W przem\u00f3wieniu inauguracyjnym wyg\u0142oszonym w styczniu 1977 r. prezydent USA Jimmy Carter zadeklarowa\u0142 bezgraniczne oddanie nowej Administracji sprawie praw cz\u0142owieka. S\u0142owa stara\u0142 si\u0119 przez ca\u0142\u0105 kadencj\u0119 (cho\u0107 tylko jedn\u0105) dotrzyma\u0107. Uczyni\u0142 prawa cz\u0142owieka kluczowym elementem polityki zagranicznej USA. Sta\u0142y si\u0119 one mocarnym or\u0119\u017cem politycznym w starciu z blokiem komunistycznym. Ale wystawi\u0142y te\u017c na cierpkie s\u0142owa krytyki zadeklarowanych sojusznik\u00f3w Ameryki, zw\u0142aszcza w Ameryce \u0141aci\u0144skiej. To z postaci\u0105 Cartera przyj\u0119to wi\u0105za\u0107 pocz\u0105tek z\u0142otej ery praw cz\u0142owieka w polityce mi\u0119dzynarodowej.<\/p>\n\n\n\n
Carter by\u0142 z przekonania moralist\u0105. Pomys\u0142 uczynienia praw cz\u0142owieka osi\u0105 doktryny polityki zagranicznej (nawet je\u015bli sta\u0142a za tym motywacja czysto geopolityczna) uzyska\u0142 wi\u0119c wiarygodnego patrona. Koncepcja praw cz\u0142owieka zrewolucjonizowa\u0142a paradygmat stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych. Wyra\u017ca\u0142a utopijn\u0105 wiar\u0119 w mo\u017cliwo\u015b\u0107 przekroczenia zasady suwerenno\u015bci i zasady nieingerencji w sprawy wewn\u0119trzne pa\u0144stw narodowych w imi\u0119 powszechnego zagwarantowania podstawowych praw jednostki, stworzenia prawnomi\u0119dzynarodowej i politycznomi\u0119dzynarodowej ochrony jednostki ludzkiej. Nak\u0142ada\u0142a na pa\u0144stwa imperatyw dbania nie tylko o obywateli w\u0142asnych, ale i o los obywateli obcych pa\u0144stw, a w konsekwencji \u2013 ca\u0142ej cywilizacji ludzkiej. Jest ona wi\u0119c doktryn\u0105 prometejsk\u0105 w najczystszej postaci.<\/p>\n\n\n\n
W obiegu politycznym prawa cz\u0142owieka pojawi\u0142y si\u0119 z O\u015bwieceniem. Ameryka\u0144ska Deklaracja Niepodleg\u0142o\u015bci z 1776 r., francuska Deklaracja Praw Cz\u0142owieka i Obywatela z 1789 r. odzwierciedla\u0142y przyp\u0142yw przekona\u0144 liberalnych w my\u015bleniu o pa\u0144stwie (a wyrasta\u0142y, chc\u0105c \u2013 nie chc\u0105c, z g\u0142\u00f3wnego nurtu chrze\u015bcija\u0144stwa). Nie przek\u0142ada\u0142 si\u0119 \u00f3w liberalny manifest jeszcze na czynn\u0105 postaw\u0119 misyjn\u0105 wobec innych narod\u00f3w. A nawet je\u015bli, to do\u015b\u0107 szybko m\u00f3g\u0142 si\u0119 zdyskredytowa\u0107 – i w wydaniu francuskim (pacyfikacja Haiti, okupacja Hiszpanii), i wydaniu ameryka\u0144skim (ekspansja na Zach\u00f3d a prawa Indian, niewolnictwo Afroamerykan\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n
Tradycj\u0119 walki o prawa cz\u0142owieka wywodzimy oczywi\u015bcie od jeszcze bardziej zamierzch\u0142ych czas\u00f3w. Kamieniami milowymi by\u0142a i Magna Carta z 1215 r., czy Bill of Rights z 1689 r. w historii angielskiej, czy te\u017c cho\u0107by Nihil Novi z 1505 r. i Artyku\u0142y henrykowskie z 1573 r. w historii polskiej. Ale akty te by\u0142y nie tyle apoteoz\u0105 koncepcji naturalnych praw jednostki ludzkiej, co instrumentami ograniczenia praw i w\u0142adzy monarchy, w\u0142adcy, suwerena. Koncepcja naturalnych praw rozkwit\u0142a politycznie dopiero z O\u015bwieceniem.<\/p>\n\n\n\n
Liberalizm wraz z dziewi\u0119tnastowiecznym rozbudzeniem to\u017csamo\u015bci etnicznych wda\u0142 si\u0119 w maria\u017c z nacjonalizmem. Efekt owej ideowej kontaminacji – liberalny nacjonalizm dobitnie wyrazi\u0142a my\u015bl Mazziniego, \u017ce bez w\u0142asnego pa\u0144stwa narodowego jednostka ludzka pozbawiona b\u0119dzie podstawowych praw wolno\u015bciowych. W\u0142osi wypychaj\u0105c obcych ze swoich ziem i jednocz\u0105c kraj w XIX w. walczyli jednym s\u0142owem o prawa cz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n
Ruchy socjalistyczne i komunistyczne toczy\u0142y b\u00f3j o w\u0142adz\u0119 na platformie emancypacji klas uci\u015bnionych i zagwarantowania podstawowych praw socjalnych. O wiele czystszy przekaz znaczenia praw cz\u0142owieka p\u0142yn\u0105\u0142 na prze\u0142omie XIX i XX w. z ruchu sufra\u017cystek i walki o prawa kobiet. Po pierwszej wojnie \u015bwiatowej zaj\u0105\u0142 spo\u0142eczno\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodow\u0105 jednak przede wszystkim problem mniejszo\u015bci narodowych. Prawa cz\u0142owieka jako takie w pracach cho\u0107by Ligi Narod\u00f3w zupe\u0142nie si\u0119 nie zaznaczy\u0142y.<\/p>\n\n\n\n
Prawa cz\u0142owieka po raz pierwszy wesz\u0142y na agend\u0119 wielkiej polityki mi\u0119dzynarodowej w czasie II wojny \u015bwiatowej. Anglosascy alianci pr\u00f3bowali z ich pomoc\u0105 zbudowa\u0107 alternatywn\u0105 wizj\u0119 \u015bwiata i pa\u0144stwa w opozycji do faszystowskich totalitaryzm\u00f3w. Roosevelt chcia\u0142 w Karcie Atlantyckiej z 1941 r. odzwierciedli\u0107 swoj\u0105 wizj\u0119 \u201eczterech wolno\u015bci\u201d, ale – gwoli sprawiedliwo\u015bci – cho\u0107 znalaz\u0142o si\u0119 w niej odwo\u0142anie do prawa narod\u00f3w do samostanowienia, terminu \u201eprawa cz\u0142owieka\u201d daremno tam szuka\u0107. Pojawia si\u0119 on dopiero w Deklaracji Narod\u00f3w Zjednoczonych z 1942 r. Ale w Karcie Narod\u00f3w Zjednoczonych z 1945 r. prawa cz\u0142owieka, cho\u0107 gromko wyartyku\u0142owane, pe\u0142ni\u0142y wszak\u017ce rol\u0119 raczej ornamentacyjn\u0105. \u017badnych praktycznych skutk\u00f3w w samej organizacji nie generowa\u0142y. Zmobilizowa\u0142y wszak\u017ce grup\u0119 wybitnych jednostek do opracowania akt\u00f3w normatywnych, kt\u00f3re by s\u0142abo\u015bci Karty z nawi\u0105zk\u0105 rekompensowa\u0142y. Za spraw\u0105 Rafa\u0142a Lemkina przyj\u0119to 9 grudnia 1948 r., b\u0119d\u0105c\u0105 oczywist\u0105 reakcj\u0105 na Holokaust (a wyros\u0142\u0105 inspiracyjnie jeszcze z tragedii Ormian w 1915 r.), Konwencj\u0119 w sprawie ludob\u00f3jstwa, a za spraw\u0105 m.in. Ren\u00e9 Cassina \u2013 w dzie\u0144 p\u00f3\u017aniej \u2013 10 grudnia 1948 r. – Powszechn\u0105 Deklaracj\u0119 Praw Cz\u0142owieka. Nie uda\u0142o si\u0119 wszak\u017ce zrealizowa\u0107 idei \u015awiatowego Trybuna\u0142u Praw Cz\u0142owieka (pomys\u0142u Sir Herscha Lauterpachta, jak Lemkin polskiego \u017byda, a wybitnego brytyjskiego prawnika). Trzeba by\u0142o szuka\u0107 rozwi\u0105zania wy\u0142\u0105cznie europejskiego. A prace nad Paktami Praw Cz\u0142owieka przed\u0142u\u017cy\u0142y si\u0119 do 1966 r.<\/p>\n\n\n\n
Prawa cz\u0142owieka nabra\u0142y szybko antykomunistycznej konotacji. Ale w sensie politycznym, poza dyskursem o zniewolonym \u015bwiecie oddzielonym od Zachodu \u201e\u017celazn\u0105 kurtyn\u0105\u201d, politycznie w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych nie by\u0142y w rozgrywce z blokiem sowieckim grosso modo samoistn\u0105 kwesti\u0105. Pojawia\u0142y si\u0119 w komunikatach pa\u0144stw zachodnich (i dialogu politycznym) w kontek\u015bcie prze\u015bladowania Ko\u015bcio\u0142a katolickiego w pa\u0144stwach bloku sowieckiego (uwi\u0119zienie kardyna\u0142a Mindszenty’ego, arcybiskupa Berana i wielu innych), w wysi\u0142kach na rzecz umo\u017cliwienia \u0142\u0105czenia rodzin, w krytyce za ograniczanie swob\u00f3d obywatelskich (zamykanie niezale\u017cnej prasy, represje za wyra\u017canie pogl\u0105d\u00f3w, praktykowanie fa\u0142szowania wybor\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n
Na forach mi\u0119dzynarodowych, zw\u0142aszcza w ONZ, utrwali\u0142 si\u0119 schemat debaty, w kt\u00f3rej pa\u0144stwa zachodnie koncentrowa\u0142y si\u0119 na swobodach politycznych i obywatelskich (i krytykowa\u0142y blok wschodni za ich ograniczanie), pa\u0144stwa socjalistyczne za\u015b g\u0142osi\u0142y priorytet praw spo\u0142ecznych i ekonomicznych (i chwali\u0142y si\u0119 osi\u0105gni\u0119ciami, gani\u0105c Zach\u00f3d za niezdolno\u015b\u0107 do zagwarantowania prawa do pracy, etc.). Przypomina\u0142o to nieko\u0144cz\u0105ce si\u0119 dywagacje o wy\u017cszo\u015bci \u015awi\u0105t Wielkanocy nad \u015awi\u0119tami Bo\u017cego Narodzenia. Wp\u0142ywu na polityk\u0119 wewn\u0119trzn\u0105 pa\u0144stw opresyjnych nie mia\u0142o \u017cadnego.<\/p>\n\n\n\n
Lata sze\u015b\u0107dziesi\u0105te XX wieku to dekada dekolonizacji. Znawcy twierdz\u0105, \u017ce dekolonizacja promowa\u0142a prawa cz\u0142owieka w spos\u00f3b regresywny, albowiem wzmacnia\u0142a zasad\u0119 suwerenno\u015bci. W istocie nie o prawa jednostki przecie\u017c w niej chodzi\u0142o, lecz o samostanowienie narod\u00f3w. I nie przypadkiem Deklaracja ONZ o przyznaniu niepodleg\u0142o\u015bci krajom i narodom kolonialnym z 1960 r. nie wspomina\u0142a o prawach cz\u0142owieka w og\u00f3le.<\/p>\n\n\n\n
Prawa cz\u0142owieka znalaz\u0142y si\u0119 na dalekich peryferiach polityki mi\u0119dzynarodowej. Dwudziest\u0105 rocznic\u0119 uchwalenia Deklaracji Praw Cz\u0142owieka spo\u0142eczno\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodowa postanowi\u0142a \u015bwi\u0119towa\u0107 w 1968 r., ni mniej ni wi\u0119cej, w Teheranie szachinszacha Pahlawiego.<\/p>\n\n\n\n
Tymczasem koniec lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych to okres formowania si\u0119 grup dysydenckich i obrony praw cz\u0142owieka w bloku sowieckim. Polski marzec, praska wiosna 1968 r. by\u0142y katalizatorami wzrostu \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej odno\u015bnie do represyjno\u015bci systemu sowieckiego. W samym ZSRR zacz\u0105\u0142 ju\u017c krzepn\u0105\u0107 ruch dysydencki.<\/p>\n\n\n\n
Epoka odpr\u0119\u017cenia sprzyja\u0142a wprowadzeniu kwestii praw cz\u0142owieka na agend\u0119 relacji Wsch\u00f3d-Zach\u00f3d. Prze\u0142omow\u0105 w tym rol\u0119 odegra\u0142 proces helsi\u0144ski. Blok socjalistyczny d\u0105\u017cy\u0142 do usankcjonowania terytorialno-politycznego poja\u0142ta\u0144skiego status quo. Usatysfakcjonowany zapisami, kt\u00f3re legitymizowa\u0142y po\u015brednio ustr\u00f3j socjalistyczny w pa\u0144stwach wschodnich, zgodzi\u0142 si\u0119 na wpisanie poszanowania praw cz\u0142owieka jako jednej z dziesi\u0119ciu zasad Aktu Ko\u0144cowego KBWE z 1975 r. Rozr\u00f3s\u0142 si\u0119 tak\u017ce tzw. trzeci koszyk KBWE, w kt\u00f3rym zapisano zobowi\u0105zania do u\u0142atwiania kontakt\u00f3w mi\u0119dzyludzkich (a tak\u017ce dost\u0119pu do informacji, dost\u0119pu do d\u00f3br i warto\u015bci kultury, wymiany w dziedzinie edukacji i in.).<\/p>\n\n\n\n
Albowiem pocz\u0105tkowo skromnym priorytetem Zachodu by\u0142o ledwie u\u0142atwienie kontakt\u00f3w (nawet pocztowych i telefonicznych) i \u0142\u0105czenie rodzin. Nie wi\u0105zano KBWE z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 zmian systemowych w pa\u0144stwach socjalistycznych \u2013 wolnymi wyborami, swobod\u0105 s\u0142owa czy zgromadze\u0144. Pierwotny kontekst dla dyskusji na forum KBWE stanowi\u0142o utrudnianie przez re\u017cimy wschodnie wyjazdu w ramach \u0142\u0105czenia rodzin, emigracja \u017byd\u00f3w z ZSRR czy wyjazd os\u00f3b narodowo\u015bci niemieckiej z Polski. Jeszcze zreszt\u0105 w 1974 r. w Stanach Zjednoczonych przyj\u0119to poprawk\u0119 Jacksona-Vanika, kt\u00f3ra uzale\u017cnia\u0142a klauzul\u0119 najwy\u017cszego uprzywilejowania od liberalizacji praktyk emigracyjnych w ZSRR. Tak pr\u00f3bowano stworzy\u0107 d\u017awigni\u0119 wp\u0142ywu wykorzystuj\u0105c zainteresowanie Wschodu kontaktami gospodarczymi, kredytami i technologiami zachodnimi.<\/p>\n\n\n\n
Ma\u0142o kto \u2013 i na Zachodzie, i na Wschodzie \u2013 przypuszcza\u0142, \u017ce zapisy Aktu Ko\u0144cowego stan\u0105 si\u0119 tak siln\u0105 inspiracj\u0105 dla ruch\u00f3w opozycyjnych w bloku wschodnim. Nawet takie tuzy strategii jak Kissinger. Z lekcewa\u017ceniem odnosi\u0142 si\u0119 on do rokowa\u0144 KBWE. Publicznie og\u0142asza\u0142, \u017ce jak dla niego, to postanowienia \u201etrzeciego koszyka\u201d mog\u0142yby by\u0107 sporz\u0105dzane w j\u0119zyku ki-suahili. Zgodzi\u0142 si\u0119 w 1975 r. na utworzenie Departamencie Stanu Biura ds. praw cz\u0142owieka, ale materia\u0142\u00f3w sporz\u0105dzanych przeze\u0144 pono\u0107 nie chcia\u0142 nawet ogl\u0105da\u0107. Zmieni\u0142 co prawda p\u00f3\u017aniej zdanie o KBWE, ale przysz\u0142o mu to z oporem.<\/p>\n\n\n\n
Strategia opozycji demokratycznej w swojej prostocie okaza\u0142a si\u0119 nad wyraz skuteczna. Nie chodzi\u0142o w niej o udowadnianie, \u017ce socjalizm jest z\u0142y, ale o domaganie si\u0119 wykonywania przez w\u0142adze dobrowolnie przyj\u0119tych na siebie zobowi\u0105za\u0144. Karta 77 w Czechos\u0142owacji, KOR i ROPCiO w Polsce mog\u0142y powo\u0142ywa\u0107 si\u0119 na konkretne zapisy dokument\u00f3w KBWE. Wsz\u0119dzie na Wschodzie zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 komitety helsi\u0144skie.<\/p>\n\n\n\n
A Zach\u00f3d da\u0142 wyraz na spotkaniu przegl\u0105dowym w Belgradzie (1977-1978), \u017ce b\u0119dzie pa\u0144stwa socjalistyczne rozlicza\u0142 z wykonywania tych zobowi\u0105za\u0144 skrupulatnie. Spotkanie zako\u0144czy\u0142o si\u0119 bez przyj\u0119cia dokumentu ko\u0144cowego, a sygna\u0142 by\u0142 czytelny \u2013 odpr\u0119\u017cenie bez liberalizacji re\u017cimu w pa\u0144stwach socjalistycznych nie ma sensu.<\/p>\n\n\n\n
Ronald Reagan (przy wsparciu Margaret Thatcher) pogrzeba\u0142 odpr\u0119\u017cenie. Przyj\u0105\u0142 zdecydowanie antykomunistyczny kurs, wysun\u0105\u0142 na plan pierwszy promowanie demokracji, przesta\u0142 karci\u0107 swoich sojusznik\u00f3w za niedostatki w prawach cz\u0142owieka. Proces KBWE sta\u0142 si\u0119 aren\u0105 ostrych konfrontacji (na ci\u0119\u017cki klimat spotkania madryckiego wp\u0142yn\u0119\u0142o m.in. wprowadzenie stanu wojennego w Polsce).<\/p>\n\n\n\n
W styczniu 1987 r. zetkn\u0105\u0142em si\u0119 z problematyk\u0105 praw cz\u0142owieka i \u201etrzeciego koszyka\u201d po raz pierwszy. Zosta\u0142em w trybie nag\u0142ym do\u0142\u0105czony do delegacji polskiej na spotkanie przegl\u0105dowe KBWE we Wiedniu. Delegacja zosta\u0142a mocno zdekompletowana, albowiem trzech jej kluczowych cz\u0142onk\u00f3w odm\u00f3wi\u0142o wyjazdu na kolejn\u0105 rund\u0119 spotkania. Powodem tej, niespotykanej w s\u0142usznie minionych czasach, postawy \u201estrajkowej\u201d by\u0142a krytyczna ocena kwalifikacji i zaanga\u017cowania szefa delegacji polskiej. Zamiast bawi\u0107 si\u0119 w komera\u017ce, cz\u0142onkowie delegacji postawili spraw\u0119 wprost. Szefa wezwano na konsultacje, cz\u0142onkom delegacji przyznano racj\u0119, wi\u0119c szybko szefa odwo\u0142ano, ale wprowadzi\u0142o to zamieszanie w sprawach kadrowych. Akurat wraca\u0142em z sesji Salzburg Seminar, kiedy dowiedzia\u0142em si\u0119 na peronie dworca Westbanhof we Wiedniu, \u017ce zostaj\u0119 w Austrii na d\u0142u\u017cej i b\u0119d\u0119 obs\u0142ugiwa\u0107 \u201etrzeci koszyk\u2019 na spotkaniu przegl\u0105dowym. Moje wcze\u015bniejsze do\u015bwiadczenia z KBWE wi\u0105za\u0142y si\u0119 wy\u0142\u0105cznie z problematyk\u0105 militarnych \u015brodk\u00f3w budowy zaufania.<\/p>\n\n\n\n
Styl dyskusji w grupie roboczej \u201etrzeciego koszyka\u201d wyra\u017anie odr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 od debaty w sprawach militarnych. Dyskusje o \u015brodkach budowy zaufania (czy o rozbrojeniu) by\u0142y o wiele spokojniejsze i rzeczowe. Po prostu ka\u017cda ze stron wykazywa\u0142a, \u017ce z\u0142o\u017cone przez stron\u0119 przeciwn\u0105 propozycje s\u0105 nie do przyj\u0119cia, albowiem przynios\u0142yby jednostronn\u0105 korzy\u015b\u0107 jej autorom, os\u0142abi\u0142yby zdolno\u015bci obronne naszej strony, spowodowa\u0142yby zbudowanie przewagi przez stron\u0119 przeciwn\u0105, zak\u0142\u00f3ci\u0142yby r\u00f3wnowag\u0119. I trzeba by\u0142o prezentowa\u0107 prawdziwe (lub wydumane, ale niemo\u017cliwe do sprawdzenia) fakty, liczby, dane, parametry. Dyskusja w wymiarze ludzkim (jak p\u00f3\u017aniej przyj\u0119to t\u0119 problematyk\u0119 okre\u015bla\u0107) przypomina\u0142a wtedy (nawet w formacie zamkni\u0119tym, a wi\u0119c bez udzia\u0142u organizacji pozarz\u0105dowych czy prasy) \u0107wiczenia erystyczne, popisy adwokackie, rywalizacj\u0119 w debacie oksfordzkiej. By\u0142 to ju\u017c jednak czas nowego my\u015blenia, g\u0142asnosti i pierestrojki, wi\u0119c ZSRR \u0142agodzi\u0142 swoje stanowisko w wielu sprawach. Z przera\u017ceniem spogl\u0105dali na sowieck\u0105 elastyczno\u015b\u0107 Enerdowcy, Rumuni i Czesi-S\u0142owacy. A Polska i W\u0119gry w konfrontacyjnych polemikach nie uczestniczy\u0142y ju\u017c wtedy od dawna.<\/p>\n\n\n\n
Zach\u00f3d ze szczeg\u00f3ln\u0105 emfaz\u0105 walczy\u0142 o usankcjonowanie zasady swobody przemieszczania si\u0119, prawa do wyjazdu z w\u0142asnego kraju i prawa do powrotu, a nawet swobody przemieszczania si\u0119 wewn\u0105trz w\u0142asnego kraju. \u201eDlaczego nie pozwalacie swoim obywatelom wyje\u017cd\u017ca\u0107 z w\u0142asnego kraju? Dlaczego odmawiacie im paszportu? Dlaczego nie pozwalacie im wraca\u0107, kiedy zechc\u0105?\u201d<\/p>\n\n\n\n
Walczy\u0142 o wolno\u015b\u0107 praktyk religijnych. \u201eDlaczego nie pozwalacie wwozi\u0107 Biblii i publikacji religijnych? Konfiskujecie na granicy nawet \u015bwi\u0119te obrazki. Dlaczego nie zezwalacie na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142\u00f3w? Dlaczego nie pozwalacie nawet odprawia\u0107 mszy w prywatnych domach? Dlaczego prze\u015bladujecie ludzi za przekonania religijne?\u201d<\/p>\n\n\n\n
Walczy\u0142 o ochron\u0119 obro\u0144c\u00f3w praw cz\u0142owieka i sprawiedliwe dochodzenie praw obywateli przed s\u0105dem. Walczy\u0142 o swobodny dost\u0119p do informacji. \u201eDlaczego zag\u0142uszacie Radio Swoboda, Woln\u0105 Europ\u0119, BBC, G\u0142os Ameryki?\u201d<\/p>\n\n\n\n
Siedzisz, s\u0142uchasz i my\u015blisz: no w\u0142a\u015bnie, dlaczego?<\/p>\n\n\n\n
Dlaczego, na przyk\u0142ad, nie mog\u0119 mie\u0107 paszportu w domu? S\u0142yszysz, jak sojuszniczy dyplomata t\u0142umaczy do mikrofonu: \u201ePo co nam dawa\u0107 ludziom paszporty, skoro i tak im wiz nie wydajecie, \u017c\u0105dacie okazania dewiz, kt\u00f3rych nie maj\u0105, wi\u0119c i tak nie mieliby z tymi paszportami dok\u0105d je\u017adzi\u0107\u201d. I zaczyna si\u0119 debata na godziny ca\u0142e. Ci jedno, tamci drugie. A ty sobie uparcie my\u015blisz: no, w\u0142a\u015bnie, dlaczego? Ju\u017c pal licho paszport, ale dlaczego nie mo\u017cesz bez zak\u0142\u00f3ce\u0144 pos\u0142ucha\u0107 w radio nawet \u201eGodziny bez kwadransa\u201d?<\/p>\n\n\n\n
Cierpliwie patrzy\u0142 Zach\u00f3d na post\u0119py pierestrojki w ZSRR, przed\u0142u\u017ca\u0142 spotkanie wiede\u0144skie, i wi\u0119kszo\u015b\u0107 swoich postulat\u00f3w zrealizowa\u0142 w dokumencie ko\u0144cowym przyj\u0119tym na pocz\u0105tku 1989 r. To w\u0142a\u015bnie pod dzia\u0142aniem czynnika praw cz\u0142owieka i demokracji zacz\u0105\u0142 p\u0119ka\u0107 Uk\u0142ad Warszawski, i to jeszcze przed czwartym czerwca 1989 r. i p\u00f3\u017aniejszymi rewolucjami.<\/p>\n\n\n\n
Upadek komunizmu zmieni\u0142 paradygmat praw cz\u0142owieka w polityce mi\u0119dzynarodowej. Zach\u00f3d uzna\u0142, \u017ce liberalne warto\u015bci sta\u0142y si\u0119 uniwersalne, a jedynie trzeba pomaga\u0107 pa\u0144stwom, kt\u00f3re wyzwala\u0142y si\u0119 ze spu\u015bcizny totalitaryzmu, \u201ezoperacjonalizowa\u0107\u201d prawa cz\u0142owieka w ustawodawstwie, instytucjach, kulturze prawnej. Og\u0142oszono \u201ekoniec historii\u201d. Wszystko co dobre mia\u0142o si\u0119 samo dokona\u0107. Wierzono naiwnie, \u017ce w Chinach rozw\u00f3j gospodarczy i dobrobyt przyniesie demokracj\u0119. A zwyci\u0119stwo warto\u015bci demokratycznych na przestrzeni postsowieckiej jest nieodwracalne. Czcze by\u0142y to nadzieje.<\/p>\n\n\n\n
W 1994 r. na szczycie KBWE w Budapeszcie zarzucono dotychczasowy (bardzo polityczny) model przegl\u0105du wykonywania zobowi\u0105za\u0144 w ramach procesu helsi\u0144skiego. Pchni\u0119to OBWE (od 1995r.) na tzw. instytucjonalne tory, zgodnie z kt\u00f3rymi organizacja mia\u0142aby pomaga\u0107 i u\u0142atwia\u0107 konkretne dzia\u0142ania, a nie gani\u0107 i krytykowa\u0107. Dyskusj\u0119 nad stanem praw cz\u0142owieka i demokracji pozwolono zdominowa\u0107 organizacjom pozarz\u0105dowym.<\/p>\n\n\n\n
Dzi\u015b ju\u017c do\u015b\u0107 szeroko zrozumiano, jakim wyzwaniem dla wiarygodno\u015bci OBWE sta\u0142y si\u0119 zw\u0142aszcza opresyjne praktyki w Rosji i jej agresywna polityka. Ale nie uda\u0142o si\u0119 odbudowa\u0107 ani znaczenia OBWE jako forum dyskusji, ani stworzy\u0107 sensownych d\u017awigni wp\u0142ywu na post\u0119powanie Rosji, Bia\u0142orusi czy innych pa\u0144stw, kt\u00f3re notorycznie narusza\u0142y ducha i liter\u0119 zobowi\u0105za\u0144 w dziedzinie praw cz\u0142owieka. A napa\u015b\u0107 Rosji na Ukrain\u0119 w 2022 r. sta\u0142a si\u0119 pogwa\u0142ceniem najbardziej podstawowych norm OBWE. Rosja wype\u0142ni\u0142a wszelkie wymagania niezb\u0119dne do jej wykluczenia z organizacji. OBWE utraci\u0142a w dotychczasowym kszta\u0142cie racj\u0119 bytu. Podobnie jak Liga Narod\u00f3w w 1939 r. Trzeba by na jej gruzach zbudowa\u0107 organizacj\u0119 now\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Jeszcze bardziej skompromitowano wiarygodno\u015b\u0107 Rady Europy jako stra\u017cniczki praw cz\u0142owieka, demokracji i praworz\u0105dno\u015bci. Wycofano si\u0119 w 2019 r. z symbolicznych sankcji wobec Rosji (pozbawienie prawa g\u0142osu w Zgromadzeniu Parlamentarnym RE) wprowadzonych po aneksji Krymu i secesji cz\u0119\u015bci Donbasu. Nie reagowano przez lata ca\u0142e na \u0142amanie praw cz\u0142owieka i represje wobec organizacji pozarz\u0105dowych w Rosji. \u017belaznym argumentem by\u0142o zachowanie jurysdykcji Trybuna\u0142u Praw Cz\u0142owieka nad Rosj\u0105. Rosja wprawdzie wyp\u0142aca\u0142a zas\u0105dzane skromne kary pieni\u0119\u017cne i zado\u015b\u0107uczynienia, ale ignorowa\u0142a niewygodne dla niej orzeczenia, w tym dotycz\u0105ce m.in. Nawalnego. Zachodnioeuropejscy dyplomaci t\u0142umaczyli nam za\u015b, \u017ce wsch\u00f3d Europy (i Turcja za Erdogana) wymaga bardziej elastycznego podej\u015bcia, zrozumienia, \u017ce demokracja w zachodnim stylu nie mo\u017ce tam obowi\u0105zywa\u0107, a w og\u00f3le to nie Rosja winna by\u0107 traktowana jako g\u0142\u00f3wny geopolityczny przeciwnik Zachodu, lecz Chiny. Wykluczenie Rosji z Rady Europy w 2022 r. by\u0142o dzia\u0142aniem sp\u00f3\u017anionym.<\/p>\n\n\n\n
Trafi\u0142em do Rady Europy w 2005 r. jako Sta\u0142y Przedstawiciel RP. Nie zabiega\u0142em o t\u0119 nominacj\u0119, chocia\u017c wiedzia\u0142em, \u017ce gdzie\u015b wyjecha\u0107 powinienem, bo po wyborach jesiennych tamtego roku stanowiska w MSZ dla mnie b\u0119dzie. By\u0142a to jedyna funkcja ambasadorska w dyplomacji wielostronnej, kt\u00f3r\u0105 m\u00f3g\u0142 mi zaoferowa\u0107 m\u00f3j szef; uczyni\u0142 to z w\u0142asnej inicjatywy. Widzia\u0142em z du\u017cego bliska ten zadziwiaj\u0105cy strasburski appeasement, zw\u0142aszcza po 2009 r., praktykowany zar\u00f3wno przez dyplomat\u00f3w niekt\u00f3rych pa\u0144stw europejskich, jak i przede wszystkim przez kierownictwo sekretariatu organizacji. Kiedy obj\u0105\u0142em stanowiska szefa planowania politycznego w Sekretariacie pr\u00f3bowa\u0142em wykrzesa\u0107 z moich koleg\u00f3w wi\u0119cej pryncypialno\u015bci. Bezskutecznie. \u201ePrzecie\u017c i tak nie mo\u017cemy wp\u0142yn\u0105\u0107 na sytuacj\u0119 w Rosji, Azerbejd\u017canie czy Turcji. \u017badne naciski nie pomog\u0105.\u201d \u2013 s\u0142ysza\u0142em. Ale nie chodzi\u0142o przecie\u017c o skuteczno\u015b\u0107, co o elementarn\u0105 wiarygodno\u015b\u0107 organizacji, jej polityczny presti\u017c. Rada Europy okazywa\u0142a si\u0119 tak\u017ce bezsilna wobec antydemokratycznych praktyk na W\u0119grzech czy w Polsce.<\/p>\n\n\n\n
A tymczasem Rada Europy mno\u017cy\u0142a konwencje, rekomendacje i nowe katalogi praw cz\u0142owieka. Co ciekawe wszak\u017ce, inicjatorem i si\u0142\u0105 nap\u0119dow\u0105 dzia\u0142alno\u015bci normotw\u00f3rczej nie by\u0142y wszak\u017ce o\u015brodki polityczne w pa\u0144stwach cz\u0142onkowskich. Ton zadawali eksperci \u2013 pracownicy Sekretariatu Rady Europy, eksperci (w tym naukowi) z pa\u0144stw cz\u0142onkowskich, a tak\u017ce (a mo\u017ce przede wszystkim) organizacje pozarz\u0105dowe, ruchy praw cz\u0142owieka i inne. Rezultatem tej dzia\u0142alno\u015bci jest fakt, \u017ce w obiegu mi\u0119dzynarodowym jest ju\u017c z trzysta konwencji. Ale s\u0105 nadal pa\u0144stwa, kt\u00f3re uwa\u017caj\u0105, \u017ce nie potrzebuj\u0105 mi\u0119dzynarodowych standard\u00f3w dla zagwarantowania najwy\u017cszego standardu praw cz\u0142owieka. Stany Zjednoczone nie przyst\u0105pi\u0142y do wi\u0119kszo\u015bci takich konwencji.<\/p>\n\n\n\n
A Chiny w istocie okaza\u0142y si\u0119 jeszcze bardziej szkodliwym burzycielem liberalnego \u0142adu wieszczonego w utopii \u201eko\u0144ca historii\u201d ni\u017c przypuszczano. Stworzy\u0142y niespotykany w historii system inwigilacji i dyscyplinowania spo\u0142ecze\u0144stwa, najszczelniejsz\u0105 cenzur\u0119 internetow\u0105, podda\u0142y programowi reedukacji Ujgur\u00f3w, a jeszcze na dodatek \u2013 przy bezsilno\u015bci Zachodu \u2013 pokaza\u0142y, \u017ce wolno\u015bci obywatelskie i demokracja w Hongkongu mog\u0105 by\u0107 skutecznie zrolowane. Zach\u00f3d, je\u015bli porusza\u0142 kwestie praw cz\u0142owieka w dialogu z Chinami, to czyni\u0142 to z wielk\u0105 obaw\u0105, aby nie ucierpia\u0142y na tym jego interesy gospodarcze. Pr\u00f3bowano t\u0142umaczy\u0107, \u017ce one s\u0105 w sumie wa\u017cniejsze, bo sprzyjaj\u0105c dobrobytowi w Chinach, sprzyja\u0107 mieli\u015bmy tam demokracji i prawom cz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n
A Chiny, Rosja i inni \u201espojlerzy\u201d o\u015bmielali dziesi\u0105tki pa\u0144stw \u201etrzeciego \u015bwiata\u201d, kt\u00f3re wybiera\u0142y do cia\u0142 systemu ONZ (Komisja Praw Cz\u0142owieka, a od 2006 r. Rada Praw Cz\u0142owieka) pa\u0144stwa, kt\u00f3re wiarygodno\u015bci w tej dziedzinie swoimi praktykami nie wykazywa\u0142y \u017cadnej (jak np. zasiadaj\u0105ca z Polsk\u0105 w kadencji 2020-2022 Wenezuela, czy usuni\u0119ta z Rady w 2022 r. Rosja). Oryginalny instrument, jak chocia\u017cby Powszechny Przegl\u0105d Okresowy, zosta\u0142 sprowadzony z czasem do biurokratycznego rytua\u0142u bez wi\u0119kszego wp\u0142ywu na rzeczywisto\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Zach\u00f3d ma wyra\u017any problem z traktowaniem praw cz\u0142owieka jako doktryny polityki zagranicznej. Donald Trump zarzuci\u0142 czynnik warto\u015bci w polityce zagranicznej w odczuwalny dla \u015bwiata spos\u00f3b. Unia Europejska zosta\u0142a jako ostatni Mohikanin przyjmuj\u0105c konsekwentnie swoje programy dzia\u0142ania w dziedzinie praw cz\u0142owieka. Ale w jej Globalnej Strategii z 2016 r. czynnik warto\u015bci jest praktycznie nieobecny. Nie odwo\u0142uje si\u0119 do niej i Kompas Strategiczny z 2022 r. A wyzwaniem dla jej wiarygodno\u015bci sta\u0142y si\u0119 problemy z praworz\u0105dno\u015bci\u0105 w jej w\u0142asnych szeregach. Nadal stara si\u0119 jednak promowa\u0107 zakaz kary \u015bmierci, przemocy w rodzinie, prawa kobiet, prawa mniejszo\u015bci seksualnych. Oby tylko nie traci\u0142a oddania sprawie.<\/p>\n\n\n\n
Polityka praw cz\u0142owieka jest trwa\u0142ym osi\u0105gni\u0119ciem rozwoju kultury stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych. Eksperci twierdz\u0105, \u017ce za jej spraw\u0105 prawo mi\u0119dzynarodowe z prawa narod\u00f3w przeobrazi\u0142o si\u0119 w prawo praw cz\u0142owieka. Uczyni\u0142a ona niew\u0105tpliwie jednostk\u0119 ludzk\u0105 podmiotem prawa mi\u0119dzynarodowego. By\u0142a no\u015bnikiem czynnika moralnego w stosunkach mi\u0119dzynarodowych. Jej odrzucenie by\u0142oby powrotem do ery dominacji cynicznej gry interes\u00f3w, sobiepa\u0144stwa w\u0142adc\u00f3w w granicach pa\u0144stw narodowych.<\/p>\n\n\n\n
Ale niew\u0105tpliwie nastraszy\u0142a pa\u0144stwa, kt\u00f3re uczyni\u0142y kontrol\u0119 nad obywatelami i tzw. stabilno\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105 imponderabiliami w\u0142asnej polityki. Bo Rosja uzna\u0142a, \u017ce jest polityka praw cz\u0142owieka zas\u0142on\u0105 dla zachodniej strategii \u201eregime change\u201d. A Chiny za\u015b \u2013 \u017ce stoi za ni\u0105 pr\u00f3ba okcydentalizacji i narzucania liberalnego modelu spo\u0142ecznego, a przecie\u017c Azja ma rzekomo swoj\u0105 koncepcj\u0119 praw cz\u0142owieka oddaj\u0105ca prymat prawom zbiorowym, to\u017csamo\u015bci kolektywnej.<\/p>\n\n\n\n
Katalog praw cz\u0142owieka b\u0119dzie wszak\u017ce r\u00f3s\u0142, bo rosn\u0105\u0107 b\u0119dzie wp\u0142yw jednostki na stosunki mi\u0119dzynarodowe. I oczywi\u015bcie poszczeg\u00f3lne prawa b\u0119d\u0105 wchodzi\u0142y w kolizje, jak cho\u0107by prawo do swobody s\u0142owa i prawo do ochrony uczu\u0107 religijnych, a prawa jednostkowe z prawami zbiorowymi. Ale je\u015bli ponadgraniczna empatia ludzi b\u0119dzie ros\u0142a, to doktryna praw cz\u0142owieka pozostanie si\u0142\u0105 nap\u0119dow\u0105 polityki mi\u0119dzynarodowej. Mi\u0119dzynarodowe trybuna\u0142y i s\u0105dy b\u0119d\u0105 dalej dzia\u0142a\u0107, a sankcje w rodzaju \u201eaktu Magnickiego” uczyni\u0105 presj\u0119 na innych silniejsz\u0105.<\/p>\n\n\n\n
A pono\u0107 jeszcze nie tak dawno w jednym z pa\u0144stw europejskich zwolniono dyscyplinarnie dyplomat\u0119 za to, \u017ce w sieci spo\u0142eczno\u015bciowej zamie\u015bci\u0142 link do publikacji prasowej informuj\u0105cej, \u017ce rz\u0105d owego kraju sprzeciwi\u0142 si\u0119 uznaniu prawa do aborcji za prawo cz\u0142owieka. I pojawia si\u0119 d\u00e9j\u00e0 vu: siedzisz, czytasz i pytasz si\u0119: Dlaczego? Zwalnia\u0107 za co\u015b podobnego? W dwudziestym pierwszym wieku?<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/IMG_3704.jpg?resize=487%2C308&ssl=1\")
W przem\u00f3wieniu inauguracyjnym wyg\u0142oszonym w styczniu 1977 r. prezydent USA Jimmy Carter zadeklarowa\u0142 bezgraniczne oddanie nowej Administracji sprawie praw cz\u0142owieka. S\u0142owa stara\u0142 si\u0119 przez ca\u0142\u0105 kadencj\u0119 (cho\u0107 tylko jedn\u0105) dotrzyma\u0107. Uczyni\u0142 prawa cz\u0142owieka kluczowym elementem…<\/p>\n