{"id":1260,"date":"2022-11-07T07:05:00","date_gmt":"2022-11-07T07:05:00","guid":{"rendered":"https:\/\/piotrswitalski.com\/?p=1260"},"modified":"2023-04-15T14:06:23","modified_gmt":"2023-04-15T14:06:23","slug":"bezpieczenstwo-zbiorowe-czyli-odwaga-bronienia-slabszych-i-pokrzywdzonych","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/piotrswitalski.com\/?p=1260","title":{"rendered":"Bezpiecze\u0144stwo zbiorowe, czyli odwaga bronienia s\u0142abszych i pokrzywdzonych"},"content":{"rendered":"\n

Od ponad stu lat kr\u0105\u017cy po dyplomatycznych salonach doktryna bezpiecze\u0144stwa zbiorowego. Agresja Rosji przeciw Ukrainie w 2022 r. zada\u0142a koncepcji dotkliwy cios. Nie zadzia\u0142a\u0142y mechanizmy bezpiecze\u0144stwa zbiorowego wpisane w Kart\u0119 Narod\u00f3w Zjednoczonych. Okazuj\u0105 si\u0119 bezu\u017cyteczne, je\u015bli pa\u0144stwo-agresor, czyli Rosja, dysponuje prawem weta blokuj\u0105cym ich uruchomienie. Nie zadzia\u0142a\u0142y namiastki bezpiecze\u0144stwa zbiorowego wpisane w ramy OBWE (tzw. zasada solidarno\u015bci w obliczu \u0142amania norm i zasad OBWE). Nawet NATO nie by\u0142o gotowe wyst\u0105pi\u0107 jako gwarant bezpiecze\u0144stwa zbiorowego (wzorem operacji przeciw Serbii w 1999 r.), bo nie chcia\u0142o otwartego konfliktu z Rosj\u0105, co grozi\u0142oby wywo\u0142aniem wojny nuklearnej. Ukraina musia\u0142a samotnie stawi\u0107 czo\u0142a Rosji w wymiarze fizyczno-militarnym. Cieszy\u0142a si\u0119 szerokim wsparciem na Zachodzie (dostawy broni, pomoc humanitarna, sankcje przeciw Rosji), cho\u0107 w\u015br\u00f3d pa\u0144stw rozwijaj\u0105cych dominowa\u0142a postawa: “nasza chata z kraja”, co dla koncepcji bezpiecze\u0144stwa zbiorowego w wymiarze globalnym jest postaw\u0105 zab\u00f3jcz\u0105. Je\u015bli wi\u0119c potraktowa\u0107 wojn\u0119 Rosji przeciw Ukrainie jako experimentum crucis<\/em>, to si\u0142a bezpiecze\u0144stwa zbiorowego okaza\u0142a si\u0119 mikra. A dla ONZ i OBWE oceny ich przydatno\u015bci wygl\u0105da\u0107 powinny wr\u0119cz dramatycznie.<\/p>\n\n\n\n

Oby politycy Zachodu potrafili wyci\u0105gn\u0105\u0107 z tego w\u0142a\u015bciwe wnioski.<\/p>\n\n\n\n

Istot\u0105 doktryny bezpiecze\u0144stwa zbiorowego jest uznanie, \u017ce w \u015brodowisku mi\u0119dzynarodowym naruszenie obowi\u0105zuj\u0105cych regu\u0142 odbija si\u0119 negatywnie na bezpiecze\u0144stwie ka\u017cdego z cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci (zasada niepodzielno\u015bci bezpiecze\u0144stwa) i wymaga zbiorowego dzia\u0142ania. Dla zawi\u0105zania si\u0119 bezpiecze\u0144stwa zbiorowego wymagane jest zatem skatalogowanie norm i regu\u0142, a tak\u017ce mechanizm\u00f3w oceny zachowania pa\u0144stw i reagowania na naruszenie ustalonych norm. A przede wszystkim \u2013 wymagane jest wykszta\u0142cenie odruchu solidarnego dzia\u0142ania w przypadku pogwa\u0142cenia regu\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Za ojca doktryny uwa\u017ca si\u0119, przynajmniej w Ameryce, prezydenta Woodrowa Wilsona. Obejmowa\u0142 on urz\u0105d Prezydenta USA na\u0142adowany akademick\u0105 wiedz\u0105 i wynios\u0142ymi ideami. Wprowadzi\u0142 Ameryk\u0119 do I wojny \u015bwiatowej nie po to zatem, by jedynie zatrzyma\u0107 Niemcy, a potem pom\u00f3c odtworzy\u0107 w Europie r\u00f3wnowag\u0119 si\u0142 epoki ponapoleo\u0144skiej, ale po to, by radykalnie przebudowa\u0107 mechanizmy polityki mi\u0119dzynarodowej. Chcia\u0142 oczy\u015bci\u0107 porz\u0105dek mi\u0119dzynarodowy z butwy si\u0142owej polityki dla zapewnienia triumfu demokratycznych warto\u015bci. <\/p>\n\n\n\n

Ide\u0105 fixe Wilsona w polityce mi\u0119dzynarodowej by\u0142o wprowadzenie arbitra\u017cu jako uniwersalnego \u015brodka rozwi\u0105zywania spor\u00f3w i zapobiegania wojnom. Nowe podej\u015bcie do dyplomacji chcia\u0142 zademonstrowa\u0107 negocjuj\u0105c traktaty arbitra\u017cowe USA z zagranicznymi partnerami. I wynegocjowano jeszcze do wybuchu I wojny \u015bwiatowej ich ponad trzydzie\u015bci. \u017baden wszak\u017ce nie zosta\u0142 w praktyce uruchomiony. Co nie znaczy, \u017ce sama idea by\u0142a z\u0142a. Ale niew\u0105tpliwie zbyt idealistyczna dla praktycznego zastosowania w tamtym czasie. Zreszt\u0105 strach przed arbitra\u017cem utrzymuje si\u0119 do dzi\u015b. Bo w polityce nadal obowi\u0105zuje zasada, \u017ce “s\u0105d s\u0105dem, ale sprawiedliwo\u015b\u0107 musi by\u0107 po naszej stronie”. Zw\u0142aszcza w sporach terytorialnych. (Ukraina mia\u0142a odwag\u0119 zgodzi\u0107 si\u0119 na rozstrzygniecie jej sporu z Rumuni\u0105 o delimitacj\u0119 w\u00f3d i szelfu wok\u00f3\u0142 Wyspy W\u0119\u017cowej przez Mi\u0119dzynarodowy Trybuna\u0142 Sprawiedliwo\u015bci, kt\u00f3ry wi\u0119kszo\u015b\u0107 spornego obszaru przyzna\u0142 w 2009 r. Rumunii. Ale to przypadek rzadki. Bo Rosja, kt\u00f3ra, niemal\u017ce jak genetyczny furfant, twierdzi\u0142a po 2014 r., \u017ce aneksja Krymu by\u0142a zgodna z prawem mi\u0119dzynarodowym, nigdy Hagi o rozstrzygni\u0119cie nie poprosi\u0142a. Wiedzia\u0142a, \u017ce przegra.)<\/p>\n\n\n\n

W trakcie I wojny \u015bwiatowej Woodrow Wilson promowa\u0142 ide\u0119 systemu mi\u0119dzynarodowego opartego na warto\u015bciach. Jego filarami mia\u0142y by\u0107 zasada pokojowego rozstrzygania spor\u00f3w, zasada samostanowienia narod\u00f3w, a tak\u017ce demokratycznej odpowiedzialno\u015bci rz\u0105d\u00f3w (odrzucenie rz\u0105d\u00f3w \u201earbitralnych\u201d), a ich wdro\u017ceniu mia\u0142o s\u0142u\u017cy\u0107 zbudowanie \u201ewsp\u00f3lnoty si\u0142y” (\u201ecommunity of power\u201d). Nieprzewidywalny i spontaniczny system reagowania na wyzwania i zagro\u017cenia zast\u0105piony by\u0142by przez sztywny i przejrzysty system zmuszaj\u0105cy do wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania wszystkich uczestnik\u00f3w. Stabilno\u015b\u0107 gwarantowa\u0142yby nie dora\u017ane koalicje okre\u015blane przez okoliczno\u015bciowy wsp\u00f3lny mianownik partykularnych interes\u00f3w lecz rygorystyczny, algorytmowy mechanizm wsp\u00f3\u0142pracy.<\/p>\n\n\n\n

Apoteoz\u0105 wilsonowskiej wizji zbiorowego bezpiecze\u0144stwa sta\u0142a si\u0119 Liga Narod\u00f3w. Ale okaza\u0142a si\u0119 dzieci\u0119ciem s\u0142abowitym i skazanym na atrofi\u0119. Skaz\u0105 \u015bmierteln\u0105 Ligi Narod\u00f3w by\u0142a od zarania nieobecno\u015b\u0107 Stan\u00f3w Zjednoczonych. Przekre\u015bla\u0142o to jej aspiracje do uniwersalno\u015bci. A system zbiorowego bezpiecze\u0144stwa nie zadzia\u0142a, je\u015bli nie jest systemem powszechnym. Problem by\u0142 tym wi\u0119kszy, \u017ce Stany Zjednoczone by\u0142y w\u00f3wczas nie tylko najwi\u0119ksz\u0105 pot\u0119g\u0105 gospodarcz\u0105 \u015bwiata, ale i pomys\u0142odawc\u0105 ca\u0142ego przedsi\u0119wzi\u0119cia, czyli Ligi Narod\u00f3w. Nikt wi\u0119c nie poczuwa\u0142 si\u0119 do odpowiedzialno\u015bci za jej sukces. Wlk. Brytania w pewnej mierze zainwestowa\u0142a politycznie w Lig\u0119 najwi\u0119cej, ale nie tyle, by zbudowa\u0107 swoj\u0105 polityk\u0119 w mi\u0119dzywojniu na zasadzie bezpiecze\u0144stwa zbiorowego. Istnia\u0142a wi\u0119c instytucja bezpiecze\u0144stwa zbiorowego, ale jej cz\u0142onkowie prowadzi\u0107 bynajmniej polityki bezpiecze\u0144stwa zbiorowego nie chcieli, albo nie mogli.<\/p>\n\n\n\n

Nieobecno\u015b\u0107 Niemiec i ZSRR dodatkowo os\u0142abia\u0142a misj\u0119 uniwersalno\u015bci. A bezkonsekwencyjne wyj\u015bcie Niemiec z Ligi w 1933 r. (po zaledwie siedmiu latach cz\u0142onkostwa) kaza\u0142o j\u0105 traktowa\u0107 jako kwiatek do ko\u017cucha europejskiego systemu Realpolitik.<\/p>\n\n\n\n

Na papierze Liga Narod\u00f3w by\u0142a skonstruowana jako doskona\u0142y mechanizm zbiorowego bezpiecze\u0144stwa. Artyku\u0142 11 czyni\u0142 ka\u017cdy akt wojny czy gro\u017aby wojny przedmiotem troski ca\u0142ej Ligi i dawa\u0142 jej prawo do podj\u0119cia dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3re by zabezpiecza\u0142y pok\u00f3j. A pakt Brianda-Kelloga z 1928 r. wyjmowa\u0142 spod prawa wojn\u0119, a \u015bci\u015blej – uciekanie si\u0119 do wojny jako \u015brodka rozwi\u0105zywania spor\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Aby unikn\u0105\u0107 rozbie\u017cno\u015bci wok\u00f3\u0142 definicji aktu wojny, podj\u0119to wysi\u0142ek zdefiniowania agresji, co zapisano w dw\u00f3ch konwencjach z 3 i 4 lipca 1934 r. Aktem agresji by\u0142o wypowiedzenie wojny, inwazja si\u0142 zbrojnych na terytorium innego pa\u0144stwa, atak ze strony si\u0142 l\u0105dowych, morskich i powietrznych, blokada morska, wspieranie zbrojnych band dzia\u0142aj\u0105cych na terenie innego pa\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n

Lig\u0119 Narod\u00f3w sparali\u017cowa\u0142 brak zdolno\u015bci do uwsp\u00f3lnienia percepcji zagro\u017ce\u0144, brak identyfikacji czo\u0142owych cz\u0142onk\u00f3w Ligi z peryferyjnymi lub niesystemowymi w ich mniemaniu zagro\u017ceniami. Kiedy w 1931 r. Japonia zaj\u0119\u0142a Mand\u017curi\u0119 i inne obszary Chin, pr\u00f3bowano przyj\u0105\u0107 rezolucj\u0119 \u017c\u0105daj\u0105c\u0105 wycofania Japonii z zaj\u0119tych terytori\u00f3w. Po roku deliberacji (w cieniu japo\u0144skiej gro\u017aby zawetowania rezolucji) inwazj\u0119 pot\u0119piono, ale bez wezwania do dzia\u0142a\u0144 retorsyjnych. Japonia za\u015b opu\u015bci\u0142a Lig\u0119 bez jakichkolwiek ceregieli. Podobnie bezsilna okaza\u0142a si\u0119 Liga po w\u0142oskiej inwazji na Abisyni\u0119. \u017badne powa\u017cne dzia\u0142ania nie nast\u0105pi\u0142y (r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce pewni politycy w Londynie i Pary\u017cu \u0142udzili si\u0119, \u017ce mo\u017cna b\u0119dzie powstrzyma\u0107 W\u0142ochy przed wej\u015bciem w \u015bcis\u0142y sojusz z hitlerowskimi Niemcami). A W\u0142ochy i tak wysz\u0142y w 1937 r. z Ligi Narod\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Kiedy Niemcy zajmowali Austri\u0119 w 1938 r., a potem Czechos\u0142owacj\u0119, a W\u0142ochy w 1939 r. \u2013 Albani\u0119 (okupowana przez W\u0142ochy Albania sama wycofa\u0142a si\u0119 z Ligi Narod\u00f3w), Liga Narod\u00f3w by\u0142a ju\u017c kompletnie pozbawiona znaczenia. Nies\u0142awne dictum Chamberlaina o bezsensowno\u015bci wszczynania wojny z powodu jakiej\u015b k\u0142\u00f3tni w odleg\u0142ym kraju by\u0142o nekrologiem dla europejskiego systemu zbiorowego bezpiecze\u0144stwa. Albowiem wiarygodno\u015b\u0107 systemu zasadza si\u0119 w\u0142a\u015bnie na gotowo\u015bci do dzia\u0142ania w przypadku takich w\u0142a\u015bnie k\u0142\u00f3tni w ma\u0142ych i odleg\u0142ych krajach. Wybuch II wojny \u015bwiatowej zosta\u0142 przez Lig\u0119 odnotowany mimochodem, jedynie ex post<\/em> w raporcie rocznym. Jest znamienne, \u017ce dana Lidze prerogatywa usuni\u0119cia z jej sk\u0142adu pa\u0144stwa winnego agresji zosta\u0142a u\u017cyta tylko raz. 14 grudnia 1939 r. wykluczono z Ligi Narod\u00f3w ZSRR po jego inwazji na Finlandi\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Organizacja Narod\u00f3w Zjednoczonych powo\u0142ana do \u017cycia w 1945 r. mia\u0142a wyci\u0105gn\u0105\u0107 wnioski z niepowodze\u0144 Ligi Narod\u00f3w. Przede wszystkim wesz\u0142y w jej sk\u0142ad wszystkie zwyci\u0119skie mocarstwa, w tym USA (no i oczywi\u015bcie ZSRR). Jej mandat i konstrukcja by\u0142y odzwierciedleniem rooseveltowskiej koncepcji \u201e\u015bwiatowych \u017candarm\u00f3w\u201d, w kt\u00f3rej gwarantami pokoju i zbiorowego bezpiecze\u0144stwa mia\u0142y by\u0107 wielkie mocarstwa. Karta Narod\u00f3w Zjednoczonych nak\u0142ada\u0142a wi\u0119c odpowiedzialno\u015b\u0107 za zachowanie pokoju na Rad\u0119 Bezpiecze\u0144stwa, upowa\u017cniaj\u0105c j\u0105 do podejmowania \u015brodk\u00f3w obowi\u0105zkowych w stosowaniu przez wszystkich cz\u0142onk\u00f3w organizacji. I zapewni\u0142a uniwersalno\u015b\u0107 cz\u0142onkostwa. Jednocze\u015bnie da\u0142a gwarancje wielkim mocarstwom, \u017ce nie b\u0119dzie dzia\u0142a\u0142a wbrew ich interesom. Wyposa\u017cy\u0142a ich w prawo weto.<\/p>\n\n\n\n

Organizacja Narod\u00f3w Zjednoczonych zadzia\u0142a\u0142a wszak\u017ce w skuteczny spos\u00f3b jako mechanizm bezpiecze\u0144stwa zbiorowego jedynie w Korei w 1950 r. i w Iraku w 1991 r. (po inwazji irackiej na Kuwejt). Dzia\u0142ania militarne pod sztandarem ONZ w Korei by\u0142y mo\u017cliwe, bo delegacja sowiecka, bojkotuj\u0105c posiedzenia Rady Bezpiecze\u0144stwa, nie u\u017cy\u0142a prawa weta. A w Iraku – bo ZSRR sie rozpada\u0142 (dzi\u015b pewno Rosja zablokowa\u0142aby podobn\u0105 operacj\u0119). W okresie zimnej wojny dzia\u0142alno\u015b\u0107 Rady Bezpiecze\u0144stwa sta\u0142a si\u0119 zak\u0142adnikiem globalnej konfrontacji dw\u00f3ch \u015bwiatowych oboz\u00f3w. Aktom agresji nie by\u0142a w stanie si\u0119 przeciwstawi\u0107. Wszystko, co by\u0142o mo\u017cliwe, to anga\u017cowanie ONZ do dzia\u0142a\u0144 rozjemczych i stabilizacyjnych (w Palestynie od 1948 r., na Wzg\u00f3rzach Golan od 1974 r., na Cyprze od 1964 r., w Indiach i Pakistanie od 1949 r., i w ponad p\u00f3\u0142 setki innych miejsc).
<\/p>\n\n\n\n

Koniec zimnej wojny rozbudzi\u0142 ponownie nadzieje na wykreowanie zdolno\u015bci ONZ do zapewnienia zbiorowego bezpiecze\u0144stwa. W Pradze w listopadzie 1990 r. prezydent USA George Bush og\u0142osi\u0142 nowy \u0142ad \u015bwiatowy, ide\u0119 \u201ewsp\u00f3lnoty wolno\u015bci\u201d, opartej na zasadach wolno\u015bci i kieruj\u0105cej si\u0119 zasadami praworz\u0105dno\u015bci, z silnym moralnym kr\u0119gos\u0142upem. Otwartej dla ka\u017cdego i z czasem maj\u0105cej obj\u0105\u0107 ca\u0142y \u015bwiat. Operacja pod egid\u0105 ONZ w Iraku w 1991 r. mia\u0142a zaznaczy\u0107 nowy pocz\u0105tek w dzia\u0142aniach ONZ na rzecz bezpiecze\u0144stwa zbiorowego. Szybko jednak rzeczywisto\u015b\u0107 zweryfikowa\u0142a aspiracje. ONZ okaza\u0142a si\u0119 funkcjonalnie nieprzygotowana do powstrzymania konflikt\u00f3w o charakterze wewn\u0119trznym, wojen domowych, kt\u00f3re zacz\u0119\u0142y stanowi\u0107 g\u0142\u00f3wne, je\u015bli chwilami nie wy\u0142\u0105czne zagro\u017cenie dla mi\u0119dzynarodowego pokoju i bezpiecze\u0144stwa. A interesy wielkich mocarstw \u2013 USA i Rosji zacz\u0119\u0142y zn\u00f3w rozje\u017cd\u017ca\u0107 si\u0119 w przeciwne strony, czyni\u0105c rozwi\u0105zywanie konflikt\u00f3w wewn\u0119trznych (jak cho\u0107by obecnie w Syrii) uzale\u017cnione od relacji politycznych mi\u0119dzy wielkimi mocarstwami.
<\/p>\n\n\n\n

S\u0142abo\u015b\u0107 ONZ da\u0142a asumpt do wysuwania koncepcji, aby system bezpiecze\u0144stwa zbiorowego oprze\u0107 na mechanizmach zbiorowej obrony, takich jak NATO, co pr\u00f3bowano sprawdzi\u0107 w praktyce w zwi\u0105zku z dzia\u0142aniami Serbii w Kosowie w 1999 r. A samemu NATO nada\u0107 operacyjnie wymiar globalny (w kontek\u015bcie jego zaanga\u017cowania w Afganistanie i przej\u0119cia w 2003 r. dow\u00f3dztwa nad si\u0142ami ISAF powo\u0142anymi przez ONZ).
<\/p>\n\n\n\n

Wsp\u00f3lne bezpiecze\u0144stwo nie dor\u00f3wnuje oczywi\u015bcie sojuszowi pod wzgl\u0119dem oferowanych gwarancji, bo sojusz oparty jest na konkretnie sformu\u0142owanym zagro\u017ceniu i konkretnie antycypowanej odpowiedzi. Sojusz, nawet je\u015bli nie ma wpisanego w swoje akty prawne bezwzgl\u0119dnego obowi\u0105zku pomocy zbrojnej, to taka gotowo\u015b\u0107 i zdolno\u015b\u0107 do wsp\u00f3lnej reakcji jest w wysokim stopniu domniemana. <\/p>\n\n\n\n

Zagro\u017cenia w doktrynie bezpiecze\u0144stwa zbiorowego maj\u0105 charakter abstrakcyjny, nie upodmiotowiony. Naruszyciele nie s\u0105 zdefiniowani a priori<\/em>. A gotowo\u015b\u0107 pa\u0144stwa do zaanga\u017cowania si\u0119 w imi\u0119 usuni\u0119cia zagro\u017cenia nie jest z za\u0142o\u017cenia gwarantowana. Sojusz opiera si\u0119 na wsp\u00f3lnej percepcji zagro\u017ce\u0144, wsp\u00f3lne bezpiecze\u0144stwo – bynajmniej niekoniecznie.<\/p>\n\n\n\n

Jeszcze w latach siedemdziesi\u0105tych, w kontek\u015bcie europejskiego odpr\u0119\u017cenia, pojawi\u0142a si\u0119 koncepcja bezpiecze\u0144stwa kooperatywnego. Tak idealistycznie postrzegano kierunek ewolucji systemu norm i mechanizm\u00f3w wsp\u00f3\u0142pracy wykreowanych w ramach Konferencji Bezpiecze\u0144stwa i Wsp\u00f3\u0142pracy w Europie. Idee te nie mog\u0142y ju\u017c by\u0107 wystawione na tak powa\u017cne pr\u00f3by, jak cho\u0107by inwazja sowiecka na W\u0119gry w 1956 r. czy interwencja wojsk Uk\u0142adu Warszawskiego w Czechos\u0142owacji w 1968 r., ale wprowadzenie stanu wojennego w Polsce w 1981 r. wywo\u0142a\u0142o powa\u017cny kryzys na forum KBWE. I nakazywa\u0142o zrewidowa\u0107 oczekiwania co do wykorzystania mo\u017cliwo\u015bci tego forum. <\/p>\n\n\n\n

Idea bezpiecze\u0144stwa kooperatywnego od\u017cy\u0142a na pocz\u0105tku lat 90-ych. KBWE\/OBWE zn\u00f3w zacz\u0119\u0142a by\u0107 postrzegana jako poletko budowania europejskiego systemu bezpiecze\u0144stwa zbiorowego. Nie zdo\u0142a\u0142a ona wszak\u017ce zapobiec wybuchowi licznych konflikt\u00f3w wewn\u0119trznych (w Bo\u015bni i Hercegowinie, Gruzji, Mo\u0142dawii i in.). A odrodzenie si\u0119 imperializmu rosyjskiego uniemo\u017cliwi\u0142o nie tylko rozwi\u0105zanie niekt\u00f3rych z owych konflikt\u00f3w nawet do chwili obecnej, ale wywo\u0142a\u0142o otwarte akty rosyjskiej agresji wobec innych pa\u0144stw (aneksja Krymu i wsparcie separatyzmu donbaskiego w 2014 r., inwazja na Ukrain\u0119 w 2022 r.).<\/p>\n\n\n\n

Wczesn\u0105 jesieni\u0105 1992 r. czas wype\u0142nia\u0142a mi praca nad polskim projektem Kodeksu post\u0119powania pa\u0144stw w dziedzinie bezpiecze\u0144stwa w ramach procesu KBWE. Pisanie sz\u0142o mi sprawnie, ale postanowi\u0142em wyczeka\u0107, a\u017c swoj\u0105 propozycj\u0119 wypracuje Zach\u00f3d. W pa\u017adzierniku wszak\u017ce otrzyma\u0142em poufnie sygna\u0142, \u017ce zachodniej propozycji nie b\u0119dzie. Jeden z zachodnioeuropejskich dyplomat\u00f3w przyzna\u0142, \u017ce chcieli oni, aby Kodeks by\u0142 pierwszym istotnym dokumentem politycznym firmowanym przez Uni\u0119 Europejsk\u0105 (formalnie wtedy jeszcze Wsp\u00f3lnot\u0119). Ale pomys\u0142 blokowali Amerykanie (poprzez dzia\u0142ania w ramach NATO). Zach\u0119cali mnie zachodnieurpejscy koledzy, aby\u015bmy swoj\u0105 propozycj\u0119 z\u0142o\u017cyli nie czekaj\u0105c na nich. W ten spos\u00f3b Polski projekt m\u00f3g\u0142 uwzgl\u0119dni\u0107 kilka wa\u017cnych dla Europy Zachodniej pomys\u0142\u00f3w nim uda\u0142o si\u0119 przezwyci\u0119\u017cy\u0107 op\u00f3r Amerykan\u00f3w. I pom\u00f3c przekona\u0107 atlantyst\u00f3w, \u017ce Wsp\u00f3lnota Europejska powinna z\u0142o\u017cy\u0107 jednak swoj\u0105 propozycj\u0119, a samych Amerykan\u00f3w (decydent\u00f3w w Waszyngtonie), \u017ce gra (opracowanie kodeksu) jest warta \u015bwieczki. Nieformalnie byli\u015bmy nieustannie zach\u0119cani do z\u0142o\u017cenia projektu, co mnie oczywi\u015bcie tylko mobilizowa\u0142o do pracy.<\/p>\n\n\n\n

Z polskiego punktu widzenia najistotniejsze znaczenie mia\u0142o wprowadzenie do tekstu Kodeksu zapisu, \u017ce ka\u017cde pa\u0144stwo ma prawo wyboru rozwi\u0105za\u0144 w dziedzinie bezpiecze\u0144stwa: by\u0107 cz\u0142onkiem sojuszu wojskowego lub nie, albo te\u017c przyj\u0105\u0107 status neutralno\u015bci. Chodzi\u0142o o przygotowanie pola do rozszerzenia NATO. Rosja oczywi\u015bcie propozycje te kontrowa\u0142a. W swoisty spos\u00f3b interpretowa\u0142a zapis o niewzmacnianiu w\u0142asnego bezpiecze\u0144stwa kosztem bezpiecze\u0144stwa innych. Katarynk\u0119 t\u0119 swoj\u0105 zacz\u0119\u0142a uruchamia\u0107 ponownie w ko\u0144cu 2021 r. domagaj\u0105c si\u0119 nowych dla siebie gwarancji bezpiecze\u0144stwa, czyli m.in. rezygnacji przez Ukrain\u0119 z d\u0105\u017ce\u0144 do cz\u0142onkostwa w NATO.<\/p>\n\n\n\n

Dla mnie osobi\u015bcie wa\u017cna by\u0142a nasza propozycja dotycz\u0105ca tzw. klauzuli solidarno\u015bci, kt\u00f3ra nakazywa\u0142a solidarne dzia\u0142anie pa\u0144stw w przypadku naruszenia norm i zobowi\u0105za\u0144 KBWE. By\u0142a to niew\u0105tpliwie jedna z ostatnich pr\u00f3b nadania KBWE znamion organizacji bezpiecze\u0144stwa zbiorowego. Z dzisiejszej perspektywy, kiedy wida\u0107 bezsilno\u015b\u0107 instytucji w przypadkach jaskrawego naruszenia jej zasad, jak cho\u0107by przez Rosj\u0119 wobec Ukrainy, mo\u017cna zak\u0142ada\u0107, \u017ce by\u0142a nasza propozycja przejawem skrajnie naiwnego idealizmu. <\/p>\n\n\n\n

Amerykanie z oci\u0105ganiem, ale zaakceptowali ide\u0119 Kodeksu, ale pod kategorycznym warunkiem, \u017ce pozostanie wy\u0142\u0105cznie polityczn\u0105 deklaracj\u0105. W listopadzie polski projekt z\u0142o\u017cyli\u015bmy we Wiedniu (projekty zg\u0142aszali te\u017c inni, w tym w ko\u0144cu nawet Wsp\u00f3lnota Europejska), a wiosn\u0105 1993 r. zosta\u0142em wybrany koordynatorem prac negocjacyjnych. Szybko jednak z roli tej musia\u0142em zrezygnowa\u0107, bo we wrze\u015bniu 1993 r. powierzono mi obowi\u0105zki starszego doradcy dyplomatycznego pierwszego Sekretarza Generalnego KBWE. Rol\u0119 koordynatora przej\u0105\u0142 po mnie Adam Kobieracki, p\u00f3\u017aniejszy ambasador przy OBWE i zast\u0119pca Sekretarza Generalnego NATO, i bardzo sprawnie doprowadzi\u0142 do uzgodnienia Kodeksu na szczycie KBWE w Budapeszcie w 1994 r.<\/p>\n\n\n\n

Europa pozostaje nadal bardzo oddalona od spe\u0142nienia wymog\u00f3w bezpiecze\u0144stwa zbiorowego. Czy rosyjska agresja przeciw Ukrainie b\u0119dzie s\u0142u\u017cy\u0107 jako katharsis i zmusi Zach\u00f3d do wzmocnienia mechanizm\u00f3w bezpieczenstwa zbiorowego?<\/p>\n\n\n\n

Bezpiecze\u0144stwo zbiorowe mo\u017ce wy\u0142oni\u0107 si\u0119 na dwa sposoby. Pierwszy to spos\u00f3b szlachetny jako skutek dzia\u0142ania dobrych cn\u00f3t i wsp\u00f3lnych warto\u015bci. Tak opisywa\u0142 wy\u0142anianie si\u0119 pokojowej federacji pa\u0144stw Kant. Wsp\u00f3lnot\u0105 dobrych, hesparyjskich cnot i warto\u015bci jest niew\u0105tpliwie Unia Europejska. Przynale\u017cno\u015b\u0107 do niej oznacza gotowo\u015b\u0107 do rozwi\u0105zywania spor\u00f3w wewn\u0119trznych wy\u0142\u0105cznie drog\u0105 pokojow\u0105. Bezpiecze\u0144stwo zbiorowe w Europie mo\u017ce by\u0107 osi\u0105gni\u0119te metod\u0105 geograficznego rozszerzania tej wsp\u00f3lnoty. A w ka\u017cdym razie przyjmowania przez partner\u00f3w europejskich wsp\u00f3lnych warto\u015bci, czyli demokracji, praworz\u0105dno\u015bci i praw cz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n

Drugim sposobem, i jedynym w warunkach istnienia pa\u0144stw \u201ewyst\u0119pnych\u201d, \u201eagresywnych\u201d, \u201ezb\u00f3jeckich\u201d, jest wprowadzanie po\u017c\u0105danych wzorc\u00f3w post\u0119powania pod strachem przymusu i dotkliwych sankcji. Tak operowa\u0142o bezpiecze\u0144stwo zbiorowe pod znakiem \u015awi\u0119tego Przymierza w XIX wieku. Ale mo\u017cliwe jest ono tylko wtedy, kiedy istnieje wystarczaj\u0105co silne mocarstwo – agent przymusu i ma ono odpowiedni\u0105 wol\u0119 polityczn\u0105. Niekoniecznie \u017candarm, ale niew\u0105tpliwie empatyczny lider, got\u00f3w anga\u017cowa\u0107 swoje si\u0142y do pilnowania ustalonego \u0142adu. Oparcie globalnego systemu bezpiecze\u0144stwa zbiorowego na koncepcji Pax Americana, co by\u0142o w praktyce owym drugim sposobem budowania bezpiecze\u0144stwa zbiorowego, okaza\u0142o si\u0119 niewystarczaj\u0105co skuteczne i ponad si\u0142y Ameryki. A napi\u0119cia na linii Zach\u00f3d-Chiny i Rosja uniemo\u017cliwia\u0142y przez lata wypracowanie sp\u00f3jnej politycznie to\u017csamo\u015bci zbiorowej w ramach ONZ. A nie ma i nie b\u0119dzie bezpiecze\u0144stwa zbiorowego bez to\u017csamo\u015bci zbiorowej. Nawet je\u015bli musia\u0142aby ona bra\u0107 si\u0119 ze wsp\u00f3lnoty strachu.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Pracuj\u0119 we Wiedniu nad projektem Kodeksu Bezpiecze\u0144stwa (1993 r.)<\/em><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Od ponad stu lat kr\u0105\u017cy po dyplomatycznych salonach doktryna bezpiecze\u0144stwa zbiorowego. Agresja Rosji przeciw Ukrainie w 2022 r. zada\u0142a koncepcji dotkliwy cios. Nie zadzia\u0142a\u0142y mechanizmy bezpiecze\u0144stwa zbiorowego wpisane w Kart\u0119 Narod\u00f3w Zjednoczonych. Okazuj\u0105 si\u0119 bezu\u017cyteczne,…<\/p>\n

Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1261,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-1260","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized","odd"],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/IMG_3718-2.jpg?fit=1898%2C1803&ssl=1","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1260","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1260"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1260\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1719,"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1260\/revisions\/1719"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1261"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1260"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1260"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1260"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}