{"id":1310,"date":"2022-12-26T07:05:00","date_gmt":"2022-12-26T07:05:00","guid":{"rendered":"https:\/\/piotrswitalski.com\/?p=1310"},"modified":"2023-04-15T14:18:09","modified_gmt":"2023-04-15T14:18:09","slug":"subregionalizm-dobrosasiedzki-i-nostalgiczny","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/piotrswitalski.com\/?p=1310","title":{"rendered":"Subregionalizm dobros\u0105siedzki (i nostalgiczny)"},"content":{"rendered":"\n

Subregionalna wsp\u00f3\u0142praca wynika z regu\u0142y z naturalnego odruchu \u0142\u0105czenia si\u0142 w rozwi\u0105zywaniu problem\u00f3w s\u0105siedzkich. Cz\u0119sto opiera si\u0119 na blisko\u015bci kulturowo-etnicznej. Jest rozszerzeniem starej prawdy: \u201eszukaj przyjaci\u00f3\u0142 blisko, a wrog\u00f3w daleko\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Subregionalizm w Europie zrodzi\u0142 si\u0119 po II wojnie \u015bwiatowej, a rozkwit\u0142 w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku.<\/p>\n\n\n\n

W 1952 r. powo\u0142ano do \u017cycia Rad\u0119 Nordyck\u0105. Powo\u0142ano j\u0105 drog\u0105 porozumienia mi\u0119dzy parlamentami pa\u0144stw za\u0142o\u017cycielskich: Danii, Norwegii, Islandii i Szwecji. P\u00f3\u017aniej do\u0142\u0105czy\u0142y Finlandia (o\u015bmieli\u0142a si\u0119 zdradzi\u0107 sw\u00f3j zamiar przy\u0142\u0105czenia dopiero w 1955 r.), Grenlandia, Wyspy Alandzkie i Wyspy Owcze, tworz\u0105c interesuj\u0105cy ontologicznie zwi\u0105zek parlament\u00f3w pa\u0144stw suwerennych i podmiot\u00f3w zale\u017cnych (kt\u00f3rych przedstawiciele funkcjonuj\u0105 w ramach delegacji pa\u0144stw). Organem odr\u0119bnym jest Nordycka Rada Ministr\u00f3w funkcjonuj\u0105ca od 1971 r.<\/p>\n\n\n\n

Rada Nordycka nie zajmuje si\u0119 sprawami polityki zagranicznej i obronno\u015bci. Koncentruje si\u0119 na wsp\u00f3\u0142pracy kulturalnej, naukowej, gospodarczej, ekologicznej. To w regionie skandynawskim jeszcze w 1952 r. wprowadzono mo\u017cliwo\u015b\u0107 przekraczania granic bez paszport\u00f3w, a w 1958 r. ustanowiono formalny zwi\u0105zek paszportowy, traktowany jako prekursor re\u017cimu schenge\u0144skiego. Obj\u0119to te\u017c wcze\u015bnie region jednolitym rynkiem pracy. Mimo podzia\u0142\u00f3w na tle przynale\u017cno\u015bci do Unii Europejskiej i NATO pa\u0144stwa regionu utrzymuj\u0105 ca\u0142kiem siln\u0105 wi\u0119\u017a i solidarno\u015b\u0107 w zabieganiu o interesy regionu, tak\u017ce w ubieganiu si\u0119 o stanowiska mi\u0119dzynarodowe czy organizacj\u0119 imprez kulturalnych i innych. Konsultuj\u0105 si\u0119 regularnie na forach mi\u0119dzynarodowych. Ale politycznie jest nordycki format cia\u0142em bez wi\u0119kszego znaczenia i bez aspiracji w uk\u0142adzie europejskim.<\/p>\n\n\n\n

Podobnie Beneluks. Po\u0142\u0105czy\u0142 on pa\u0144stwa regionu w uni\u0119 monetarn\u0105, celn\u0105, gospodarcz\u0105 (funkcjonowa\u0142 zwi\u0105zek pierwotnie w 1921 r. jako unia monetarna mi\u0119dzy Belgi\u0105 i Luksemburgiem, od 1948 r. jako unia celna trzech pa\u0144stw). Unia Ekonomiczna Beneluksu podpisana w 1958 r. by\u0142a niew\u0105tpliwie poligonem do\u015bwiadczalnym dla ca\u0142ego procesu integracji europejskiej. Podobnie jak zniesienie kontroli granicznych w Beneluksie od lat 1970 sta\u0142o si\u0119 pionierskim testem dla procesu Schengen dla ca\u0142ej Unii Europejskiej. Funkcjonuj\u0105ca w obecnym kszta\u0142cie traktatowym Unia Beneluksu nie ma wi\u0119kszych ambicji do wp\u0142ywania na wielk\u0105 polityk\u0119 europejsk\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Rozmontowanie \u017celaznej kurtyny w Europie \u015arodkowej o\u017cywi\u0142o polityk\u0119 subregionaln\u0105 w regionie. W 1989 r. zainicjowano Inicjatyw\u0119 \u015arodkowoeuropejsk\u0105 (pocz\u0105tkowo jako Quadragonale z udzia\u0142em Austrii, Jugos\u0142awii, W\u0119gier i W\u0142och, do kt\u00f3rych doszlusowa\u0142y Czechos\u0142owacja w ramach Pentagonale, potem Polska – w Hexagonale, a od 1992 r. wst\u0105pi\u0142 do\u0144 ca\u0142y ju\u017c zast\u0119p pa\u0144stw, doprowadzaj\u0105c liczebno\u015b\u0107 ugrupowania do 18 cz\u0142onk\u00f3w, i wykraczaj\u0105c daleko poza ramy Europy \u015arodkowej, nawet przy bardzo rozci\u0105gliwym definiowaniu tego poj\u0119cia). Inicjatorem forum by\u0142y W\u0142ochy. Chcia\u0142y za jego po\u015brednictwem wp\u0142ywa\u0107 przede wszystkim na polityk\u0119 w Ba\u0142kanach Zachodnich. Ale dopisywano do tego motywacj\u0119 zapewnienia sobie roli przewodnika pa\u0144stw postkomunistycznych w drodze do struktur zachodnich, a nawet zapobie\u017cenia przej\u0119cia Europy \u015arodkowej przez Niemcy w odrodzonej formule Mitteleuropy. Bardziej jednak zacz\u0119\u0142a przypomina\u0107 pr\u00f3b\u0119 wskrzeszenia \u015bwiata z czas\u00f3w Franciszka J\u00f3zefa ni\u017c realny wehiku\u0142 polityczny.
<\/p>\n\n\n\n

Agend\u0119 Inicjatywy okre\u015blono zamaszy\u015bcie, bo znalaz\u0142y si\u0119 tam i sprawy polityczne, dobrego zarzadzania, gospodarcze, wolno\u015bci medi\u00f3w, ochrony \u015brodowiska, kulturalne, naukowe, edukacyjne, szkoleniowe. Utworzono sta\u0142y sekretariat. Politycznie jednak Inicjatywa okaza\u0142a si\u0119 ci\u0119\u017carem ponad si\u0142y dla aspiruj\u0105cych do roli lidera W\u0142och\u00f3w. A kiedy, b\u0119d\u0105ca poniek\u0105d wsp\u00f3\u0142liderk\u0105, Austria postanowi\u0142a w 2018 r. Inicjatyw\u0119 po\u017cegna\u0107, ca\u0142y projekt pogr\u0105\u017cy\u0142 si\u0119 w kryzysie.<\/p>\n\n\n\n

Ambitniejsze polityczne plany mia\u0142a realizowa\u0107 Grupa Wyszehradzka. Pierwsze nieformalne kontakty Polski, W\u0119gier i (jeszcze wtedy) Czechos\u0142owacji mia\u0142y miejsce w 1990 r. Ich celem by\u0142o skoordynowanie stanowisk wzgl\u0119dem rozwi\u0105zania Uk\u0142adu Warszawskiego. Odlicza si\u0119 za\u015b istnienie Grupy Wyszehradzkiej od lutego 1991 r., kiedy na zamku w Wyszehradzie dosz\u0142o do spotkania trzech prezydent\u00f3w. W 1992 r. uzgodniono utworzenie mi\u0119dzy krajami (ju\u017c czterema) strefy wolnego handlu (CEFTA), a wsp\u00f3lnym celem sta\u0142a si\u0119 transformacja w celu wst\u0105pienia do Unii Europejskiej. W latach 1993-1998 Grupa Wyszehradzka przyw\u00f3dc\u00f3w pa\u0144stw \u201eczw\u00f3rki\u201d nie anga\u017cowa\u0142a. Odnowienie wsp\u00f3\u0142pracy nast\u0105pi\u0142o na szczycie bratys\u0142awskim w 1999 r. Utworzono wtedy Fundusz Wyszehradzki, a spotkania i konsultacje na wszystkich szczeblach nabra\u0142y regularnego charakteru. Negocjacje cz\u0142onkowskie z Uni\u0105 Europejsk\u0105 sprzyja\u0142y koordynacji stanowisk.<\/p>\n\n\n\n

Potencja\u0142 Grupy pozostawa\u0142 zawsze daleki od wykorzystania. Pr\u00f3bowa\u0142a j\u0105 pozyskiwa\u0107 dla swoich postulat\u00f3w w Brukseli Polska. Pozosta\u0142e pa\u0144stwa w zale\u017cno\u015bci od uk\u0142adu sil rz\u0105dz\u0105cych w ich krajach wykazywa\u0142y bardzo zr\u00f3\u017cnicowany poziomu entuzjazmu. Chwilami wr\u0119cz uwa\u017ca\u0142y za stosowne od Polski si\u0119 dystansowa\u0107 (na przyk\u0142ad w latach 2002-2007, kiedy razi\u0142a je a to zbyt silna proameryka\u0144sko\u015b\u0107 Polski, a to zbyt silna antyniemiecko\u015b\u0107). Dzieli\u0142 Grup\u0119 w ostatnich latach stosunek do Putina i relacji z Rosj\u0105. A prorosyjski kurs Orbana po inwazji Rosji na Ukrain\u0119 w 2022 r. doprowadzi\u0142 do zamro\u017cenia politycznej wsp\u00f3\u0142pracy w ramach Grupy. Ambicjonalne powody powstrzymywa\u0142y mniejsze pa\u0144stwa Grupy od korzystania z Polski jako kana\u0142u wp\u0142ywu na wielk\u0105 polityk\u0119 europejsk\u0105 (poprzez cho\u0107by Tr\u00f3jk\u0105t Weimarski) czy transatlantyck\u0105 (poprzez bliskie relacje Polski z USA). Mia\u0142y trzy pa\u0144stwa zawsze problem z rozmiarem Polski i jej konfliktogenn\u0105 (jak w czasie rz\u0105du PiS-u) wobec Berlina, Pary\u017ca czy Brukseli polityk\u0105. Nie chcia\u0142y, aby na zasadzie pars pro toto<\/em> polityka regionu by\u0142a uto\u017csamiana z pogl\u0105dami Warszawy. Niewykorzystany pozostaje potencja\u0142 Grupy w rozwijaniu projekt\u00f3w infrastrukturalnych we wsp\u00f3\u0142pracy regionalnej.<\/p>\n\n\n\n

Dyplomacja PiS-u che\u0142pi\u0142a si\u0119 zainicjowaniem w 2020 r. tzw. Tr\u00f3jk\u0105ta Lubelskiego czyli formatu konsultacji mi\u0119dzy Polsk\u0105, Ukrain\u0105 i Litw\u0105. W istocie jest to jedynie odnowienie intensywnych kontakt\u00f3w z tymi pa\u0144stwami, kt\u00f3re mia\u0142y miejsce za kadencji prezydenckiej Aleksandra Kwa\u015bniewskiego i rz\u0105d\u00f3w Millera i Belki. To Kwa\u015bniewski podj\u0105\u0142 i realizowa\u0142 tzw. Inicjatyw\u0119 Rysk\u0105, kt\u00f3ra mia\u0142a pomoc regionowi orbitowa\u0107 w stron\u0119 Brukseli. Za czas\u00f3w rz\u0105d\u00f3w PO i PSL pr\u00f3bowano rozkr\u0119ci\u0107 nawet tzw. Tr\u00f3jk\u0105t Kr\u00f3lewiecki. Tr\u00f3jk\u0105t Lubelski odgrywa dzi\u015b politycznie krzepi\u0105c\u0105 rol\u0119 we wspieraniu Ukrainy w obliczu rosyjskiej agresji.<\/p>\n\n\n\n

Polska za sw\u00f3j regionalny priorytet w trakcie rz\u0105d\u00f3w PiS-u uzna\u0142a Inicjatyw\u0119 Tr\u00f3jmorza. Pierwsze jej spotkanie (na zaproszenie prezydent\u00f3w Polski i Chorwacji) mia\u0142o miejsce w 2015 r. w Nowym Jorku (przy okazji sesji Zgromadzenia Og\u00f3lnego ONZ). Tworzy Tr\u00f3jmorze 12 pa\u0144stw Unii Europejskiej (po\u0142o\u017conych na styku m\u00f3rz Ba\u0142tyckiego, Czarnego i Adriatyku). Udzia\u0142 Prezydenta USA w warszawskim szczycie Tr\u00f3jmorza w 2017 r. potwierdzi\u0142 siln\u0105 ameryka\u0144sk\u0105 zach\u0119t\u0119 i wsparcie (polityczne) dla Inicjatywy. A przecie\u017c chodzi o konstelacj\u0119 sk\u0142adaj\u0105c\u0105 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie z cz\u0142onk\u00f3w Unii Europejskiej.<\/p>\n\n\n\n

Cele projektu s\u0105 deklaratywnie techniczne \u2013 wsp\u00f3\u0142praca w dziedzinie energetycznej, logistyczno-transportowej i informatyczno-telekomunikacyjnej. Powsta\u0142 Fundusz Inwestycyjny. Ale wi\u0119kszej dynamiki, mimo i\u017c utrzymuje si\u0119 nad Inicjatyw\u0105 b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo USA (prezydent Biden przemawia\u0142 zdalnie do uczestnik\u00f3w szczytu Tr\u00f3jmorza w 2021 r.), w dzia\u0142aniach nie wida\u0107. Bo ca\u0142a jej warto\u015b\u0107 dodana opiera\u0107 si\u0119 b\u0119dzie na tym, na ile uda si\u0119 nie tylko zmobilizowa\u0107 Uni\u0119 Europejska do zwr\u00f3cenia wi\u0119kszej uwagi na region, ale i przyci\u0105gn\u0105\u0107 inne (czytaj: ameryka\u0144skie) opr\u00f3cz unijnych \u015brodki na rozw\u00f3j. Bez znacz\u0105cych projekt\u00f3w Inicjatywa oka\u017ce si\u0119 polityczn\u0105 wydmuszk\u0105, jak Inicjatywa \u015arodkowoeuropejska i jej podobne (chocia\u017cby na zachodnich Ba\u0142kanach).<\/p>\n\n\n\n

Najwa\u017cniejszym wszak\u017ce wehiku\u0142em polityczno-dyplomatycznej ma\u0142ej wsp\u00f3\u0142pracy by\u0142 dla Polski przez lata Tr\u00f3jk\u0105t Weimarski, zainicjowany w 1991 r. przez ministr\u00f3w Skubiszewskiego, Genschera i Dumasa. Pomaga\u0142 Polsce doprowadza\u0107 jej punkt widzenia do \u015bwiadomo\u015bci europejskich decydent\u00f3w, nim zabierali si\u0119 oni za decyzji kszta\u0142towanie. Funkcjonowa\u0142 dobrze nie tylko na politycznych szczytach, ale tak\u017ce na roboczych szczeblach dyplomacji. M\u00f3g\u0142 czasem razi\u0107 motywacyjno-dydaktycznym jego wykorzystaniem przez Niemcy i Francj\u0119. Robocze konsultacje Tr\u00f3jk\u0105ta by\u0142y poprzedzane dwustronnymi rozmowami Niemiec i Francji, na kt\u00f3rych nie tylko dyskutowano najwa\u017cniejsze tematy, to jeszcze koordynowano wsp\u00f3lny przekaz wobec Polski. Dawa\u0142 jednak Polsce wgl\u0105d w kuchni\u0119 europejskiej polityki. Destrukcyjna polityka zagraniczna PiS-u potrafi\u0142a doprowadzi\u0107 do zamro\u017cenia dzia\u0142a\u0144 Tr\u00f3jk\u0105ta i wypadni\u0119cia Polski z uprzywilejowanego kr\u0119gu konsultacyjnego<\/p>\n\n\n\n

Subregionalne formaty nie tylko w Europie s\u0105 po\u017cyteczne. Nawet je\u015bli budz\u0105 podejrzenia o motywy ich powo\u0142ywania i w\u0105tpliwo\u015bci co do ich zbalansowania. Ka\u017cdy format dodatkowej rozmowy jest dobry. Tym bardziej, \u017ce zaanga\u017cowanie w subregionaln\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 mo\u017ce krzesa\u0107 now\u0105 pozytywn\u0105 dyplomatyczn\u0105 energi\u0119, zw\u0142aszcza u pa\u0144stw mniejszych.<\/p>\n\n\n\n

Formaty subregionalnej wsp\u00f3\u0142pracy, do kt\u00f3rych wysypu dosz\u0142o w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku, okre\u015bla si\u0119 cz\u0119sto kopciuszkami europejskiej polityki. Nie wygenerowa\u0142y one istotnej politycznej jako\u015bci. Zrutynizowa\u0142y si\u0119, zatraci\u0142y \u015bwie\u017co\u015b\u0107, nie potrafi\u0142y wykreowa\u0107 projekt\u00f3w, kt\u00f3re mobilizowa\u0142yby uwag\u0119 polityczn\u0105 i publiczn\u0105. Ale z\u0142a przecie\u017c \u017cadnego nie uczyni\u0142y.<\/p>\n\n\n\n

Pe\u0142ni\u0105c w latach 2010-2014 funkcj\u0119 szefa dyrektoriatu planowania politycznego w Radzie Europy pragn\u0105\u0142em przybli\u017cy\u0107 moim kolegom biurokratom \u015bwiat intelektualnej refleksji. Organizowa\u0142em w tych latach cykle debat (o demokracji, o Europie, o wyzwaniach cywilizacyjnych) z udzia\u0142em wybitnych postaci \u015bwiata nauki, literatury, dyplomacji. Przyje\u017cd\u017cali do Strasburga Zygmunt Bauman, Ulrich Beck, Peter Singer, Iwan Krastew. By\u0142 Wiktor Jerofiejew i Jurij Andruchowicz. By\u0142 Martti Ahtisaari i Adam D. Rotfeld. I inni, nie mniej wybitni. Po\u017cyteczne \u0142\u0105czy\u0142em z przyjemnym, bo wizyty te dawa\u0142y mi tak\u017ce mo\u017cliwo\u015b\u0107 prywatnych spotka\u0144 z lud\u017ami, kt\u00f3rych ceni\u0142em i chcia\u0142em pozna\u0107, bo w dotychczasowym profesjonalnym \u017cyciu nie zawsze mi si\u0119 to udawa\u0142o.<\/p>\n\n\n\n

To w\u0142a\u015bnie w Strasburgu Zygmunt Bauman przypomnia\u0142 swoj\u0105 tez\u0119, \u017ce centralno\u015b\u0107 Europy Centralnej dla ca\u0142ej Europy nie tyle wynika z geografii, co unikalnego do\u015bwiadczenia w budowaniu to\u017csamo\u015bci wsp\u00f3lnot etnicznych w oderwaniu od wsp\u00f3lnot administracyjnych. Europa pod wp\u0142ywem rosn\u0105cych potok\u00f3w migracyjnych stawa\u0142a si\u0119 miejscem utrz\u0105sania si\u0119 diaspor. I najlepsze, co mo\u017ce da\u0107 od siebie Europa \u015arodkowa, to pami\u0119\u0107 krzewienia odr\u0119bnych to\u017csamo\u015bci kulturowych w oderwaniu od granic, podzia\u0142\u00f3w administracyjnych. Problem oczywi\u015bcie polega na tym, \u017ce pami\u0119\u0107 zbiorowa nie jest ejdetyczna, a Europa \u015arodkowa pami\u0119\u0107 t\u0119 raczej wypar\u0142a i pod\u0105\u017cy\u0142a od lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych drog\u0105 wzmacniania etnicznej homogeniczno\u015bci. Do\u015bwiadczenia Grupy Wyszehradzkiej i Inicjatywy \u015arodkowoeuropejskiej pokazuj\u0105, \u017ce odnawia\u0107 wsp\u00f3lnot\u0119 subregionaln\u0105 nie jest \u0142atwo. Niekt\u00f3re z pa\u0144stw regionu co najmniej jednym okiem spogl\u0105daj\u0105 na Europ\u0119 Zachodni\u0105 jako na patronk\u0119 ich lepszego losu. A \u015brodkowoeuropejski przydzia\u0142 traktuj\u0105 jako znami\u0119 upo\u015bledzenia, a w najgorszym przypadku zdania si\u0119 na polsk\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107 do szukania zaczepki a to z Niemcami, a to z Rosj\u0105, i wik\u0142ania ich w zupe\u0142nie niepotrzebne im pierepa\u0142ki.<\/p>\n\n\n\n

Moi go\u015bcie w Strasburgu przyczyniali si\u0119, czasami zupe\u0142nie mimowolnie, do podnoszenia mojej reputacji w oczach koleg\u00f3w-biurokrat\u00f3w i koleg\u00f3w-dyplomat\u00f3w. Najbardziej przyczyni\u0142 si\u0119 prezydent Ahtisaari. W rozmowie prywatnej przyzna\u0142em mu, \u017ce mia\u0142em okazj\u0119 by\u0107 mu przedstawiony, kiedy wizytowa\u0142 Polsk\u0119 w 1997 r. P\u00f3\u017aniej na sali konferencyjnej, rozpoczynaj\u0105c sw\u00f3j wyk\u0142ad po moim wst\u0119pie, zacz\u0105\u0142 zwraca\u0107 si\u0119 do mnie per \u201emy friend Piotr\u201d i sugerowa\u0107 nasz\u0105 star\u0105 znajomo\u015b\u0107. By\u0142y to oczywi\u015bcie konwenansowe, zw\u0142aszcza dla \u015brodowiska oenzetowskiego, uprzejmo\u015bci, ale publiczno\u015b\u0107 odebra\u0142a je z ca\u0142\u0105 powag\u0105. Tym niemniej sta\u0142a si\u0119 dla mnie zademonstrowana przez Ahtisaari\u2019ego si\u0142a perswazji, z jak\u0105 konwenanse takie mo\u017cna wyg\u0142asza\u0107, niedo\u015bcig\u0142ym wzorem.<\/p>\n\n\n\n

Smuci\u0142o mnie, cho\u0107 nie zaskakiwa\u0142o, \u017ce mieli\u015bmy na tych debatach czasami spore problemy z frekwencj\u0105. Wielkie tuzy europejskiej socjologii czy historii by\u0142y dla wielu urz\u0119dnik\u00f3w postaciami anonimowymi, a spotkanie z nimi wyj\u015bciem ze strefy komfortu, jak\u0105 \u017cyciowo i profesjonalnie sta\u0142 si\u0119 ekran komputera i klawiatura z myszk\u0105. Czasami wr\u0119cz pr\u00f3bowali przeszkadza\u0107. Kiedy debatowa\u0107 o Europie mia\u0142 Daniel Cohn-Bendit grupa pracownik\u00f3w zwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 petycj\u0105 o zablokowanie spotkania. Swoimi wypowiedziami sprzed wielu lat mia\u0142 utraci\u0107 on moralny tytu\u0142 do m\u00f3wienia w \u015bcianach Pa\u0142acu Europy. Skutek osi\u0105gn\u0119li ca\u0142kiem odwrotny. Sala p\u0119ka\u0142a w szwach, a Cohn-Bendit porwa\u0142 publiczno\u015b\u0107, kt\u00f3ra wymog\u0142a przeci\u0105gni\u0119cie rozmowy do godzin niemal\u017ce nocnych.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
P\u0142ynna dyplomacja<\/em><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Subregionalna wsp\u00f3\u0142praca wynika z regu\u0142y z naturalnego odruchu \u0142\u0105czenia si\u0142 w rozwi\u0105zywaniu problem\u00f3w s\u0105siedzkich. Cz\u0119sto opiera si\u0119 na blisko\u015bci kulturowo-etnicznej. Jest rozszerzeniem starej prawdy: \u201eszukaj przyjaci\u00f3\u0142 blisko, a wrog\u00f3w daleko\u201d. Subregionalizm w Europie zrodzi\u0142 si\u0119…<\/p>\n

Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1311,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-1310","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized","odd"],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/IMG_3933-scaled.jpg?fit=2560%2C1837&ssl=1","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1310","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1310"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1310\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1765,"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1310\/revisions\/1765"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1311"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1310"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1310"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1310"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}