W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku Europa szczyci\u0142a si\u0119 wysoce rozbudowan\u0105 sieci\u0105 porozumie\u0144 rozbrojeniowych i budowy zaufania. Nie zapobieg\u0142y one wszak\u017ce rozp\u0119taniu przez Rosj\u0119 w 2022 r. najbardziej niszczycielskiej z wojen na kontynencie europejskim od czasu II wojny \u015bwiatowej. Wznieci\u0142a j\u0105 Rosja przeciw pa\u0144stwu, kt\u00f3re w 1994 r. dobrowolnie zrezygnowa\u0142o z broni j\u0105drowej. Nie brak\u0142o wi\u0119c g\u0142os\u00f3w, \u017ce rozbrojenie to u\u0142uda bezpiecze\u0144stwa, a najlepsz\u0105 r\u0119kojmi\u0105 nietykalno\u015bci jest posiadanie w\u0142asnego arsena\u0142u nuklearnego (casus KRLD). Czy Rosja sta\u0142a sie grabarzem doktryny rozbrojenia we wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie?<\/p>\n\n\n\n
Pogl\u0105d, \u017ce ograniczenie zbroje\u0144 i ich redukcja jest sposobem wzmacniania bezpiecze\u0144stwa mi\u0119dzynarodowego ukszta\u0142towa\u0142 si\u0119 p\u00f3\u017ano \u2013 u progu dwudziestego wieku. Wielk\u0105 w tym rol\u0119 odegra\u0142 Polak \u2013 Jan Gottlieb Bloch. Nazywa si\u0119 go cz\u0119sto w literaturze fachowej ojcem nowoczesnego pacyfizmu, dojrza\u0142ej polemologii, ale tak\u017ce doktryny powszechnego rozbrojenia. Podobnie, jak cho\u0107by Rafa\u0142 Lemkin, jest w Polsce postaci\u0105 wci\u0105\u017c niedocenian\u0105 (i nieuhonorowan\u0105, bo ma ulic\u0119 swojego imienia tylko w \u0141odzi). W swoim wielotomowym dziele: \u201ePrzysz\u0142a wojna pod wzgl\u0119dem technicznym, ekonomicznym i politycznym\u201d zako\u0144czonym w 1898 r. wykaza\u0142 bezsensowno\u015b\u0107 wojen, ich dewastacyjne skutki dla spo\u0142ecze\u0144stw i gospodarek, wynikaj\u0105ce z nieokie\u0142znanego wy\u015bcigu zbroje\u0144 i nowych \u015bmierciono\u015bnych technologii. Lektura dzie\u0142a Blocha zainspirowa\u0142a Miko\u0142aja II do wyst\u0105pienia z inicjatyw\u0105 zwo\u0142ania haskiej konferencji pokojowej w 1899 r. (Bloch wzi\u0105\u0142 w niej udzia\u0142 jako osobisty go\u015b\u0107 cara Rosji). Pierwsza i druga (w 1907 r.) konferencje haskie by\u0142y pionierskimi platformami dyskusji o rozbrojeniu i pokojowym rozstrzyganiu spor\u00f3w. Przeprowadzenie trzeciej konferencji haskiej uniemo\u017cliwi\u0142 wybuch I Wojny \u015awiatowej.<\/p>\n\n\n\n
Konferencje haskie pod wzgl\u0119dem rozbrojeniowym przynios\u0142y niewiele, bo jedynie uzgodnienia o nieu\u017cywaniu balon\u00f3w do zrzucania pocisk\u00f3w i \u0142adunk\u00f3w wybuchowych oraz zakaz stosowania gaz\u00f3w truj\u0105cych (bardziej znacz\u0105ce by\u0142y ustalenia dotycz\u0105ce zasad prowadzenia dzia\u0142a\u0144 zbrojnych i konwencje arbitra\u017cowe). Od konferencji haskich przyj\u0119to wszak\u017ce opisywa\u0107 histori\u0119 rozbrojenia (gwoli uczciwo\u015bci niekt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce pierwszym aktem rozbrojeniowym by\u0142a umowa strasburska z 1675 r. mi\u0119dzy Francj\u0105 i Rzesz\u0105 Niemieck\u0105 zakazuj\u0105ca u\u017cywania substancji truj\u0105cych na polu walki). Wcze\u015bniej je\u015bli rozbrajano, to g\u0142\u00f3wnie pokonanych w wojnach i podbijanych w ekspansjach.<\/p>\n\n\n\n
Doktryna traktuj\u0105ca rozbrojenie jako instrument polityki zagranicznej (bezpiecze\u0144stwa) przynios\u0142a znaczne zaabsorbowanie korpusu dyplomatycznego negocjacjami w tej dziedzinie, ukszta\u0142towaniem ca\u0142kiem solidnych zespo\u0142\u00f3w kadrowych (i instytucjonalnych) w emeszetach USA, Rosji i wi\u0119kszo\u015bci pa\u0144stw europejskich.<\/p>\n\n\n\n
Traktat Wersalski rozbroi\u0142 Niemcy, ale zawiera\u0142 klauzul\u0119, kt\u00f3ra do krok\u00f3w rozbrojeniowych zobowi\u0105zywa\u0142a w perspektywie inne mocarstwa, a utworzona wtedy Liga Narod\u00f3w mia\u0142a ju\u017c cel rozbrojenia wpisany do swego statutu.<\/p>\n\n\n\n
W okresie mi\u0119dzywojennym wymierne rezultaty osi\u0105gni\u0119to w ograniczaniu zbroje\u0144 morskich. Konferencje w Waszyngtonie (l. 1921-1922), Genewie (1927 r.), Londynie (1930 r. i 1935 r.) przynios\u0142y zobowi\u0105zania traktatowe ograniczaj\u0105ce parytetowo floty wojenne USA, Wlk. Brytanii (i domini\u00f3w), Japonii, Francji oraz W\u0142och. Japonia, kt\u00f3ra drugiego traktatu londy\u0144skiego nie podpisa\u0142a, postanowi\u0142a rozbroi\u0107 na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 swojego najgro\u017aniejszego rywala na Pacyfiku atakuj\u0105c Pearl Harbor w 1941 r. Do\u015bwiadczenia operacji morskich II Wojny \u015awiatowej nie mobilizowa\u0142y po jej zako\u0144czeniu do rozwijania koncepcji ograniczenia zbroje\u0144 morskich. Koncepcja ta okaza\u0142a si\u0119 na razie historycznie wa\u017cn\u0105, ale wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie \u015blep\u0105 uliczk\u0105 rozbrojenia.<\/p>\n\n\n\n
Niepowodzeniem zako\u0144czy\u0142y si\u0119 pr\u00f3by ograniczenia zbroje\u0144 l\u0105dowych w ramach Ligi Narod\u00f3w. Tymczasow\u0105 komisj\u0119 do spraw zbroje\u0144 powo\u0142ano tam jeszcze w 1921 r. i cho\u0107 uzgodnienia w jej ramach nigdy nie zosta\u0142y sformalizowane, to dyskutowana tam idea zakazu broni chemicznej i biologicznej w konfliktach zbrojnych znalaz\u0142a odzwierciedlenie w Protokole genewskim z 1925 r. Now\u0105 sta\u0142\u0105 komisj\u0119 rozbrojeniow\u0105 powo\u0142ano w 1926 r. A du\u017ce nadzieje wi\u0105zano ze zwo\u0142an\u0105 w 1932 r. Konferencj\u0105 Rozbrojeniow\u0105. Pracowa\u0142a ona do 1937 r., ale ju\u017c w 1933 r., kiedy po doj\u015bciu Hitlera do w\u0142adzy Niemcy zacz\u0119\u0142y domaga\u0107 si\u0119 r\u00f3wnouprawnienia w zbrojeniach i opu\u015bci\u0142y pod pretekstem braku rezultat\u00f3w Konferencj\u0119 i sam\u0105 Lig\u0119 Narod\u00f3w, jej losy by\u0142y przes\u0105dzone. Zako\u0144czy\u0142a bezowocnie swoje prace w 1937 r. Nb. Polska z\u0142o\u017cy\u0142a na jej forum ciekaw\u0105 koncepcyjnie propozycj\u0119 w sprawie tzw. rozbrojenia moralnego. Wyprzedza\u0142a ona sw\u00f3j czas. Przyda\u0142aby si\u0119 by\u0107 mo\u017ce w dobie dzisiejszej.<\/p>\n\n\n\n
Postulat rozbrojenia wr\u00f3ci\u0142 ze \u015bwie\u017c\u0105 si\u0142\u0105 po II wojnie \u015awiatowej. Karta Narod\u00f3w Zjednoczonych wpisa\u0142a rozbrojeniow\u0105 rol\u0119 zar\u00f3wno do zada\u0144 Rady Bezpiecze\u0144stwa, jak i Zgromadzenia Og\u00f3lnego. Wyzwaniem by\u0142o pojawienie si\u0119 w arsenale nowego rodzaju broni \u2013 broni nuklearnej. W 1946 r. Zgromadzenie Og\u00f3lne powo\u0142a\u0142o w celu jego podj\u0119cia Komisj\u0119 Energii Atomowej. Zderzy\u0142y si\u0119 na jej forum dwa podej\u015bcia do wyzwania nuklearnego. Stany Zjednoczone w Planie Barucha przed\u0142o\u017cy\u0142y koncepcj\u0119 mi\u0119dzynarodowej kontroli nad energi\u0105 nuklearn\u0105, odrzucon\u0105 przez ZSRR pod pretekstem, \u017ce zalegitymizowa\u0142aby ona ameryka\u0144ski monopol na posiadanie broni j\u0105drowej. ZSRR chcia\u0142 ca\u0142kowitego rozbrojenia nuklearnego. Powo\u0142ana przez Rad\u0119 Bezpiecze\u0144stwa w 1947 r. Komisja do spraw zbroje\u0144 konwencjonalnych, r\u00f3wnie\u017c ugrz\u0119z\u0142a w sporach ameryka\u0144sko-sowieckich.<\/p>\n\n\n\n
W 1952 r. Rada Bezpiecze\u0144stwa zaproponowa\u0142a nowy format rozbrojeniowych prac \u2013 Komisj\u0119 Rozbrojeniow\u0105. W 1960 r. z woli wielkich mocarstw wy\u0142oniono tzw. Komitet Rozbrojeniowy dziesi\u0119ciu pa\u0144stw, kt\u00f3ry mia\u0142 sta\u0107 si\u0119 organem negocjacyjnym. Te formaty ulega\u0142y kilkukrotnym przekszta\u0142ceniom. W latach 1962-1968 dzia\u0142a\u0142 Komitet Rozbrojeniowy 18 pa\u0144stw, w latach 1969-1978 Konferencja Komitetu Rozbrojeniowego, a od 1979 r. dzia\u0142a pod egid\u0105 ONZ Konferencja Rozbrojeniowa.<\/p>\n\n\n\n
Powojenny wy\u015bcig zbroje\u0144 nabra\u0142 niespotykanego w historii rozmachu. Doprowadzi\u0142 do wyposa\u017cenia armii pa\u0144stw \u015bwiata (USA i ZSRR w pierwszym rz\u0119dzie) w kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy g\u0142owic nuklearnych, mnogo\u015b\u0107 \u015brodk\u00f3w jej przenoszenia zdolnych trafi\u0107 ka\u017cdy zak\u0105tek ziemi. Do tego dochodzi\u0142y ogromne zapasy innych \u015brodk\u00f3w masowego ra\u017cenia, setki tysi\u0119cy czo\u0142g\u00f3w i innej broni konwencjonalnej. Polityczne i ideologiczne spory czyni\u0142y wybuch nowej wojny \u015bwiatowej realn\u0105 perspektyw\u0105 nawet w wyniku b\u0142\u0119dnego odczytania intencji adwersarza, a stopie\u0144 nasycenia \u015bmierciono\u015bn\u0105 broni\u0105 grozi\u0142 zag\u0142ad\u0105 \u015bwiata cho\u0107by w przypadku awarii techniki czy swoistego \u201esamozap\u0142onu\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Rozbrojenie sta\u0142o si\u0119 w czasie zimnej wojny najistotniejsz\u0105 platform\u0105 dialogu mi\u0119dzynarodowego. Rzesze dyplomat\u00f3w by\u0142y zaanga\u017cowane w prowadzenie rokowa\u0144 rozbrojeniowych. I to dyplomat\u00f3w najwy\u017cszej klasy. Do rozbrojenia kierowano najsprawniejszych. Bo i materia od strony czysto technicznej by\u0142a wysoce skomplikowana. Nie by\u0142o im \u0142atwo. Mi\u0119dzy Wschodem a Zachodem wyr\u00f3s\u0142 mur nieufno\u015bci. Stanowiska stron i przedk\u0142adane propozycje analizowane by\u0142y ze skrajn\u0105 podejrzliwo\u015bci\u0105. Obawiano si\u0119 wzajemnie, \u017ce druga strona d\u0105\u017cy pod p\u0142aszczykiem propozycji rozbrojeniowych do uzyskania jednostronnych korzy\u015bci, \u201ewykiwania\u201d przeciwnika. Rokowania rozbrojeniowe wymaga\u0142y czasu i cierpliwo\u015bci. D\u0142ugimi godzinami rozprawiano o, wydawa\u0142oby si\u0119, ma\u0142o znacz\u0105cych szczeg\u00f3\u0142ach.<\/p>\n\n\n\n
Geopolityka powodowa\u0142a, \u017ce Wsch\u00f3d i Zach\u00f3d polega\u0142y w swoich doktrynach wojskowych na r\u00f3\u017cnych czynnikach kszta\u0142tuj\u0105cych rozmiar i rozmieszczenie potencja\u0142\u00f3w wojskowych. Wsch\u00f3d m\u00f3g\u0142 skomasowa\u0107 w Europie olbrzymi potencja\u0142 konwencjonalny, Zach\u00f3d za\u015b bazowa\u0142 obron\u0119 na zdolno\u015bci do szybkiego przerzutu wojsk ameryka\u0144skich. ZSRR rozwija\u0142 potencja\u0142 nuklearny w oparciu o rakiety balistyczne bazowania l\u0105dowego. USA musia\u0142y stawia\u0107 na si\u0142y morskie i powietrzne (zw\u0142aszcza w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych). W ko\u0144cu lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i na pocz\u0105tku siedemdziesi\u0105tych narzuca\u0142a si\u0119 ju\u017c z ca\u0142\u0105 oczywisto\u015bci\u0105 koncepcja parytetu w rozwa\u017caniu kszta\u0142tu porozumie\u0144. Pomog\u0142a ona okie\u0142zna\u0107 strategiczne zbrojenia nuklearne. Ale w rozbrojeniu konwencjonalnym ugruntowa\u0142a si\u0119 dopiero w ko\u0144cu lat osiemdziesi\u0105tych.<\/p>\n\n\n\n
Nie brakowa\u0142o w o\u015brodkach decyzyjnych, i to po obu stronach, postaw cynicznych. Jeden z polskich wysokich dow\u00f3dc\u00f3w wojskowych mawia\u0142 w gronie prywatnym jeszcze w po\u0142owie lat osiemdziesi\u0105tych, \u017ce ca\u0142e to rozbrojenie to rozgrywka propagandowa mi\u0119dzy Moskw\u0105 i Waszyngtonem. \u201eKa\u017cdy chce przekona\u0107 \u015bwiatow\u0105 opini\u0119 publiczn\u0105, \u017ce chce pokoju bardziej ni\u017c druga strona, ale ca\u0142y czas zbroi si\u0119 na pot\u0119g\u0119\u201d. Wielu wszak\u017ce dyplomat\u00f3w rozbrojeniowych traktowa\u0142o swoj\u0105 prac\u0119 jako misj\u0119. Ka\u017cdy sukces na polu rozbrojenia m\u00f3g\u0142 uchodzi\u0107 za wk\u0142ad w \u0142agodzenie napi\u0119cia mi\u0119dzynarodowego, zmniejszanie ryzyka wojny, budowanie wzajemnego zaufania.<\/p>\n\n\n\n
W latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych na niwie rozbrojeniowej osi\u0105gni\u0119to ju\u017c realne post\u0119py. W 1963 r. zawarto traktat o cz\u0119\u015bciowym zakazie pr\u00f3b nuklearnych. Traktat z Tlatelolco wynegocjowany w 1967 r. czyni\u0142 Ameryk\u0119 \u0141aci\u0144sk\u0105 stref\u0105 woln\u0105 od broni atomowej. W 1968 r. podpisano Traktat o nieproliferacji broni nuklearnej.<\/p>\n\n\n\n
Kontrola zbroje\u0144 nuklearnych nabra\u0142a niez\u0142ej dynamiki w latach siedemdziesi\u0105tych za spraw\u0105 dwustronnych negocjacji mi\u0119dzy ZSRR i USA. By\u0142 to czas odpr\u0119\u017cenia. W 1972 r. uzgodniono porozumienie SALT I (zamra\u017caj\u0105ce liczb\u0119 wyrzutni mi\u0119dzykontynentalnych rakiet balistycznych bazowania l\u0105dowego i morskiego) i traktat o obronie antybalistycznej. W 1979 r. podpisano traktat SALT II wprowadzaj\u0105cy limity na wyrzutnie rakiet mi\u0119dzykontynentalnych i ci\u0119\u017ckie bombowce oraz limity na liczb\u0119 pocisk\u00f3w wielog\u0142owicowych. A w 1975 r. zosta\u0142a zawarta powszechna konwencja zakazuj\u0105ca bro\u0144 biologiczn\u0105. Ruszy\u0142y w 1973 r. negocjacje mi\u0119dzy pa\u0144stwami NATO i Uk\u0142adu Warszawskiego o ograniczeniu broni konwencjonalnej w Europie \u015arodkowej. Szybko jednak pogr\u0105\u017cy\u0142y si\u0119 w impasie (zako\u0144czono je w 1989 r. bez rezultatu).<\/p>\n\n\n\n
W latach 80-ych po ci\u0119\u017ckim kryzysie w relacjach ZSRR z USA w po\u0142owie dekady uda\u0142o si\u0119 prze\u0142ama\u0107 impas i doprowadzi\u0107 do podpisania w 1987 r. traktatu INF eliminuj\u0105cego rakietow\u0105 bro\u0144 kr\u00f3tkiego i \u015bredniego zasi\u0119gu. Konferencja sztokholmska KBWE przyj\u0119\u0142a w 1986 r. istotny pakiet \u015brodk\u00f3w budowy zaufania w Europie, wprowadzaj\u0105c m.in. mo\u017cliwo\u015b\u0107 przeprowadzania inspekcji na miejscu.<\/p>\n\n\n\n
Lata dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105te ubieg\u0142ego wieku to z\u0142oty okres rozbrojenia. ZSRR przygnieciony ci\u0119\u017carem zbroje\u0144 poszed\u0142 na daleko id\u0105ce redukcje zbroje\u0144 konwencjonalnych w Europie w Traktacie CFE z 1990 r. Dokumenty wiede\u0144skie 1990 i 1992 r. wynosi\u0142y na nowy poziom \u015brodki budowy zaufania. W 1992 r. pa\u0144stwa NATO i by\u0142ego Uk\u0142adu Warszawskiego podpisa\u0142y Traktat o otwartych przestworzach, zezwalaj\u0105c na inspekcj\u0119 z powietrza swojego terytorium. Ambitne cele realizowano na polu rozbrojenia strategicznego mi\u0119dzy Rosj\u0105 i USA. W 1991 r. podpisano traktat START I przewiduj\u0105cy wprowadzenie limit\u00f3w dla g\u0142owic nuklearnych (po 6 tys. sztuk) i \u015brodk\u00f3w przenoszenia (po 1600 jednostek). START II z 1993 r. obni\u017ca\u0142 pu\u0142apy g\u0142owic do jeszcze ni\u017cszych warto\u015bci (3000 do 3500 sztuk), ale nigdy nie wszed\u0142 w \u017cycie. SORT z 2002 r. redukowa\u0142 je jeszcze bardziej, a zosta\u0142 zast\u0105piony w 2010 r. przez nowy traktat START (kt\u00f3ry mia\u0142 obowi\u0105zywa\u0107 do 2021 r.). W 1996 r. uda\u0142o si\u0119 wynegocjowa\u0107 traktat o ca\u0142kowitym zakazie pr\u00f3b j\u0105drowych. Nie nabra\u0142 on niestety mocy prawnej. W 1993 r. podpisano konwencj\u0119 o zakazie broni chemicznej, kt\u00f3ra wesz\u0142a w \u017cycie w 1997 r.<\/p>\n\n\n\n
Ale te\u017c od lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, po upadku ZSRR i z ko\u0144cem zimnej wojny, rozbrojenie przesta\u0142o mie\u0107 ju\u017c tak egzystencjalny wymiar jak poprzednio. Nie istnia\u0142y wtedy powa\u017cne polityczne przes\u0142anki u\u017cywania nagromadzonych potencja\u0142\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107, i to zdecydowan\u0105, konflikt\u00f3w zbrojnych zacz\u0119\u0142y stanowi\u0107 konflikty wewn\u0119trzne, wojny domowe. Pojawi\u0142y si\u0119 wojny \u201emi\u0119dzy ludami\u201d, w kt\u00f3rych g\u0142\u00f3wnym narz\u0119dziem sta\u0142a si\u0119 bro\u0144 lekka, strzelecka.<\/p>\n\n\n\n
W nowym milenium rozbrojenie pogr\u0105\u017cy\u0142o si\u0119 w kryzysie. Jedynym jasnym p\u0142omieniem by\u0142o zawarcie w 2017 r. traktatu o ca\u0142kowitym zakazie broni nuklearnej. Wszed\u0142 on w \u017cycie w 2012 r., ale jest ignorowany przez mocarstwa nuklearne i wiele pa\u0144stw zachodnich.<\/p>\n\n\n\n
Za\u0142ama\u0142y si\u0119 zawarte w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych porozumienia. Rosja zawiesi\u0142a stosowanie Traktatu CFE. Swoimi naruszeniami zmusi\u0142a USA do denonsacji Traktatu INF. USA wysz\u0142y tak\u017ce (a za nimi Rosja) z Traktatu o otwartych przestworzach. Zaledwie na dwa dni przed formalnym wyga\u015bni\u0119ciem uda\u0142o si\u0119 w 2021 r. przed\u0142u\u017cy\u0107 stosowanie Traktatu START (na kolejne pi\u0119\u0107 lat). Rosja znalaz\u0142a si\u0119 na cenzurowanym za u\u017cycie broni chemicznej (\u201eNowiczok\u201d). Utworzony w 1991 r. rejestr broni konwencjonalnej nie sta\u0142 si\u0119 jeszcze w pe\u0142ni uniwersalnym narz\u0119dziem (jedna trzecia pa\u0144stw \u017cadnych danych dostarcza\u0107 nie chce), a Protok\u00f3\u0142 SALW z 2001 r. nie zatamowa\u0142 jeszcze skutecznie nielegalnego przep\u0142ywu broni lekkiej i ma\u0142okalibrowej w \u015bwiecie.<\/p>\n\n\n\n
W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych mawiano, \u017ce porozumienia w rodzaju CFE czy Otwartych Przestworzy stanowi\u0105 trwa\u0142y fundament bezpiecze\u0144stwa europejskiego, \u017ce s\u0105 gwarancj\u0105 stabilno\u015bci na stulecia. Pisane wtedy rozbrojeniowe postylle mog\u0105 dzi\u015b razi\u0107 nadmiernym entuzjazmem i naiwno\u015bci\u0105. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce stabilno\u015b\u0107 si\u0119 wzgl\u0119dnie utrzymywa\u0142a, a porz\u0105dek nie rozpada\u0142, mimo \u017ce Rosja nie chcia\u0142a czu\u0107 si\u0119 wi\u0105zana porozumieniami rozbrojeniowymi (mia\u0142a tak\u017ce \u201egdzie\u015b\u201d, je\u015bli nie liter\u0119, to na pewno ducha dokumentu wiede\u0144skiego o \u015brodkach budowy zaufania). Traktowa\u0142a je jako gorset w uprawianiu polityki z pozycji si\u0142y w swoim najbli\u017cszym otoczeniu (wojna z Gruzj\u0105 w 2008 r. czy z Ukrain\u0105 w 2014 r.), a przede wszystkim swoje odej\u015bcie od porozumie\u0144 wykorzystywa\u0142a jako element szanta\u017cu psychopolitycznego wobec Zachodu. A rosyjska agresja na Ukrain\u0119 w 2022 r. przekre\u015bla\u0142a ca\u0142y dorobek rozbrojenia. Przynajmniej w Rosji kultura rozbrojeniowa trwa\u0142ej inhibicji przed instynktem przemocy nie wykszta\u0142ci\u0142a.<\/p>\n\n\n\n
W tak powa\u017cnym kryzysie \u015bwiatowy system rokowa\u0144 rozbrojeniowych nie znalaz\u0142 si\u0119 od lat trzydziestych ubieg\u0142ego wieku, kiedy kresk\u0119 na rozbrojeniu postawi\u0142y Niemcy (i Japonia).<\/p>\n\n\n\n
W 1997 r., kiedy szefowa\u0142em wydzia\u0142owi politycznemu Departamentu Systemu Narod\u00f3w Zjednoczonych MSZ, powierzono mi rol\u0119 krajowego koordynatora implementacji Konwencji o zakazie broni chemicznej. Konwencja wchodzi\u0142a wtedy w \u017cycie, trzeba by\u0142o nam przygotowa\u0107 odpowiednie akty prawne i stworzy\u0107 mechanizmy realizacji jej postanowie\u0144. Musia\u0142em opanowa\u0107 podstawow\u0105 wiedz\u0119 o chemii, zwi\u0105zkach chemicznych i technologiach przemys\u0142owych. A chemia nigdy nie nale\u017ca\u0142a do moich ulubionych przedmiot\u00f3w szkolnych.<\/p>\n\n\n\n
Pa\u0144stwa-strony sk\u0142ada\u0142y wtedy deklaracje o nieposiadaniu lub posiadaniu zasob\u00f3w broni podlegaj\u0105cych likwidacji. Zawsze przy deklarowaniu danych wojskowych na mocy porozumie\u0144 mi\u0119dzynarodowych pojawia si\u0119 problem, na ile deklarowane informacje odpowiadaj\u0105 stanowi faktycznemu. I zawsze trzeba sobie odpowiedzie\u0107 na pytanie, czy dane przedk\u0142adane przez pa\u0144stwa s\u0105 wiarygodne. Konwencja o zakazie broni chemicznej stanowi\u0142a bezprecedensowe wyzwanie. Bo tak w istocie by\u0142a ona konwencj\u0105 o ograniczeniu przemys\u0142u chemicznego. A dane o podlegaj\u0105cych Konwencji zwi\u0105zkach chemicznych (i ich prekursorach), ich produkcji i handlu nimi pochodz\u0105 przecie\u017c nie tylko od podmiot\u00f3w pa\u0144stwowych, ale i prywatnych. W przypadku \u017cadnej innej umowy rozbrojeniowej, z kt\u00f3r\u0105 w d\u0142ugim moim do\u015bwiadczeniu zawodowym mia\u0142em do czynienia, nie spotka\u0142em si\u0119 z tyloma sceptycznymi komentarzami ekspert\u00f3w w haskiej siedzibie Organizacji ds. Zakazu Broni Chemicznej odno\u015bnie do wiarygodno\u015bci przed\u0142o\u017conych informacji. \u201eOj, kugluj\u0105 i b\u0119d\u0105 kuglowa\u0107\u201d – s\u0142ysza\u0142em. Kiedy wi\u0119c po latach wyp\u0142yn\u0119\u0142a sprawa u\u017cycia \u201enowiczoka\u201d, wszystkie te \u00f3wczesne szepty od\u017cy\u0142y w mojej pami\u0119ci. U\u015bwiadomi\u0142y prawd\u0119, \u017ce powszechne zakazy broni masowego ra\u017cenia (tak\u017ce nuklearnej i biologicznej) wymagaj\u0105 przede wszystkim elementarnego zaufania politycznego, kt\u00f3re przekracza zdolno\u015bci, jak\u0105 oferuj\u0105 istniej\u0105ce techniki i procedury weryfikacyjne, cho\u0107by najbardziej wnikliwe i rygorystyczne. \u017badna preskrypcja nie b\u0119dzie skuteczna, je\u015bli nie towarzyszy jej zaufanie. Ten brak zaufania zahamowa\u0142 post\u0119py w negocjacjach rozbrojeniowych na wielu kierunkach. Genewska konferencja rozbrojeniowa sta\u0142a si\u0119 ju\u017c u progu naszego milenium symbolem marazmu.<\/p>\n\n\n\n
A mimo wszystko rozbrojenie jest zachodu dyplomatycznego warte. Prometejskie marzenie Blocha o powszechnym rozbrojeniu nie powinno przestawa\u0107 inspirowa\u0107 dyplomat\u00f3w.<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/IMG_3982.jpg?resize=499%2C312&ssl=1\")
W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku Europa szczyci\u0142a si\u0119 wysoce rozbudowan\u0105 sieci\u0105 porozumie\u0144 rozbrojeniowych i budowy zaufania. Nie zapobieg\u0142y one wszak\u017ce rozp\u0119taniu przez Rosj\u0119 w 2022 r. najbardziej niszczycielskiej z wojen na kontynencie europejskim od czasu…<\/p>\n