt\u00f3rej celem by\u0142o rozpocz\u0119cie bezpo\u015brednich rozm\u00f3w z Wietnamem P\u00f3\u0142nocnym, a w kt\u00f3rej to operacji niebagateln\u0105 rol\u0119 mia\u0142 odegra\u0107 polski dyplomata Janusz Lewandowski. Niestety ta dyplomatyczna inicjatywa spali\u0142a na panewce. Do\u0142\u0105czyli\u015bmy te\u017c w 1973 r. do Mi\u0119dzynarodowej Komisji Kontroli i Nadzoru w Wietnamie Po\u0142udniowym (obok Indonezji, W\u0119gier i Kanady zast\u0105pionej przez Iran). Nawet je\u015bli w sensie strategicznym polsk\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 pokojowo-rozjemcz\u0105 kontrolowali Sowieci, to by\u0142a ona d\u017awigni\u0105 budowy dobrego wizerunku Polski i poligonem rozwijania zdolno\u015bci dyplomatycznych.
<\/p>\n\n\n\n
By\u0142o dla Polski katalizatorem postaw emancypacyjnych forum ONZ. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce ju\u017c w 1946 r., kiedy decydowa\u0142o si\u0119 miejsce kwatery g\u0142\u00f3wnej ONZ, Polska w przeciwie\u0144stwie do ZSRR, nie popar\u0142a kandydatury Nowego Jorku. Opowiedzia\u0142a si\u0119 za ulokowaniem Sekretariatu w Europie. Inna sprawa, \u017ce Sowieci nie pr\u00f3bowali wtedy dyscyplinowa\u0107 \u015bwie\u017co powstaj\u0105cy blok.
<\/p>\n\n\n\n
Ale kiedy Polska zasiada\u0142a w Radzie Bezpiecze\u0144stwa ONZ w latach 1946-1947, Polski delegat Oskar Lange musia\u0142 swoimi \u201eautorskimi\u201d stanowiskami nie\u017ale zaj\u015b\u0107 za sk\u00f3r\u0119 towarzyszom radzieckim. Pierwszy Sekretarz Generalny ONZ Trygve Lie napomkn\u0105\u0142 w swoich wspomnieniach, \u017ce \u00f3wczesny delegat radziecki Andriej Gromyko narzeka\u0142 mocno na zachowanie Langego (nb. oskar\u017conego potem o bycie zarejestrowanym jako tzw. agent wp\u0142ywu NKWD). Faktem pozostaje, \u017ce Lange zako\u0144czy\u0142 swoj\u0105 karier\u0119 dyplomatyczn\u0105 z ko\u0144cem kadencji polskiej w RB i wi\u0119cej na odcinku dyplomatycznym partia zada\u0144 mu nie powierza\u0142a (tylko dora\u017anie, jak cho\u0107by w formie czynienia honoru gospodarza, z racji zasiadania w Radzie Pa\u0144stwa, podczas wizyty wiceprezydenta Nixona w Polsce w 1959 r.).
<\/p>\n\n\n\n
Byli\u015bmy jako Polska wsp\u00f3\u0142inicjatorami powo\u0142ania Europejskiej Komisji Gospodarczej. Zg\u0142aszali\u015bmy na forum ONZ wiele znacz\u0105cych inicjatyw, w tym dotycz\u0105cych Konwencji Praw Dziecka czy wychowania spo\u0142ecze\u0144stw w pokoju. To Polak \u017cydowskiego pochodzenia, by\u0142y przedwojenny polski delegat na konferencje unifikacji prawa karnego, cho\u0107 po wojnie osiad\u0142y w USA, Rafa\u0142 Lemkin by\u0142 autorem konwencji przeciw ludob\u00f3jstwu, przyj\u0119tej w 1948 r. Nb. inny polski \u017byd, urodzony w \u017b\u00f3\u0142kwi i wykszta\u0142cony we Lwowie, wybitny brytyjski prawnik Sir Hersch Lauterpacht by\u0142 autorem poj\u0119cia zbrodni przeciw ludzko\u015bci.
<\/p>\n\n\n\n
Mog\u0142a Polska wychodzi\u0107 z w\u0142asnymi inicjatywami. Plan Rapackiego dot. strefy bezatomowej w Europie \u015arodkowej (1957 r.), Plan Gomu\u0142ki dot. zamro\u017cenia zbroje\u0144 j\u0105drowych w Europie \u015arodkowej (1963-64), Plan Jaruzelskiego dot. zmniejszenia zbroje\u0144 i zwi\u0119kszenia zaufania w Europie \u015arodkowej (1987-88) by\u0142y suwerennie opracowanymi przez Polsk\u0119 koncepcjami. Oczywi\u015bcie zaakceptowanymi przed zg\u0142oszeniem w Moskwie. ZSRR przy tym nie ingerowa\u0142a zasadniczo w merytoryczn\u0105 warstw\u0119 tych propozycji. Plan Rapackiego, mimo rewelacji og\u0142oszonych przez by\u0142ego PRL-owskiego dyplomat\u0119, kt\u00f3ry zbieg\u0142 na Zach\u00f3d, o kremlowskiej proweniencji inicjatywy, powstawa\u0142 na Alei Szucha (wtedy Aleja I Armii Wojska Polskiego). Sam Rapacki przyznawa\u0142, \u017ce inspiracja wysz\u0142a od Gomu\u0142ki w lu\u017anej dyskusji na posiedzeniu Biura Politycznego PZPR. Redagowali wszak\u017ce Plan eksperci MSZ, prawnicy z Manfredem Lachsem, i plani\u015bci, kt\u00f3rzy weszli potem do utworzonego na pocz\u0105tku lat 60-ych Biura Studi\u00f3w. Plan Gomu\u0142ki chwalono nawet w o\u015brodkach zachodnich. Komplementowa\u0142 go m.in. George Kennan.
<\/p>\n\n\n\n
Polskie idee nie mog\u0142y by\u0107 zrealizowane w \u00f3wczesnych realiach polityczno-militarnych. By\u0142y zbyt ryzykowne, zw\u0142aszcza w optyce zachodnioniemieckiej. Ale koncepcyjnie wesz\u0142y na trwa\u0142e do historii stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych. To na Planie Rapackiego wyros\u0142a koncepcja stref bezatomowych. I zmaterializowa\u0142a si\u0119 ona w Traktacie Antarktycznym (Waszyngto\u0144skim) z 1959 r. Traktacie z Tlatelolco (1967 r.), Traktacie z Roratonga (1985 r.), Uk\u0142adzie z Bangkoku (1995 r.), Uk\u0142adzie Kairskim (1996 r.), Uk\u0142adzie z Semipa\u0142aty\u0144ska (2006 r). <\/p>\n\n\n\n
Koncepcja stref bezatomowych jest bezapelacyjnie ide\u0105 skuteczn\u0105 i by\u0107 mo\u017ce najwa\u017cniejszym osi\u0105gni\u0119ciem polskiej my\u015bli koncepcyjnej w polityce mi\u0119dzynarodowej. Z oczywistych wzgl\u0119d\u00f3w dzi\u015b zupe\u0142nie nie docenianym i nie piel\u0119gnowanym.
<\/p>\n\n\n\n
Z imieniem Rapackiego wi\u0105zana jest tak\u017ce inicjatywa zwo\u0142ania konferencji bezpiecze\u0144stwa europejskiego. Zg\u0142osi\u0142 j\u0105 na sesji Zgromadzenia Og\u00f3lnego ONZ w 1964 r. Ide\u0119 przej\u0119li sojusznicy sowieccy i pod pomys\u0142em podpisa\u0142 si\u0119 ca\u0142y Uk\u0142ad Warszawski, kt\u00f3ry wystosowa\u0142 w tej sprawie tzw. Apel Budapeszte\u0144ski z 1969 r. Konferencja Bezpiecze\u0144stwa i Wsp\u00f3\u0142pracy w Europie by\u0142a dla Polski poletkiem kszta\u0142towania w\u0142asnej kreatywno\u015bci dyplomatycznej. Zwo\u0142ana zosta\u0142a \u201epoza blokami polityczno-wojskowymi\u201d, a polska dyplomacja wykorzysta\u0142a to na p\u00f3\u017aniejszych spotkaniach przegl\u0105dowych do argumentowania, \u017ce sk\u0142adane przez Wsch\u00f3d propozycje nie powinny by\u0107 sygnowane przez wszystkich sojusznik\u00f3w i wymigiwa\u0142a si\u0119 od wsp\u00f3\u0142autorstwa najbardziej \u201ebetonowych\u201d propozycji opracowywanych w Moskwie. Sk\u0142ada\u0142a za to w\u0142asne, w tym dotycz\u0105ce prawnego umocowania zasad helsi\u0144skich, wsp\u00f3\u0142pracy kulturalnej czy gospodarczej. <\/p>\n\n\n\n
Sk\u0142ada\u0142a te\u017c inicjatywy w dziedzinie bezpiecze\u0144stwa wojskowego. Najwa\u017cniejsz\u0105 z nich by\u0142a niew\u0105tpliwie opracowana na Szucha w schy\u0142kowych latach epoki Gierka idea Konferencji Odpr\u0119\u017cenia Militarnego i Rozbrojenia w Europie. By\u0142a ona jedn\u0105 z inspiracji dla zwo\u0142ania Konferencji Sztokholmskiej w sprawie \u015brodk\u00f3w budowy zaufania w Europie w 1984 r., a Szwedzi potem sumitowali si\u0119 poufnie w kontaktach z polskimi dyplomatami, \u017ce podkradli nam pomys\u0142 i wysun\u0119li konkurencyjn\u0105 inicjatyw\u0119, t\u0142umacz\u0105c, \u017ce musieli to zrobi\u0107, bo Polska z racji stanu wojennego nie mia\u0142a szans na goszczenie konferencji, a szkoda by\u0142oby polskich pomys\u0142\u00f3w zaprzepa\u015bci\u0107.
<\/p>\n\n\n\n
Dyplomacja polska mia\u0142a du\u017ce pole swobody w kwestii niemieckiej, a precyzyjniej w kwestii normalizacji relacji z RFN i uznania polskich zachodnich granic. W sprawach niemieckich Sowieci mieli, jak si\u0119 wydaje, solidne przekonanie, \u017ce Polacy zdawali sobie spraw\u0119, \u017ce przebieg naszej granicy zachodniej czyni Polsk\u0119 totalnym zak\u0142adnikiem ZSRR. Rz\u0105dz\u0105cy Polsk\u0105 komuni\u015bci, przez d\u0142ugie lata, nawet po zawarciu Uk\u0142adu Zgorzeleckiego z NRD w 1950 r., \u017cywili obawy, \u017ce ka\u017cda powa\u017cna niesubordynacja Polski sko\u0144czy si\u0119 rewizj\u0105 zachodniej granicy, przekazaniem ziem zachodnich, b\u0105d\u017a ich cz\u0119\u015bci Niemcom (takie pono\u0107 aluzje czyniono wobec polskiej delegacji jeszcze w listopadzie 1956 r., kiedy domaga\u0142a si\u0119 w Moskwie bardziej r\u00f3wnoprawnych stosunk\u00f3w).
<\/p>\n\n\n\n
Gomu\u0142ce przypisuje si\u0119 doktryn\u0119, i\u017c Polska ma prawo wsp\u00f3\u0142tworzy\u0107 niemieck\u0105 polityk\u0119 bloku i prowadzi\u0107 w\u0142asn\u0105 polityk\u0119 z kluczowymi pa\u0144stwami zachodnimi bez ogl\u0105dania si\u0119 na innych, w tym ZSRR. Gomu\u0142ka na forum Uk\u0142adu Warszawskiego skutecznie forsowa\u0142 tez\u0119, \u017ce niemo\u017cliwa jest normalizacja stosunk\u00f3w Niemiec Zachodnich z pa\u0144stwami socjalistycznymi bez uprzedniego u\u0142o\u017cenia si\u0119 RFN z Polsk\u0105 i uznania polskiej granicy zachodniej.
<\/p>\n\n\n\n
Kiedy rz\u0105d Williego Brandta zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do pa\u0144stw socjalistycznych z propozycj\u0105 uzgodnienia dwustronnych deklaracji o niestosowaniu przemocy, Gomu\u0142ka postawi\u0142 twarde warunki i skutecznie doprowadzi\u0142 do tego, \u017ce RFN nie by\u0142a w stanie poprowadzi\u0107 rozm\u00f3w z pozosta\u0142ymi pa\u0144stwami socjalistycznymi na swoich zasadach. Porozumienie RFN-ZSRR w sierpniu 1970 r. co prawda nast\u0105pi\u0142o przed dopi\u0119ciem umowy z Polsk\u0105 w grudniu 1970 r., a nawet spowodowa\u0142o wyhamowanie czasowe negocjacji z Polsk\u0105, ale w ostateczno\u015bci Niemcy przyj\u0119\u0142y polsk\u0105 koncepcj\u0119 uk\u0142adu o podstawach normalizacji stosunk\u00f3w, co by\u0142o ewidentnym sukcesem polityki Gomu\u0142ki.
<\/p>\n\n\n\n
By\u0142y oczywi\u015bcie platformy dyplomatyczne, gdzie obowi\u0105zywa\u0142o \u015bcis\u0142e sojusznicze pos\u0142usze\u0144stwo. Tak si\u0119 dzia\u0142o na wiede\u0144skich rokowaniach w sprawie redukcji broni konwencjonalnej w Europie \u015arodkowej (MBFR), prowadzonych bezowocnie od 1973 do 1989 r. W ich ramach polscy przedstawiciele odczytywali na nieformalnych posiedzeniach pisane im przez Sowiet\u00f3w przem\u00f3wienia, a Sztab Generalny Ludowego Wojska Polskiego przedstawia\u0142 jako w\u0142asne podretuszowane przez Sowiet\u00f3w dane o polskich si\u0142ach zbrojnych. Jeszcze w ko\u0144cu lat osiemdziesi\u0105tych \u00f3wczesny cz\u0142onek kierownictwa resortu spraw zagranicznych PRL instruowa\u0142 podw\u0142adnych, \u017ce w sprawach rozbrojenia linia polityki polskiej polega na aktywnym popieraniu stanowiska ZSRR, albowiem ZSRR jako gwarant polskiego bezpiecze\u0144stwa lepiej wie, co jest dobre dla bezpiecze\u0144stwa Polski.
<\/p>\n\n\n\n
Wprowadzenie stanu wojennego zwali\u0142o na PRL sankcje, a w\u0142adze wystawi\u0142o na izolacj\u0119 polityczn\u0105 ze strony pa\u0144stw zachodnich. G\u0142\u00f3wnym zadaniem polskiej dyplomacji sta\u0142o si\u0119 prze\u0142amywanie tej izolacji. Sowieci nie ingerowali w te starania.
<\/p>\n\n\n\n
W po\u0142owie lat osiemdziesi\u0105tych zag\u0119\u015bci\u0142a si\u0119 z\u0142owieszczo atmosfera w relacjach Wsch\u00f3d-Zach\u00f3d. Na potkaniach na szczycie Gorbaczow-Reagan uda\u0142o si\u0119 j\u0105 po cz\u0119\u015bci roz\u0142adowa\u0107.
<\/p>\n\n\n\n
Sowiecko-ameryka\u0144skie negocjacje nt. rakiet \u015bredniego zasi\u0119gu w Europie (sfinalizowane w 1987 r.) wywo\u0142a\u0142y u polskich ekspert\u00f3w rozbrojeniowych przekonanie, \u017ce priorytetem dla ZSRR pozostaje sanktuaryzacja w\u0142asnego terytorium, a przynajmniej uchronienie Sowiet\u00f3w przed szybkim atakiem nuklearnym z pomoc\u0105 rakiet taktycznych i pocisk\u00f3w manewruj\u0105cych. Pa\u0144stwa na styku obu blok\u00f3w, jak Polska, nadal za\u015b pozostawa\u0142yby zagro\u017cone u\u017cyciem broni j\u0105drowej pola walki i zmasowanym uderzeniem si\u0142 konwencjonalnych. W polskim \u015brodowisku dyplomatyczno-eksperckim narasta\u0142o przekonanie, \u017ce nasze specyficzne poczucie zagro\u017cenia powinno znale\u017a\u0107 publiczny wyraz i to najlepiej w tzw. konstruktywnej postaci (\u0142atwiejszej do przyj\u0119cia przez Sowiet\u00f3w) jako inicjatywa dyplomatyczna. Tak zrodzi\u0142 si\u0119 pomys\u0142, kt\u00f3ry potem przyj\u0119to nazywa\u0107 Planem Jaruzelskiego. Jaruzelski nie by\u0142 osob\u0105 pr\u00f3\u017cn\u0105, ale podsuni\u0119cie mu propozycji, kt\u00f3ra by\u0142aby firmowana jego nazwiskiem, traktowano jako spos\u00f3b nie tylko nad zapewnienie szcz\u0119\u015bliwych narodzin inicjatywy, co i na nadanie jej odpowiedniego rozg\u0142osu.
<\/p>\n\n\n\n
Plan Jaruzelskiego by\u0142 wyrazem d\u0105\u017cenia do uformowania takiego kszta\u0142tu pakt\u00f3w rozbrojeniowych, w tym zw\u0142aszcza rozstrzyganych mi\u0119dzy Moskw\u0105 a Waszyngtonem, kt\u00f3ry uwzgl\u0119dnia\u0142by pe\u0142niej interesy bezpiecze\u0144stwa Polski.
<\/p>\n\n\n\n
Plan Jaruzelskiego by\u0142 te\u017c reakcj\u0105 na operacyjne doktryny militarne sugeruj\u0105ce zmasowany atak na tzw. si\u0142y drugiego rzutu na linii rozdzielaj\u0105cej NATO i UW (FOFA). Poniewa\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 si\u0142 drugiego rzutu UW mia\u0142a by\u0107 rozmieszczona na terytorium Polski, Polska sta\u0142aby si\u0119 g\u0142\u00f3wnym celem uderze\u0144 NATO.
<\/p>\n\n\n\n
W MSZ pierwszy szkic Planu powsta\u0142 jeszcze na pocz\u0105tku marca 1986 r. I to z powodu redagowania jednej z pierwszych wersji Planu musia\u0142em w lipcu 1986 r. jeden jedyny raz w karierze na polecenie zwierzchnik\u00f3w po\u015bwi\u0119ci\u0107 wykupione ju\u017c wczasy i zamiast z rodzin\u0105 na pla\u017cy wysiadywa\u0107 nad papierem w gmachu MSZ. Ale tre\u015b\u0107 Planu uciera\u0142a si\u0119 d\u0142ugo w MSZ i na linii MSZ-MON, bo i w MON pracowano nad podobnymi pomys\u0142ami. Dodawali swoje pomys\u0142y tak\u017ce eksperci z PISM.
<\/p>\n\n\n\n
Idea opu\u015bci\u0142a latem 1986 r. gmach MSZ, aby uzyska\u0107 niezb\u0119dny placet polityczny. I nadzia\u0142a si\u0119 na pierwsze przeszkody. Na projekt Planu przygotowany w MSZ, \u00f3wczesny minister Obrony Narodowej genera\u0142 Florian Siwicki zareagowa\u0142 zamaszyst\u0105 uwag\u0105 na pierwszej stronie tekstu: \u201eA kto b\u0119dzie pilnowa\u0142 Niemc\u00f3w?\u201d. I nie chodzi\u0142o mu bynajmniej tylko o Niemc\u00f3w zachodnich.
<\/p>\n\n\n\n
To w\u0142a\u015bnie wtedy dla zapewnienia powa\u017cnego traktowania polskiego projektu postanowiono \u201epodczepi\u0107\u201d go pod osob\u0119 W. Jaruzelskiego. Jaruzelski ide\u0119 zaakceptowa\u0142, ale pod jednym warunkiem \u2013 towarzysze radzieccy nie b\u0119d\u0105 oponowa\u0107.
<\/p>\n\n\n\n
Plan uzupe\u0142niano i doprecyzowano w kolektywnym wysi\u0142ku na prze\u0142omie 1986 i 1987 r. ju\u017c tak, aby nie dawa\u0142 on pretekstu do jego zablokowania w Moskwie i zlekcewa\u017cenia przez Zach\u00f3d. Sytuacj\u0119 komplikowa\u0142a okoliczno\u015b\u0107, \u017ce ZSRR szykowa\u0142 sam nowe idee rozbrojeniowe, w tym zwi\u0105zane z og\u00f3lnoeuropejskimi rokowaniami o rozbrojeniu konwencjonalnym, kt\u00f3re zaproponowa\u0142 w czerwcu 1986 r. Uk\u0142ad Warszawski.
<\/p>\n\n\n\n
Wiosn\u0105 1987 r. do Moskwy uda\u0142a si\u0119 robocza misja na szczeblu zast\u0119pcy szefa sztabu generalnego LWP (gen. Mieczys\u0142aw Dachowski) i dyrektora departamentu w MSZ (dyr. Jerzy M. Nowak), aby przekona\u0107 do polskiej inicjatywy Sowiet\u00f3w. Kluczowa dla los\u00f3w Planu rozmowa odby\u0142a si\u0119 w Sztabie Generalnym Si\u0142 Zbrojnych ZSRR. Delegacj\u0119 przyj\u0105\u0142 marsza\u0142ek Sergiusz Achromiejew, \u00f3wczesny szef Sztabu (pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo po fiasku puczu Janajewa w 1991 r.). Na pocz\u0105tku by\u0142 Achromiejew ciekaw tylko jednego, a mianowicie, czemu nasza inicjatywa mia\u0142aby s\u0142u\u017cy\u0107. Nie interesowa\u0142y go za\u0142o\u017cenia inicjatywy, konkretne parametry, skutki militarne realizacji Planu. Chcia\u0142 jednoznacznej deklaracji motyw\u00f3w naszego dzia\u0142ania. Jego pierwsza reakcja na prezentacj\u0119 polskiej delegacji brzmia\u0142a w oryginale: \u201eWsio poniatno, no zacziem?\u201d. I tym \u201eno zacziem?\u201d kwitowa\u0142 co i rusz polskie t\u0142umaczenia. Co jako note-taker polskiej delegacji skrz\u0119tnie zapisywa\u0142em. Wida\u0107 by\u0142o, \u017ce strona radziecka u\u0142o\u017cy\u0142a ju\u017c sobie wewn\u0119trznie plan dzia\u0142a\u0144 na polu rozbrojenia i ba\u0142a si\u0119, \u017ce polska inicjatywa tylko go skomplikuje. Achromiejew pyta\u0142, t\u0142umaczy\u0142, ale ocenia\u0107 polskiej inicjatywy jednoznacznie nie chcia\u0142. Trzyma\u0142 skutecznie w napi\u0119ciu nie tylko polsk\u0105 stron\u0119. Wszyscy wszak\u017ce g\u0142\u0119boko odetchn\u0119li, kiedy skonkludowa\u0142 wreszcie rozmow\u0119 aprobuj\u0105cym machni\u0119ciem r\u0119ki i dyspozycj\u0105: \u201eNu, \u0142adno\u201d. By\u0142a to jednoznaczna dyrektywa tak\u017ce dla radzieckiego MSZ. A polscy genera\u0142owie mogli z ulg\u0105 zameldowa\u0107 genera\u0142owi Jaruzelskiemu, \u017ce towarzysze radzieccy nie zg\u0142aszaj\u0105 sprzeciwu.
<\/p>\n\n\n\n
Jaruzelski og\u0142osi\u0142 oficjalnie polski plan w maju 1987 r. Natychmiast zosta\u0142 on zaprezentowany przez ministra Orzechowskiego na konferencji przegl\u0105dowej KBWE we Wiedniu. W lipcu 1987 r. mo\u017cna by\u0142o opublikowa\u0107 odno\u015bne memorandum rz\u0105du polskiego, a literalnie \u2013 Rz\u0105du Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Powierzono mi zadanie zredagowanie tego dokumentu (ze wsparciem Andrzeja Karkoszki, wtedy eksperta PISM, a w III RP – wiceministra obrony). Tekst w j\u0119zyku polskim otrzyma\u0142 bezproblemowo stosown\u0105 aprobat\u0119. K\u0142opot sprawi\u0142a jednak czujna uwaga naszego Protoko\u0142u Dyplomatycznego, sugeruj\u0105ca, \u017ce w tego typu dyplomatycznych dokumentach nie wolno stosowa\u0107 skr\u00f3t\u00f3w, a nazw\u0119 kraju wypada dawa\u0107 tylko w pe\u0142nym brzmieniu. Uwzgl\u0119dnili\u015bmy t\u0119 uwag\u0119, a wtedy przybieg\u0142 dyrektor Jerzy M. Nowak z trze\u017aw\u0105 obserwacj\u0105: \u201ePanowie, za du\u017co w tym tek\u015bcie tego PRL-u!\u201d. W wersji wszak\u017ce angielskiej, nad kt\u00f3r\u0105 pracowali\u015bmy o wiele skrupulatniej ni\u017c nad polsk\u0105 (wyj\u015bciowe t\u0142umaczenie zrobi\u0142 dla nas redaktor Ben Scotland), bo przecie\u017c nam akurat chodzi\u0142o o dobre zrozoumienie inicjatywy nie tyle opinii publicznej w kraju, co partner\u00f3w zachodnich, uwagi Protoko\u0142u Dyplomatycznego i kierownictwa MSZ symbolicznie zignorowali\u015bmy. Wpisali\u015bmy tam z Karkoszk\u0105 m.in. dwukrotnie zamiast \u201ethe Polish People\u2019s Republic\u201d zwroty \u201ethe Government of Poland\u201d i \u201ethe Polish Government\u201d. Tak na zasadzie mrugni\u0119cia okiem dla zapoznanych przyjaci\u00f3\u0142 na Zachodzie. Nikt si\u0119 w Warszawie oczywi\u015bcie nie po\u0142apa\u0142.
<\/p>\n\n\n\n
Plan Jaruzelskiego zrealizowany zosta\u0142 w du\u017cej mierze i to samoistnie przez sukces \u00f3wczesnych rokowa\u0144 rozbrojeniowych (CFE), a przede wszystkim przez zmiany polityczne, kt\u00f3re odmieni\u0142y oblicze polityczno-militarne Europy. Przez kilka dobrych miesi\u0119cy po prezentacji pozwala\u0142 polskim dyplomatom na prowadzenie dialogu z pa\u0144stwami zachodnimi, gdzie nasz punkt widzenia na problemy rozbrojeniowe mogli\u015bmy suwerennie prezentowa\u0107. I jeszcze do ko\u0144ca lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, ju\u017c w nowych warunkach ustrojowych, rozwijali\u015bmy w MSZ nawyk my\u015blenia kreatywnego i inicjatywnego w sprawach rozbrojeniowych. Za rz\u0105d\u00f3w PiS-owskich dyplomato\u0142k\u00f3w niewiele z niego pozosta\u0142o. Wr\u00f3ci\u0142a wtedy w nowych szatach dyrektywa, \u017ce skoro USA s\u0105 naszym gwarantem bezpiecze\u0144stwa, polska polityka rozbrojeniowa winna polega\u0107 na \u015blepym popieraniu linii ameryka\u0144skiej.
<\/p>\n\n\n\n
Satelityzm dzi\u015b s\u0142abo si\u0119 sprzedaje. Mo\u017cna oczywi\u015bcie prezentowa\u0107 go jako swoist\u0105 posta\u0107 komensalizmu, przynosz\u0105cego korzy\u015b\u0107 obu stronom. Nawet \u0141ukaszenko, zdany ca\u0142kiem na fawory Putina, mia\u0142 oczywisty problem z wyra\u017ceniem zgody na bezpo\u015brednie zaanga\u017cowanie bia\u0142oruskich oddzia\u0142\u00f3w wojskowych w wojn\u0119 przeciw Ukrainie. A Tokajew, sam w strachu czy Putin z powodu nielojalno\u015bci nie odbierze kiedy\u015b zdrowego k\u0119sa terytorium Kazachstanu, niepodleg\u0142o\u015bci donbaskich separatyzm\u00f3w uznawa\u0107 nie chcia\u0142. Emablowa\u0107 hegemona wiernopodda\u0144czymi deklaracjami to jedno, ale oddawa\u0107 mu pe\u0142ni\u0119 kontroli nad polityk\u0105 to drugie. Musi dzi\u015b za tym sta\u0107 totalny strach. A i tak jest satelityzm ze \u015bwiadomo\u015bci wypierany. Ma\u0142o kt\u00f3rego satelit\u0119 sta\u0107 dzi\u015b na konfesat\u0119, \u017ce robi co\u015b wy\u0142\u0105cznie pod dyktando hegemona.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/18424088_1348105998576659_7621986414445612290_n.jpg?resize=552%2C368&ssl=1\")
Kontynuujemy przegl\u0105d doktryn, kt\u00f3rych istot\u0105 jest uleg\u0142o\u015bciowe i abdykacyjne reagowanie na zachowania pot\u0119\u017cniejszych partner\u00f3w. Dzi\u015b o satelityzmie, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c zaznaczy\u0142 si\u0119 w historii polskiej polityki zagranicznej. Satelityzm (satelitaryzm) jest zdaniem si\u0119 na hegemoniczn\u0105 kontrol\u0119 nad…<\/p>\n