Pomoc rozwojowa jest uznan\u0105 praktyk\u0105 wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzynarodowej i instrumentem polityki zagranicznej. \u015awiadcz\u0105 j\u0105 pa\u0144stwa bogate na rzecz pa\u0144stw biednych. Nie jest norm\u0105 prawnomi\u0119dzynarodow\u0105 lecz dobrym zwyczajem usankcjonowanym w zaleceniach i rezolucjach ONZ oraz innych organizacji mi\u0119dzynarodowych. W pa\u017adzierniku 1970 r. w rezolucji ZO ONZ, kieruj\u0105c si\u0119 rekomendacjami tzw. raportu Pearsona, ustalono, \u017ce pa\u0144stwa powinny d\u0105\u017cy\u0107 do tego, aby ich pomoc rozwojowa osi\u0105gn\u0119\u0142a pu\u0142ap co najmniej 0,7 procenta PKB. Uda\u0142o si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 ten cel zaledwie kilku europejskim pa\u0144stwom (Szwecja, Norwegia, Dania, Niderlandy, Luksemburg, Wlk. Brytania). Na oficjaln\u0105 pomoc rozwojow\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodowa przeznacza rocznie ponad 160 miliard\u00f3w dolar\u00f3w. Prawie trzydzie\u015bci procent przypada na pomoc kierowan\u0105 kana\u0142ami wielostronnymi, tj. poprzez organizacje mi\u0119dzynarodowe (Bank \u015awiatowy, UNDP i inne). Pozosta\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 p\u0142ynie kana\u0142ami dwustronnymi. Ponad po\u0142owa \u015bwiatowej pomocy rozwojowej pochodzi z pa\u0144stw Unii Europejskiej. Pomoc rozwojow\u0105 \u015bwiadcz\u0105 te\u017c organizacje pozarz\u0105dowe, dobroczynne, zwykli obywatele (w tym i Bill Gates). Ocenia si\u0119, \u017ce \u015brodki prywatne stanowi\u0105 ok. 20 procent ca\u0142o\u015bci pomocy.<\/p>\n\n\n\n
Wiele pa\u0144stw biednych jest od pomocy zewn\u0119trznej silnie uzale\u017cniona. W takich pa\u0144stwach jak Liberia, DR Konga, Mali, Malawi, Mozambik czy Etiopia pomoc rozwojowa otrzymywana z zewn\u0105trz jest wy\u017csza ni\u017c wydatki z bud\u017cet\u00f3w rz\u0105dowych. Bez pomocy rozwojowej pa\u0144stwa te po prostu nie by\u0142yby w stanie funkcjonowa\u0107, nawet je\u015bli pozostaj\u0105 w stanie rachitycznie s\u0142abym.<\/p>\n\n\n\n
Idea pomocy rozwojowej jest w polityce mi\u0119dzynarodowej koncepcj\u0105 relatywnie \u015bwie\u017c\u0105. W czasach ekspansji kolonialnej zachodnie metropolie kierowa\u0142y si\u0119 prostymi zasadami gospodarczej eksploatacji kontrolowanych terytori\u00f3w. Inwestowa\u0142y w nie niema\u0142o, budowa\u0142y drogi, koleje, porty, telegrafy, szko\u0142y, szpitale, infrastruktur\u0119 administracyjn\u0105, ale czyni\u0142y to na zasadach op\u0142acalno\u015bci. Pa\u0144stwowej dobroczynno\u015bci by\u0142o niewiele. A nadmierna eksploatacja i ci\u0119\u017cary podatkowe wywo\u0142ywa\u0142y tendencje niepodleg\u0142o\u015bciowe (casus Stan\u00f3w Zjednoczonych czy kolonii hiszpa\u0144skich w Ameryce). Generalnie w polityce kolonialnej, zw\u0142aszcza brytyjskiej, obowi\u0105zywa\u0142a zasada samowystarczalno\u015bci kolonii. Kolonie brytyjskie op\u0142aca\u0142y pensje urz\u0119dnik\u00f3w, finansowa\u0142y inwestycje infrastrukturalne, utrzymywa\u0142y instytucje publiczne.<\/p>\n\n\n\n
Prze\u0142omem by\u0142a brytyjska ustawa o rozwoju kolonialnym z 1929 r. \u015awiatowy kryzys gospodarczy dotkliwie uderzy\u0142 wtedy w poziom \u017cycia w koloniach. Brytyjska ustawa przewidywa\u0142a wyasygnowanie miliona funt\u00f3w na rozw\u00f3j infrastruktury transportowej, sieci energetycznych i systemu zaopatrzenia w wod\u0119 w koloniach. Program pomocy dla kolonii rozrasta\u0142 si\u0119 z ka\u017cdym rokiem, a alokowane w koloniach \u015brodki pomocowe by\u0142y znacz\u0105co zwi\u0119kszane, osi\u0105gaj\u0105c na pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku (fala dekolonizacji) kilkadziesi\u0105t milion\u00f3w funt\u00f3w w skali globalnej.<\/p>\n\n\n\n
Stany Zjednoczone ruszy\u0142y z systemow\u0105 pomoc\u0105 rozwojow\u0105 po II wojnie \u015bwiatowej. Zach\u0119cone europejskim sukcesem Planu Marshalla, rozszerzy\u0142y jego mechanizmy na Bliski Wsch\u00f3d i Azj\u0119. Prezydent Truman og\u0142osi\u0142 ambitny zamiar wspierania s\u0142abo rozwini\u0119tych region\u00f3w \u015bwiata, wyd\u017awigni\u0119cia ich z ub\u00f3stwa, chor\u00f3b i niedo\u017cywienia. Utworzono kom\u00f3rk\u0119 wsp\u00f3\u0142pracy technicznej w ramach Departamentu Stanu, kt\u00f3rej zadaniem by\u0142o koordynowanie pomocy. Bardzo szybko imperatyw pomocy rozwojowej zosta\u0142 wpisany w strategi\u0119 powstrzymywania komunizmu. Ub\u00f3stwo i niedorozw\u00f3j czyni\u0142y spo\u0142ecze\u0144stwa podatnymi na has\u0142a komunistyczne. Tak jak Zwi\u0105zek Sowiecki z powod\u00f3w ideologicznych kierowa\u0142 pomoc dla \u015bwie\u017co niepodleg\u0142ych pa\u0144stw rozwijaj\u0105cych si\u0119 w strefie jego wp\u0142yw\u00f3w geopolitycznych i aktywnie wspiera\u0142 prosowieckie ruchy narodowowyzwole\u0144cze, tak Stany Zjednoczone uznawa\u0142y za konieczne zasilanie pa\u0144stw i obszar\u00f3w biednych swoj\u0105 pomoc\u0105 rozwojow\u0105. Pod koniec lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych og\u0142osi\u0142y wspieranie rozwoju w regionach \u015bwiata o niskich dochodach samoistnym celem polityki zagranicznej, a prezydent Kennedy powo\u0142a\u0142 do \u017cycia niezale\u017cn\u0105 agencj\u0119 rz\u0105dow\u0105 \u2013 USAID.<\/p>\n\n\n\n
Na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych pomoc rozwojowa sta\u0142a si\u0119 pe\u0142noprawnym elementem agendy globalnej, a jej \u015bwiadczenie – moraln\u0105 norm\u0105 polityki pa\u0144stw bogatych. Jej pozytywne skutki dla \u017cycia spo\u0142ecze\u0144stw biednych nie podlegaj\u0105 dyskusji. Ale wyzwala ona tak\u017ce siln\u0105 krytyk\u0119.<\/p>\n\n\n\n
W 2019 r. pe\u0142ni\u0105c funkcj\u0119 ambasadora Unii Europejskiej w Armenii, podejmowa\u0142em w Erywaniu na prywatnej kolacji pewn\u0105 wybitn\u0105 posta\u0107 polskiej kultury, znanego aktora i pisarza. Zapytany grzeczno\u015bciowo, czym si\u0119 jako unijny ambasador zajmuj\u0119, odpowiedzia\u0142em niefrasobliwie: \u201eG\u0142\u00f3wnie przelewaniem pieni\u0119dzy europejskich na pomoc Armenii. Tygodniowo podpisuj\u0119 przelewy na sum\u0119 ponad miliona euro\u201d. \u201eNaszych europejskich podatnik\u00f3w pieni\u0119dzy?\u201d – nie dowierza\u0142 go\u015b\u0107. \u201eW imi\u0119 czego?\u201d. To zdziwienie mia\u0142o bardzo mocne uzasadnienie, bo Armenia, to kraj cywilizowany, c\u00f3\u017c, \u017ce po Mo\u0142dawii (i chwilowo Ukrainie) najbiedniejszy kraj szerokiej Europy. Unia Europejska i jej pa\u0144stwa cz\u0142onkowskie rocznie \u015bwiadcz\u0105 ponad po\u0142ow\u0119 ca\u0142o\u015bci zewn\u0119trznej pomocy, w tym dziesi\u0105tki milion\u00f3w, kt\u00f3re bezpo\u015brednio l\u0105duj\u0105 na kontach rz\u0105du. A rola ambasadora unijnego w tych przelewach jest czasami niezast\u0105piona. W sportowym wypadku, jakiemu uleg\u0142em w 2016 r. (\u201eSport ist Mort\u201d \u2013 jak mawiaj\u0105 Niemcy), dozna\u0142em powa\u017cnego wstrz\u0105su rdzeniowego. Sparali\u017cowa\u0142o mi wszystkie ko\u0144czyny. Czucie w r\u0119kach odzyskiwa\u0142em bardzo powoli, a d\u0142ugopisu nie by\u0142em w stanie utrzyma\u0107 w d\u0142oni dobre kilka tygodni po wypadku. Musia\u0142o si\u0119 wszak\u017ce odby\u0107 komisyjne podpisanie (podtrzymywan\u0105 przez innych moj\u0105 r\u0119k\u0105) transferu wsparcia bud\u017cetowego dla Armenii, bo nikt nie m\u00f3g\u0142 mojego podpisu zast\u0105pi\u0107, chyba \u017ce dosz\u0142oby do rozpocz\u0119cia ca\u0142ej procedury decyzyjnej od pocz\u0105tku, co op\u00f3\u017ani\u0142oby przelew o kilka miesi\u0119cy.<\/p>\n\n\n\n
Przyzna\u0142em racj\u0119 rozm\u00f3wcy, wskazuj\u0105cemu na przyzwoity poziom \u017cycia w Erywaniu (dobre restauracje, drogie samochody), \u017ce mo\u017ce si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce Armenia to biedny kraj bogatych ludzi. M\u00f3g\u0142by m\u00f3j rozm\u00f3wca wi\u0119c odrzec, \u017ce nasza pomoc rozwojowa to transferowanie pieni\u0119dzy od biednych ludzi w bogatych krajach do bogatych ludzi w krajach biednych. To bowiem jeden z najcz\u0119stszych zarzut\u00f3w czynionych wobec pomocy rozwojowej.<\/p>\n\n\n\n
Zarzuca si\u0119, \u017ce pomoc sprzyja korupcji. Mechanizmy kontroli prawid\u0142owo\u015bci rozstrzygania kontrakt\u00f3w i grant\u00f3w s\u0105 w pa\u0144stwach zachodnich bardzo rygorystyczne, tak\u017ce, a mo\u017ce zw\u0142aszcza, w Unii Europejskiej. Skrupulatnie rozlicza si\u0119 wykonanie projekt\u00f3w. Zdarzaj\u0105 si\u0119 oczywi\u015bcie przypadki nadu\u017cy\u0107 i praktyk korupcyjnych, i nie tylko po stronie beneficjent\u00f3w. Unijna s\u0142u\u017cba antykorupcyjna jest s\u0142u\u017cb\u0105 sprawn\u0105 i profesjonaln\u0105. Ale wkracza zdecydowanie dopiero w przypadku nadu\u017cy\u0107 znacznych (jak powiedzia\u0142 mi jeden z jej funkcjonariuszy: “Na przewa\u0142ki poni\u017cej p\u00f3\u0142 miliona euro nie starczy\u0142oby nam ludzi i czasu”). Drobnym buchaczom uchodzi cz\u0119sto na sucho. Unia dysponuje procedurami odzyskiwania \u015brodk\u00f3w wydatkowanych niew\u0142a\u015bciwie, ale w wielu pa\u0144stwach ich skuteczna realizacja jest wysoce utrudniona.<\/p>\n\n\n\n
Zarzuca si\u0119, \u017ce pomoc utrwala z\u0142e praktyki rz\u0105dzenia, sprzyja centralizacji w\u0142adzy, utrzymuje przy w\u0142adzy neopatrymonialne elity. Jest prawd\u0105, \u017ce chocia\u017cby w przypadku wielu pa\u0144stw afryka\u0144skich dosz\u0142o do endemicznego kryzysu zarz\u0105dzania, kt\u00f3rego \u017cadne przewroty wojskowe, zmiany w\u0142adzy rozwi\u0105za\u0107 nie mog\u0105. W skrajnych przypadkach, jak cho\u0107by Somalii czy Jemenu, dosz\u0142o do faktycznego rozpadu pa\u0144stwa. Pomoc rozwojowa wszak\u017ce jest ma\u0142ym fragmentem ca\u0142o\u015bci obrazu. Krytycy maj\u0105 darczy\u0144com za z\u0142e, \u017ce przejmuj\u0105c finansowanie wielu funkcji pa\u0144stwa przyczyniali si\u0119 do jego post\u0119puj\u0105cego parali\u017cu. Oferuj\u0105c pa\u0144stwu poduszk\u0119 finansow\u0105 ograniczali pozytywne skutki dzia\u0142ania si\u0142 rynkowych. Czy si\u0142y te mog\u0142y istotnie wymusi\u0107 odpowiednie reformy ze strony instytucji pa\u0144stwowych, to rzecz dyskusyjna.<\/p>\n\n\n\n
Jedno nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, pomoc rozwojowa w wielu przypadkach pozwoli\u0142a utrzyma\u0107 pa\u0144stwo w stanie wzgl\u0119dnej sprawno\u015bci, a ludzi uchroni\u0107 od skrajnej biedy. Z regu\u0142y jednak nie rozwi\u0105za\u0142a problem\u00f3w strukturalnych.<\/p>\n\n\n\n
Od lat pa\u0144stwa, a zw\u0142aszcza organizacje mi\u0119dzynarodowe, wystawione s\u0105 na presj\u0119 uczynienia pomocy bardziej efektywn\u0105. Przede wszystkim postuluje si\u0119 zaostrzenie tzw. warunkowo\u015bci, czyli powi\u0105zanie pomocy z wype\u0142nieniem konkretnych warunk\u00f3w, kt\u00f3re dotyczy\u0107 musz\u0105 nie tylko aspekt\u00f3w finansowo-bud\u017cetowych, ale te\u017c czysto politycznych, takich jak stan demokracji, praw cz\u0142owieka, respektowanie standard\u00f3w ekologicznych czy norm prawa pracy. Ale okazywa\u0142o si\u0119 w ostatnich latach, \u017ce inni darczy\u0144cy, a zw\u0142aszcza Chiny, byli gotowi wyk\u0142ada\u0107 pieni\u0105dze ca\u0142kiem bezwarunkowo i czyni\u0107 d\u017awigni\u0119 warunkowo\u015bci w pomocy Zachodu bezprzedmiotow\u0105, poniewa\u017c zapotrzebowanie na pomoc warunkow\u0105 nieuchronnie spad\u0142o.<\/p>\n\n\n\n
Po drugie, Zach\u00f3d zacz\u0105\u0142 transformowa\u0107 istot\u0119 pomocy. Nie chodzi\u0142o w niej bynajmniej tylko o rozw\u00f3j. Na czo\u0142o wysuni\u0119to cel modernizacji, czyli nadganianie zap\u00f3\u017anie\u0144 technologicznych i administracyjnych. Problem polega na tym, \u017ce w niekt\u00f3rych krajach najszybsz\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105 rozwoju jest inwestowanie w ga\u0142\u0119zie niezaawansowane technologicznie, najprostsze reformy spo\u0142eczne i administracyjne.<\/p>\n\n\n\n
Dlaczego pomagamy? O ile pomoc humanitarna, wspomaganie pa\u0144stw dotkni\u0119tych wojn\u0105 (jak teraz Ukrainy), kl\u0119skami \u017cywio\u0142owymi, nieurodzajem, susz\u0105, epidemiami chor\u00f3b mia\u0142a zawsze silne moralne uzasadnienie, nigdy nie budzi\u0142a kontrowersji, tak\u017ce w\u015br\u00f3d autorytet\u00f3w naukowych (od czasu Ricardo), to pomoc rozwojowa, czyli redystrybucja bogactwa, takie w\u0105tpliwo\u015bci budzi\u0142a.<\/p>\n\n\n\n
Aby uciszy\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci, najpro\u015bciej nazwa\u0107 pomoc \u201einteresownym altruizmem\u201d. Zach\u00f3d pomaga w imi\u0119 w\u0142asnych interes\u00f3w, albowiem w jego interesach jest utrzymywanie \u015bwiata we wzgl\u0119dniej r\u00f3wnowadze, likwidacja zarzewi niestabilno\u015bci. Zasypywanie luk rozwojowych s\u0142u\u017cy globalnej pomy\u015blno\u015bci, rozszerza rynki dla zachodnich inwestycji i eksportu, powstrzymuje migracj\u0119 ekonomiczn\u0105, \u0142agodzi napi\u0119cia polityczne w pa\u0144stwach biednych zapobiegaj\u0105c konfliktom wewn\u0119trznym i zewn\u0119trznym, kt\u00f3rych rozwi\u0105zywanie anga\u017cuje pa\u0144stwa zachodnie, wywo\u0142uje problemy humanitarne, nap\u0119dza migracj\u0119, co nara\u017ca Zach\u00f3d na jeszcze wi\u0119ksze koszty i problemy.<\/p>\n\n\n\n
Czasami jest jednak tylko gestem empatii, oznak\u0105 wsp\u00f3\u0142czucia, przekazem fatycznym.<\/p>\n\n\n\n
W przypadku Unii Europejskiej jej strategia polityczna w najbli\u017cszym s\u0105siedztwie, w kt\u00f3r\u0105 wpisuje si\u0119 i pomoc rozwojowa, jest od kilku lat budowana na koncepcji \u201eodporno\u015bci\u201d (\u201eresilience\u201d). Jest to strategia prewencyjna rozwi\u0105zywania problem\u00f3w zewn\u0119trznych w zarodku, to jest w miejscu ich powstania, nim zaczn\u0105 one rzutowa\u0107 bezpo\u015brednio na bezpiecze\u0144stwo Unii Europejskiej.<\/p>\n\n\n\n
O sensowno\u015bci wydatkowania pieni\u0119dzy podatnik\u00f3w w pa\u0144stwach zachodnich na rzecz rozwoju pa\u0144stw biedniejszych przekonuje coraz bardziej polityczna u\u017cyteczno\u015b\u0107 pomocy. Nie jest tajemnic\u0105, \u017ce by\u0142e metropolie kolonialne oddaj\u0105 priorytet wspomaganiu swoich by\u0142ych kolonii. Nie chodzi tu bynajmniej o cyniczny neokolonializm. Nie chodzi te\u017c wy\u0142\u0105cznie o inercyjne poczucie odpowiedzialno\u015bci za ich los. By\u0142e kolonie s\u0105 poprzez wi\u0119zi j\u0119zykowe, kulturowe, religijne naturalnym zapleczem politycznym w budowaniu wp\u0142yw\u00f3w w \u015bwiecie przez pa\u0144stwa zachodnie.<\/p>\n\n\n\n
Pomoc rozwojowa sprzyja interesom gospodarczym darczy\u0144c\u00f3w. Ocenia si\u0119, \u017ce tzw. \u201epomoc wi\u0105zana\u201d, okre\u015blaj\u0105ca \u015bci\u015ble z jakiego pa\u0144stwa powinny pochodzi\u0107 towary czy us\u0142ugi w ramach realizowanych projektowo pomocowych, stanowi ponad 20 procent ca\u0142o\u015bci pomocy. W ramach projekt\u00f3w pomocowych eksperci pa\u0144stwa-darczy\u0144cy, jego firmy konsultingowe, pozarz\u0105dowe, jego infrastrukturalne narz\u0119dzia maj\u0105 naturaln\u0105 przewag\u0119 przy materializacji kontrakt\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Nade wszystko wszak\u017ce pomoc rozwojowa sta\u0142a si\u0119 mocarnym instrumentem \u201esoft power\u201d. Pomoc sprzyja budowie pozytywnego wizerunku darczy\u0144cy, budowie sieci kontakt\u00f3w, promocji j\u0119zyka i kultury. Nawet je\u015bli za pomoc\u0105 nie id\u0105 wymierne benefity gospodarcze, s\u0142u\u017cy ona szeroko rozumianym interesom politycznym.<\/p>\n\n\n\n
Ale znaczenie reformatorsko-dobrostanowe pomocy rozwojowej b\u0119dzie nieuchronnie mala\u0142o. Nie poprzez pomoc le\u017cy droga do lepszego pa\u0144stwa i wi\u0119kszego dobrobytu.<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/20.07.16.jpg?resize=240%2C427&ssl=1\")
Pomoc rozwojowa jest uznan\u0105 praktyk\u0105 wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzynarodowej i instrumentem polityki zagranicznej. \u015awiadcz\u0105 j\u0105 pa\u0144stwa bogate na rzecz pa\u0144stw biednych. Nie jest norm\u0105 prawnomi\u0119dzynarodow\u0105 lecz dobrym zwyczajem usankcjonowanym w zaleceniach i rezolucjach ONZ oraz innych organizacji…<\/p>\n