Nasz przegl\u0105d doktryn polityki zagranicznej i mi\u0119dzynarodowej zbli\u017ca si\u0119 nieuchronnie ku ko\u0144cowi. Niech zwie\u0144czy nasz\u0105 ju\u017c ponad roczn\u0105 peregrynacj\u0119 opis najbardziej prometejskiej i utopijnej idei polityki mi\u0119dzynarodowej – idei pa\u0144stwa \u015bwiatowego. Idea pa\u0144stwa \u015bwiatowego nie sta\u0142a si\u0119 dot\u0105d oficjaln\u0105 doktryn\u0105 polityki zagranicznej \u017cadnego pa\u0144stwa. Co nie mo\u017ce dziwi\u0107, bowiem pa\u0144stwo \u015bwiatowe k\u0142ad\u0142oby kres tradycyjnie pojmowanej polityce zagranicznej pa\u0144stw narodowych. Ale postulat przezwyci\u0119\u017cenia trybalizmu w polityce mi\u0119dzynarodowej jest oczywi\u015bcie stary. Przypomnie\u0107 wystarczy, \u017ce to m.in. ideologia marksistowska odwo\u0142ywa\u0142a si\u0119 do celu zbudowania \u015bwiatowej wsp\u00f3lnoty bez pa\u0144stwa. \u015awiatowa rewolucja proletariacka mia\u0142a ogarn\u0105\u0107 ca\u0142y \u015bwiat, znie\u015b\u0107 klasy, a zatem i instrument wyzysku klasowego, jakim by\u0142o pa\u0144stwo. Doktryna polityki zagranicznej ZSRS po rewolucji bolszewickiej otwarcie nie eksponowa\u0142a idei rozszerzania pa\u0144stwa rz\u0105dzonego przez klas\u0119 robotnicz\u0105 a\u017c po utworzenie globalnego pa\u0144stwa proletariackiego, cho\u0107 niew\u0105tpliwe by\u0142a doktryn\u0105 globalnej ekspansji komunizmu. Leninizm wszak\u017ce zak\u0142ada\u0142, \u017ce pa\u0144stwa proletariackie b\u0119d\u0105 nieuchronnie si\u0119 pomna\u017ca\u0107, a kiedy obejm\u0105 ca\u0142y \u015bwiat uniwersalne pa\u0144stwo klasy robotniczej natychmiast zacznie obumiera\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Idea pa\u0144stwa \u015bwiatowego (rz\u0105du \u015bwiatowego) jest niew\u0105tpliwie ostatni\u0105 wielk\u0105 utopi\u0105 polityki mi\u0119dzynarodowej. W mi\u0119kkiej wersji, jako rozbudowany system zarz\u0105dzania globalnego \u0142\u0105cz\u0105cych sw\u0105 suwerenno\u015b\u0107, pokojowo nastawionych pa\u0144stw, jest kontynuacj\u0105 kantowskiej wizji Foedus Pacificum, federacji kt\u00f3ra chroni\u0142aby wolno\u015b\u0107 i suwerenno\u015b\u0107 zwi\u0105zanych ni\u0105 pa\u0144stw. Jej zal\u0105\u017ckiem by\u0142oby Civitas Gentum, rozrastaj\u0105ce si\u0119 stopniowo, by obj\u0105\u0107 w ko\u0144cu swoim zasi\u0119giem ca\u0142y \u015bwiat. Wielu widzi w Unii Europejskiej uciele\u015bnienie kantowskiej idei Civitas Gentum i regionalne wydanie pokojowej federacji. Niew\u0105tpliwe bowiem jest Unia wsp\u00f3lnot\u0105 wykluczaj\u0105c\u0105 u\u017cycie si\u0142y, przemoc w jakiejkolwiek formie dla rozwi\u0105zywania spor\u00f3w mi\u0119dzy narodami w jej gronie. Spory i konflikty, nawet o zabarwieniu terytorialnym w jej ramach istniej\u0105. Czasem nawet zak\u0142\u00f3caj\u0105 jej dzia\u0142alno\u015b\u0107. Hiszpa\u0144sko-brytyjski sp\u00f3r o Gibraltar zablokowa\u0142 swego czasu zawieranie przez Uni\u0119 m.in. um\u00f3w o ruchu lotniczym z kilkoma pa\u0144stwami (po opuszczeniu Unii przez Wielk\u0105 Brytani\u0119 natychmiast je sformalizowano). Ale nikomu nie przysz\u0142oby do g\u0142owy u\u017cywanie argumentu si\u0142y, aby dochodzi\u0107 swoich racji.<\/p>\n\n\n\n
W postmodernistycznych rozwa\u017caniach zak\u0142ada si\u0119, \u017ce sfera ucywilizowanych zachowa\u0144 pa\u0144stw b\u0119dzie si\u0119 rozszerza\u0107 w miar\u0119 dojrzewania spo\u0142ecze\u0144stw, a w imi\u0119 wsp\u00f3lnych globalnych wyzwa\u0144 b\u0119d\u0105 one \u0142\u0105czy\u0107 swoje si\u0142y, ceduj\u0105c na rzecz wsp\u00f3lnych struktur stosowne uprawnienia. Rzecz\u0105 znamienn\u0105 jest, \u017ce Unia Europejska widziana przez tak wielu jako najlepszy spos\u00f3b na urz\u0105dzenie ca\u0142ego \u015bwiata sama w swojej wsp\u00f3lnej polityce zagranicznej do wizji \u015bwiatowego pa\u0144stwa czy chocia\u017cby namiastki ponadnarodowego zarz\u0105dzania si\u0119 nie odwo\u0142uje. A przecie\u017c uniwersalizm jest traktowany jako immanentna cecha europejskiej to\u017csamo\u015bci. Pora najwy\u017csza, by Unia zacz\u0119\u0142a si\u0119 nim inspirowa\u0107. <\/p>\n\n\n\n
Stary uniwersalizm zrodzony w epoce o\u015bwiecenia wywodzi\u0142 si\u0119 ze wsp\u00f3lnoty korzeni cywilizacji ludzkiej, z przekonania, \u017ce wszyscy ludzie s\u0105 dzie\u0107mi tego samego Boga, \u017ce rodz\u0105 si\u0119 z tymi samymi niezbywalnymi prawami. Problem polega nie tyle na tym, \u017ce stary uniwersalizm zosta\u0142 naznaczony pi\u0119tnem zachodniego suprematyzmu, skojarzony zosta\u0142 z kolonializmem i imperializmem. Wi\u0119kszym problemem jest to, \u017ce do\u015b\u0107 szybko zosta\u0142 po\u017ceniony w XIX wieku z ide\u0105 narodow\u0105. Przekszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w szlachetnym wydaniu w internacjonalizm, kt\u00f3ry dzi\u015b wyczerpa\u0142 sw\u00f3j potencja\u0142. <\/p>\n\n\n\n
Nowy uniwersalizm wyrasta ze wsp\u00f3lnoty przeznaczenia cywilizacji ludzkiej, przekonania, \u017ce czeka nas jako rodzaj ludzki wsp\u00f3lne przeznaczenie zwi\u0105zane z losem naszej planety i wsp\u00f3lna odpowiedzialno\u015b\u0107 za planety przysz\u0142o\u015b\u0107. <\/p>\n\n\n\n
Ale o splotach starego i nowego uniwersalizmu i europejskiej odpowiedzialno\u015bci opowiem innym razem, w innym formacie (cho\u0107 nie tak szybko).<\/p>\n\n\n\n
Najwa\u017cniejszym motywem przez wieki ca\u0142e dla snucia wizji pa\u0144stwa \u015bwiatowego by\u0142o zaprowadzenie porz\u0105dku wykluczaj\u0105cego wojny i naruszanie prawa. Pisa\u0142 ju\u017c Dante, \u017ce najprostszym sposobem na wykorzenienie wojen jest obwo\u0142anie \u015bwiatowego monarchy. Nie b\u0119dzie on wystawiony na pokus\u0119 zdobyczy terytorialnych, bo kiedy b\u0119dzie ju\u017c mie\u0107 pod sob\u0105 wszystko, nie b\u0119dzie mia\u0142 z kim o terytorium walczy\u0107, a naruszycieli \u0142adu b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 si\u0142\u0105 poskramia\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Idea pa\u0144stwa \u015bwiatowego z\u0142apa\u0142a wiatr w \u017cagle po II wojnie \u015bwiatowej, ale musia\u0142a uwzgl\u0119dni\u0107 nadej\u015bcie epoki nuklearnej konfrontacji. Powa\u017cni analitycy widzieli wtedy w pa\u0144stwie \u015bwiatowym logiczny spos\u00f3b zbudowania trwa\u0142ego bezpiecze\u0144stwa opartego na zasadzie bezpiecze\u0144stwa zbiorowego. By\u0107 mo\u017ce Plan Barucha z 1946 r. poddania centralnej, ponadnarodowej kontroli energii atomowej by\u0142 zaprzepaszczon\u0105 okazj\u0105 p\u00f3j\u015bcia t\u0105 drog\u0105. Ale nie mia\u0142 on wtedy \u017cadnych szans na realizacj\u0119. Zwi\u0105zek Radziecki widzia\u0142 w nim pr\u00f3b\u0119 zalegalizowania ameryka\u0144skiego monopolu na bro\u0144 atomow\u0105, a wdro\u017cenie Planu wymaga\u0142oby cho\u0107by minimum zaufania mi\u0119dzy pa\u0144stwami, co w warunkach narastaj\u0105cej konfrontacji by\u0142o niemo\u017cliwe do osi\u0105gni\u0119cia.<\/p>\n\n\n\n
Kiedy w 2009 r. Barack Obama reanimowa\u0142 ide\u0119 \u015bwiata bez broni atomowej, dla jej realizacji bynajmniej tworzenie ponadnarodowej struktury \u015bwiatowej nie by\u0142o mu ju\u017c potrzebne. To wa\u017cne, bo istnieje pogl\u0105d, \u017ce bez powszechnej denuklearyzacji trudno powa\u017cnie rozwa\u017ca\u0107 utworzenie \u015bwiatowego rz\u0105du. Jak bowiem wyobrazi\u0107 sobie mo\u017cliwo\u015b\u0107 podejmowania przeze\u0144 jakichkolwiek \u015brodk\u00f3w przymusu wobec pa\u0144stw, kt\u00f3re, jak w przypadku KRLD, na arsenale nuklearnym opieraj\u0105 ca\u0142\u0105 swoj\u0105 zdolno\u015b\u0107 do stawiania czo\u0142a zewn\u0119trznym naciskom.<\/p>\n\n\n\n
Globalizacja doda\u0142a intelektualnego uroku idei pa\u0144stwa \u015bwiatowego. Uwypukli\u0142a ona s\u0142abo\u015b\u0107 koncepcji pa\u0144stwa narodowego, ograniczone efekty dzia\u0142ania lokalnego, nawet w zintensyfikowanej postaci. Najbardziej do wyobra\u017ani przemawia gospodarczy wymiar globalizacji. \u015awiat sta\u0142 si\u0119 gospodarczo systemem naczy\u0144 po\u0142\u0105czonych. A kryzys finansowy da\u0142 zwolennikom rz\u0105du \u015bwiatowego nowy argument \u2013 konieczno\u015b\u0107 poskromienia globalnej w\u0142adzy kapita\u0142u, nad kt\u00f3r\u0105 w erze globalizacji nie s\u0105 w stanie zapanowa\u0107 pa\u0144stwa narodowe. Kiedy w potrzebie, kapita\u0142 mi\u0119dzynarodowy zawsze odszuka w sobie narodowe barwy. Kiedy jednak w ekspansji \u2013 rz\u0105dy narodowe niewielkie maj\u0105 d\u017awignie wp\u0142ywu na jego zachowanie.<\/p>\n\n\n\n
\u015awiatowa gospodarka po drugiej wojnie \u015bwiatowej rozwija\u0142a si\u0119 pod przemo\u017cnym wp\u0142ywem Stan\u00f3w Zjednoczonych. Dzi\u015b ameryka\u0144ska dominacja gospodarcza (z dolarem jako nieformaln\u0105 walut\u0105 \u015bwiatow\u0105) kurczy si\u0119. Mimo wszak\u017ce wyzwania rzuconego przez Chiny (czy w perspektywie przez Indie) pozostanie Ameryka centrum post\u0119pu technologiczno-innowacyjnego, a w jakim\u015b sensie i cywilizacyjnego. Ale jej zdolno\u015b\u0107 do zaradzania \u015bwiatowym problemom gospodarczym ju\u017c teraz jest wydatnie nadw\u0105tlona. \u015awiat prawdopodobnie zmierza w kierunku jednolitego rynku (mimo widocznych obecnie tendencji de-globalizacyjnych). Przep\u0142ywy kapita\u0142owe, walutowe, handlowe, ludno\u015bciowe, informacyjne b\u0119d\u0105 czyni\u0107 granice coraz bardziej porowatymi, a polityki gospodarcze pa\u0144stw narodowych coraz bardziej bezsilnymi. Nie pomog\u0105 ani protekcjonizm, ani w\u0142asna waluta, ani polityka bankowa. W dystopijnej wersji \u015bwiatowy zintegrowany rynek pozbawiony realnego pa\u0144stwowego nadzoru wygeneruje nieuchronnie deficyt popytowy, zdemoluje rynki pracy, wyhoduje niespotykane w skali przest\u0119pstwa gospodarcze i spekulacyjne, nakr\u0119ci praktyki monopolistyczne chocia\u017cby zwi\u0105zane z kurcz\u0105cymi si\u0119 zapasami niekt\u00f3rych surowc\u00f3w naturalnych. Koronnym za\u015b argumentem zwolennik\u00f3w rz\u0105du \u015bwiatowego jest niezdolno\u015b\u0107 rynku do poradzenia sobie z takimi wyzwaniami, jak zmiany klimatyczne. Istotnie, narodowe i mi\u0119dzynarodowe rynki nie sprzyja\u0142y powstrzymaniu negatywnych zmian klimatycznych. Bez silnej interwencji pa\u0144stwowej (mi\u0119dzynarodowej) prze\u0142omu w walce ze zmianami klimatycznymi by nie by\u0142o. Podobnej interwencji administracyjnej wymaga radzenie sobie ze skutkami tych zmian.<\/p>\n\n\n\n
Pa\u0144stwowej interwencji wymagaj\u0105 takie wyzwania, jak cho\u0107by procesy demograficzne i migracyjne w \u015bwiecie. Przypomnijmy, \u017ce bez interwencji pa\u0144stwa Chiny nie poradzi\u0142yby sobie z niekontrolowanym wzrostem ludno\u015bci. Podobnie, bez rz\u0105dowej polityki pronatalnej Europa nie da sobie rady cho\u0107by cz\u0119\u015bciowo zasypa\u0107 luki demograficznej. Rynki nie daj\u0105 gwarancji podejmowania problem\u00f3w ub\u00f3stwa, opieki zdrowotnej, migracji. Bez pa\u0144stwa ani rusz.<\/p>\n\n\n\n
Globalna pandemia COVID-19 u\u015bwiadomi\u0142a s\u0142abo\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodowych mechanizm\u00f3w przeciwdzia\u0142ania podobnym zagro\u017ceniom. Sporo krytyki wywo\u0142a\u0142a niezdolno\u015b\u0107 cho\u0107by \u015awiatowej Organizacji Zdrowia do zmobilizowania skutecznej reakcji, w tym okazania pomocy pa\u0144stwom s\u0142abszym i biedniejszym w radzeniu sobie ze skutkami pandemii. A maj\u0105 pandemie przecie\u017c powraca\u0107. Nawet je\u015bli krytyka nie by\u0142a ca\u0142kiem uzasadniona, zabrak\u0142o inicjatyw, zw\u0142aszcza ze strony pa\u0144stw zachodnich, jak wzmacnia\u0107 uniwersalne instrumenty poodejmowania podobnych sozologicznych wyzwa\u0144.<\/p>\n\n\n\n
W opinii uznanych autorytet\u00f3w, chocia\u017cby Juergena Habermasa, nawet takie wyzwanie, jak zapewnienie skutecznych gwarancji praw cz\u0142owieka, nie jest mo\u017cliwe bez wdro\u017cenia element\u00f3w rz\u0105du \u015bwiatowego. Ponowi\u0142 on swego czasu postulat powo\u0142ania \u015bwiatowego trybuna\u0142u karnego, utworzenia parlamentu \u015bwiatowego, wprowadzenia praktyki referend\u00f3w ludowych w skali \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n
Zwolennik\u00f3w pa\u0144stwa \u015bwiatowego umacnia w ich przekonaniach wyzwanie dotyczace zarz\u0105dzania tzw. globalnymi dobrami wsp\u00f3lnymi. Pozostaj\u0105 one poza jurysdykcj\u0105 pa\u0144stw narodowych, a jednocze\u015bnie podlegaj\u0105 wsp\u00f3lnemu u\u017cytkowaniu.<\/p>\n\n\n\n
Klasycznym dobrem wsp\u00f3lnym jest \u015bwiatowy ocean. Prawo morza reguluje zasady nawigacji, zakres jurysdykcji nad wodami przybrze\u017cnymi i szelfem terytorialnym, zasady korzystania z dna morskiego, eksploracji bogactw naturalnych i biozasob\u00f3w. Problem degradacji \u015brodowiska oceanicznego, a zw\u0142aszcza zanieczyszczenia w\u00f3d, zubo\u017cenia r\u00f3\u017cnorodno\u015bci biologicznej inspiruje organizacje pozarz\u0105dowe do wysuwania postulat\u00f3w bardziej rygorystycznych regulacji zachowania pa\u0144stw i podmiot\u00f3w pozapa\u0144stwowych na obszarach morskich, wychodz\u0105cych poza klasyczny schemat wsp\u00f3\u0142pracy pa\u0144stw, na jakim oparto funkcjonowanie Konwencji Narod\u00f3w Zjednoczonych o prawie morza z 1982 r.<\/p>\n\n\n\n
Innym dobrem wsp\u00f3lnym jest atmosfera. Zanieczyszczenia transgraniczne, dziura ozonowa, efekt cieplarniany zmobilizowa\u0142y spo\u0142eczno\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodow\u0105 do zawarcia kilku istotnych globalnych um\u00f3w mi\u0119dzynarodowych reguluj\u0105cych dzia\u0142alno\u015b\u0107 pa\u0144stw wzgl\u0119dem atmosfery. Uk\u0142ad o zakazie pr\u00f3b j\u0105drowych w atmosferze, przestrzeni kosmicznej i pod wod\u0105 z 1963 r., Konwencja wiede\u0144ska o ochronie warstwy ozonowej (wraz z Protoko\u0142em Montrealskim), Konwencja w sprawie transgranicznego zanieczyszczania powietrza na dalekie odleg\u0142o\u015bci z 1979 r., a wreszcie Protok\u00f3\u0142 z Kioto z 1997 r. i Umowa Paryska z 2015 r. reguluj\u0105ce emisje gaz\u00f3w karbonowych sta\u0142y si\u0119 kamieniami milowymi we wsp\u00f3\u0142pracy pa\u0144stw na rzecz czystej i zdrowej atmosfery.<\/p>\n\n\n\n
Traktat o przestrzeni kosmicznej z 1967 r. reguluje dzia\u0142alno\u015b\u0107 pa\u0144stw w kosmosie, na Ksi\u0119\u017cycu i innych cia\u0142ach niebieskich. Wyklucza roszczenia jurysdykcyjne do cia\u0142 niebieskich, zakazuje rozmieszczania w kosmosie broni j\u0105drowej, daje prawo do nieskr\u0119powanych bada\u0144 naukowych i eksploracji. Zwolennicy bardziej sprawczego zarz\u0105dzania kosmicznym dobrem wsp\u00f3lnym wskazuj\u0105 jednak na rosn\u0105ce problemy z zanieczyszczeniem orbity oko\u0142oziemskiej, d\u0105\u017ceniami do militaryzacji kosmosu, a wreszcie na konieczno\u015b\u0107 opracowania mechanizm\u00f3w wsp\u00f3\u0142pracy globalnej w obliczu zagra\u017caj\u0105cych Ziemi ruch\u00f3w meteoryt\u00f3w, asteroid\u00f3w i innych cia\u0142, kt\u00f3rych orbity mog\u0105 okaza\u0107 si\u0119 na kolizyjnym z Ziemi\u0105 kursie. Ponadnarodowa instytucja mog\u0142aby da\u0107 r\u0119kojmi\u0119 skutecznego dzia\u0142ania.<\/p>\n\n\n\n
Dobrem wsp\u00f3lnym w \u015bwietle Traktatu Waszyngto\u0144skiego z 1959 r. jest Antarktyda. Nie zezwala Traktat na prowadzenie dzia\u0142alno\u015bci wojskowej, nie uznaje terytorialnych roszcze\u0144, stanowi o wolno\u015bci bada\u0144 naukowych. Jest co prawda kilka pa\u0144stw, kt\u00f3re traktuj\u0105 cz\u0119\u015bci Antarktydy jako strefy specjalnych praw. Wystarczy pojecha\u0107 do Chile czy Argentyny, aby zobaczy\u0107 jak kolorowana jest tam mapa Antarktydy. Ale dop\u00f3ki zgodne w negowaniu zakus\u00f3w jurysdykcyjnych s\u0105 wielkie mocarstwa, a zw\u0142aszcza USA, Rosja czy Chiny, to status Antarktydy jako dobra wsp\u00f3lnego nie jest zak\u0142\u00f3cany. Jest na jej obszarze kilkadziesi\u0105t baz naukowych, ale wchodzenia sobie w drog\u0119 i spor\u00f3w na tle ich rozmieszczania nie ma. Antarktyda kryje pod czap\u0105 lodu pono\u0107 kusz\u0105ce z\u0142o\u017ca bogactw naturalnych, w tym ropy i gazu. Koszty ich wydobycia s\u0105 na razie na tyle zaporowe, \u017ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 gospodarcza na kontynencie nie wchodzi w najbli\u017cszych latach w gr\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Wi\u0119cej niepokoju budz\u0105 dzia\u0142ania niekt\u00f3rych pa\u0144stw w Arktyce. Ocieplenie klimatu rejon ten uatrakcyjni\u0142o geostrategicznie. Zbigniew Brzezi\u0144ski uznawa\u0142 Arktyk\u0119 za potencjalny rozsadnik napi\u0119\u0107 globalnych. Prezydent Biden podni\u00f3s\u0142 temat Arktyki w rozmowach z Putinem w 2021 r. nie bez uzasadnionego powodu. Rada Arktyczna powo\u0142ana na mocy Paktu Ottawskiego z 1996 r. skupia uwag\u0119 na aspektach zachowania \u015brodowiska naturalnego. Ale to z punktu widzenia globalnej geopolityki temat jednak drugorz\u0119dny.<\/p>\n\n\n\n
Dobrem wsp\u00f3lnym obwo\u0142ano te\u017c cyberprzestrze\u0144. Teoretycznie jest przestrzeni\u0105 otwart\u0105, nie podlegaj\u0105c\u0105 zarz\u0105dzaniu pa\u0144stwowemu. Post\u0119puje wszak\u017ce jej ba\u0142kanizacja, poszczeg\u00f3lne pa\u0144stwa wprowadzaj\u0105 elementy nadzoru, cenzury i blokady. A nade wszystko wykorzystuj\u0105 wirtualny \u015bwiat do dzia\u0142a\u0144 agresywnych, wrogich. Cyberprzest\u0119pczo\u015b\u0107 wyros\u0142a do gargantuicznych rozmiar\u00f3w. Cyberprzemoc wesz\u0142a do arsena\u0142u hybrydowych wojen. Cyberbezpiecze\u0144stwem zajmuje si\u0119 Mi\u0119dzynarodowy Zwi\u0105zek Telekomunikacyjny. Pojawi\u0142y si\u0119 nawet inicjatywy wykorzystania tej globalnej instytucji do regulowania zasad korzystania z cyberprzestrzeni. Przyj\u0119to kilka rezolucji ZO ONZ odnosz\u0105cych si\u0119 do sektorowych aspekt\u00f3w cyberbezpiecze\u0144stwa Powo\u0142ano specjalny panel mi\u0119dzynarodowy, kt\u00f3ry przygotowa\u0142 modele zarz\u0105dzania Internetem. Podobne panele zwo\u0142ywano i pod egid\u0105 organizacji i instytucji pozarz\u0105dowych. Dyskusjom wszak\u017ce ko\u0144ca nie wida\u0107. Nadal brak woli politycznej do ca\u0142o\u015bciowego uregulowania problemu. 28 kwietnia 2022 r. z inicjatywy USA przyj\u0119to Deklaracj\u0119 ws. Przysz\u0142o\u015bci Internetu. Przy\u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 do niej ponad 60 pa\u0144stw, ale kilka znacz\u0105cych pa\u0144stw demokratycznych jeszcze si\u0119 pod ni\u0105 nie podpisa\u0142o. A wolno\u015b\u0107 Internetu mo\u017ce si\u0119 sta\u0107 kluczow\u0105 dla nowego \u0142adu mi\u0119dzyanrodowego kwesti\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Nie b\u0119dzie nowego \u0142adu opartego na warto\u015bciach bez jego odwzorowania w wolno\u015bci Internetu.<\/p>\n\n\n\n
Instrumenty prawnomi\u0119dzynarodowe i instytucjonalne zarz\u0105dzania dobrami wsp\u00f3lnymi s\u0105 produktem tradycjonalistycznego pojmowania stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych, w kt\u00f3rych aspekt suwerenno\u015bci pa\u0144stw jest naczelnym i niepodwa\u017calnym aksjomatem. Maj\u0105 wi\u0119c przypisane inherentnie, w\u0142a\u015bciwe owemu paradygmatowi s\u0142abo\u015bci. Przede wszystkim, instrumenty traktatowe nie s\u0105 w pe\u0142ni uniwersalne. Pa\u0144stwa, czasami kluczowe dla efektywno\u015bci tych instrument\u00f3w, zachowuj\u0105 suwerenne prawo do nieprzyst\u0119powania b\u0105d\u017a wychodzenia z owych re\u017cim\u00f3w prawnych. Po drugie, brak jest skutecznych narz\u0119dzi egzekwowania zobowi\u0105za\u0144. Mog\u0105 to robi\u0107 na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 poszczeg\u00f3lne pa\u0144stwa, ale bez upowa\u017cnienia og\u00f3lnego. Mog\u0105 czasami by\u0107 anga\u017cowane do rozstrzygania spor\u00f3w trybuna\u0142y i arbitra\u017ce mi\u0119dzynarodowe, ale te\u017c bez gwarancji wyegzekwowania rozstrzygni\u0119\u0107. Decyduje presja polityczna ze strony poszczeg\u00f3lnych pa\u0144stw. Wystarczy przypomnie\u0107, cho\u0107by w odniesieniu do prawa morza, napi\u0119cia wywo\u0142ane np. dzia\u0142aniami Rosji wobec ukrai\u0144skich okr\u0119t\u00f3w na Morzu Azowskim jeszcze przed wojn\u0105 2022 r., czy dzia\u0142aniami tureckimi w Morzu Egejskim. Bez zaanga\u017cowania politycznego Unii Europejskiej napi\u0119cia te trudno by\u0142oby za\u0142agodzi\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Pojawi\u0142y si\u0119 pomys\u0142y wykorzystania do zarz\u0105dzania dobrami wsp\u00f3lnymi Rady Powierniczej ONZ. Bez praktycznych konsekwencji jednakowo\u017c. Tym niemniej jedyn\u0105 realistyczn\u0105 drog\u0105 wprowadzania pierwiastk\u00f3w zarz\u0105dzania ponadnarodowego w skali globalnej jest wykorzystanie jako ich matrycy Organizacji Narod\u00f3w Zjednoczonych. Uprawnienia ponadnarodowe ma ona wszak\u017ce w bardzo w\u0105skim wycinku \u2013 w zakresie wprowadzania \u015brodk\u00f3w przymusu na mocy artyku\u0142u 49 Karty przez Rad\u0119 Bezpiecze\u0144stwa. \u017badnych zarz\u0105dczych prerogatyw nie posiada ona w sferze gospodarki \u015bwiatowej, problem\u00f3w spo\u0142ecznych, praw cz\u0142owieka, ochrony \u015brodowiska naturalnego i innych. Jej podstawow\u0105 s\u0142abo\u015bci\u0105 jest wszak\u017ce anachroniczny spos\u00f3b funkcjonowania i powszechnie krytykowany brak reprezentatywno\u015bci i ograniczony mandat obecnej formu\u0142y Rady Bezpiecze\u0144stwa. Formu\u0142a przyw\u00f3dztwa \u015bwiatowego odzwierciedlona w zarz\u0105dzaniu ONZ jest odbiciem starego powojennego \u015bwiata. I z tego w\u0142a\u015bnie powodu Rada Bezpiecze\u0144stwa musia\u0142a okaza\u0107 si\u0119 bezsilna wobec rosyjskiej agresji na Ukrain\u0119. A ju\u017c obecno\u015b\u0107 w Radzie Rosji – pa\u0144stwa, kt\u00f3re z\u0142ama\u0142o fundamentalne postanowienia Karty NZ, zakrawa na kpin\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Widok\u00f3w na reform\u0119 Rady Bezpiecze\u0144stwa nie ma wszak\u017ce w obserwowanej przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Obecna formu\u0142a zarz\u0105dzania \u015bwiatem odpowiada i Stanom Zjednoczonym, a ju\u017c z pewno\u015bci\u0105 Rosji. Chiny nigdy nie uleg\u0142y pokusie radykalnej jej przebudowy, wierz\u0105c, \u017ce starczy im si\u0142y na wykorzystanie obowi\u0105zuj\u0105cej formu\u0142y we w\u0142asnych interesach. Stany Zjednoczone broni\u0105 swojej swobody ruch\u00f3w w rozwi\u0105zywaniu problem\u00f3w \u015bwiata. Na \u017cadne pomys\u0142y cesji swoich suwerennych praw w przewidywalnej przysz\u0142o\u015bci nie p\u00f3jd\u0105. Rosja broni za\u015b odzwierciedlonego w ONZ swojego wielkomocarstwowego w skali globalnej statusu. A i wiele kluczowych pa\u0144stw rozwijaj\u0105cych si\u0119, w tym Indie, \u017cywi\u0105 obawy, \u017ce nowy model zarz\u0105dzania \u015bwiatem mo\u017ce by\u0107 zachodnim fortelem ugruntowania supremacji Zachodu w warunkach jego gasn\u0105cej gospodarczej, ludno\u015bciowej i militarnej pot\u0119gi.<\/p>\n\n\n\n
Nie s\u0142u\u017cy autorytetowi ONZ funkcjonowanie globalnych platform o ograniczonym cz\u0142onkostwie. Przyw\u00f3dztwo G-7 w kreowaniu globalnej agendy gospodarczej, czy ustalenia w ramach szczyt\u00f3w G-20 os\u0142abiaj\u0105 po\u015brednio znaczenie ONZ. Proponowana kiedy\u015b przez Putina formu\u0142a szczyt\u00f3w G-5 (stali cz\u0142onkowie RB) by\u0142a interpretowana jako pr\u00f3ba zalegitymizowania nowego dyrektoriatu w skali globalnej.<\/p>\n\n\n\n
Radykalnej reformy ONZ na horyzoncie nie wida\u0107. Mimo, \u017ce w nowym milenium wysi\u0142ki reformatorskie zyska\u0142y ca\u0142kiem sprawcz\u0105 dynamik\u0119. Ale doprowadzi\u0142y w sumie do zmian w swoich skutkach o drugorz\u0119dnym znaczeniu.<\/p>\n\n\n\n
By\u0142 czas, \u017ce reforma ONZ sta\u0142a si\u0119 wehiku\u0142em globalnej aktywno\u015bci polskiej dyplomacji.<\/p>\n\n\n\n
Jesieni\u0105 2002 r. flagowym projektem politycznym, nad kt\u00f3rym powierzono mi opiek\u0119, by\u0142a polska inicjatywa Nowego Aktu Politycznego ONZ. Zg\u0142osi\u0142 j\u0105 minister spraw zagranicznych W\u0142odzimierz Cimoszewicz na sesji Zgromadzenia Og\u00f3lnego ONZ we wrze\u015bniu 2002 r., a impuls wyszed\u0142 od \u00f3wczesnego wiceministra spraw zagranicznych Adama D. Rotfelda, za\u015b pierwsze has\u0142owe zapisy – od profesora Romana Ku\u017aniara, mojego poprzednika na fotelu dyrektora planowania politycznego w MSZ.<\/p>\n\n\n\n
Inicjatywa by\u0142a nadzwyczaj trafna. Z zapa\u0142em zabra\u0142em si\u0119 do jej rozwijania. Nie chodzi\u0142o w niej o podmian\u0119 czy renegocjacj\u0119 Karty NZ. Chodzi\u0142o o przygotowanie nowego dokumentu politycznie wi\u0105\u017c\u0105cego, kt\u00f3ry odzwierciedla\u0142by potrzeby nowej epoki i mobilizowa\u0142 do dzia\u0142ania wobec wyzwa\u0144 wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. Przeprowadzili\u015bmy zaraz po zg\u0142oszeniu inicjatywy wst\u0119pne rozeznanie w\u015br\u00f3d ekspert\u00f3w polskich i zagranicznych co do ewentualnych idei, kt\u00f3re mog\u0142yby konkretnie zosta\u0107 uwzgl\u0119dnione w rozwini\u0119ciu inicjatywy. Niewiele da\u0142y uchwytnej inspiracji, co tylko wywo\u0142a\u0142o u mnie niezb\u0119dn\u0105 wewn\u0119trzn\u0105 mobilizacj\u0119 intelektualn\u0105 (nie ma to jak dzia\u0142a\u0107 pod presj\u0105).<\/p>\n\n\n\n
Przed Bo\u017cym Narodzeniem w 2002 r. powsta\u0142 nasz pierwszy non-paper (ca\u0142kiem tre\u015bciwy, bo dziesi\u0119ciostronicowy), z kt\u00f3rym mogli\u015bmy zacz\u0105\u0107 rozmowy z partnerami. \u00d3w non-paper podyktowa\u0142em w j\u0119zyku angielskim w poci\u0105gu relacji Pozna\u0144-Warszawa wracaj\u0105c z konferencji Instytutu Zachodniego (zirytowany nieudoln\u0105 pr\u00f3b\u0105 zredagowania tekstu przez jednego ze wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w). T\u0119 poci\u0105gow\u0105 etiud\u0119 zaakceptowa\u0142o (bez poprawek, bo dobra widocznie by\u0142a, niech si\u0119 po latach pochwal\u0119) kierownictwo resortu. I posz\u0142a ona w \u015bwiat z dobrym skutkiem.<\/p>\n\n\n\n
W lutym 2003 r. wybra\u0142em si\u0119 z koleg\u0105 z departamentu zajmuj\u0105cego si\u0119 problematyk\u0105 ONZ na rekonesans do Nowego Jorku, by zbada\u0107 reakcj\u0119 na nasz\u0105 inicjatyw\u0119 w\u015br\u00f3d sta\u0142ych przedstawicieli pa\u0144stw przy ONZ. Mo\u017ce a\u017c nie za bardzo, ale mog\u0142o szokowa\u0107, \u017ce zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 indagowanych delegacji naszej inicjatywy zwyczajnie w pami\u0119ci nie odnotowa\u0142a. Debata generalna na sesji Zgromadzenia Og\u00f3lnego to prawie dwie\u015bcie przem\u00f3wie\u0144 i taka kakofonia g\u0142os\u00f3w, \u017ce pa\u0144stwo wielko\u015bci nawet Polski jest tam w pojedynk\u0119 s\u0142abo widziane. I rzeczywi\u015bcie trzeba wysi\u0142ku i oryginalno\u015bci, by swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 na targowisku narod\u00f3w zaznaczy\u0107. By\u0142o to dla mnie zreszt\u0105 dodatkowym argumentem, \u017ceby wok\u00f3\u0142 inicjatywy Nowego Aktu budowa\u0107 w Nowym Jorku nasz\u0105 rozpoznawalno\u015b\u0107. Przeprowadzi\u0142em konsultacje z kilkunastoma przedstawicielami. Znalaz\u0142 czas dla nas nawet Siergiej \u0141awrow, zdawkowo i kurtuazyjnie, ale czas by\u0142 bardzo napi\u0119ty, bo szykowa\u0142a si\u0119 batalia w Radzie Bezpiecze\u0144stwa nad ameryka\u0144sk\u0105 interwencj\u0105 w Iraku. Nie dziwi\u0142o, \u017ce najbardziej ostro\u017cnie do reformy ONZ podchodzili stali cz\u0142onkowie Rady Bezpiecze\u0144stwa ONZ, czujnie strzeg\u0105cy swoich specjalnych prerogatyw i obawiaj\u0105cych si\u0119 rozregulowania istniej\u0105cych procedur. Podejrzliwie patrzyli na\u0144 cz\u0142onkowie ruchu zaanga\u017cowanych. Jak powiedzia\u0142 mi wtedy pewien ambasador z grupy tych pa\u0144stw: \u201eBo my z podejrzliwo\u015bci\u0105 patrzymy na wszystkie inicjatywy nap\u0142ywaj\u0105ce z bogatego Zachodu\u201d. Ale generalnie wyniki konsultacji mog\u0142y zach\u0119ca\u0107. Za jedn\u0105 z wtedy otrzymanych rad udali\u015bmy si\u0119 na rozmowy do Ottawy, by podpyta\u0107 Kanadyjczyk\u00f3w o do\u015bwiadczenia z prac nad promowan\u0105 przez nich wcze\u015bniej inicjatyw\u0105 ws. odpowiedzialno\u015bci za ochron\u0119. I dowiedzieli\u015bmy, \u017ce promowanie inicjatyw kosztuje i to nawet miliony dolar\u00f3w (na co w naszym przypadku liczy\u0107 nie mogli\u015bmy).<\/p>\n\n\n\n
W lipcu 2003 r. poprosili\u015bmy o opinie i idee grono by\u0142ych osobisto\u015bci politycznych, akademik\u00f3w i ekspert\u00f3w ze \u015bwiata. Odpowiedzi mog\u0142y zaimponowa\u0107 g\u0142\u0119bi\u0105 intelektualn\u0105 i szczerym entuzjazmem. \u015arodowisko akademickie gor\u0105co popar\u0142o nasz\u0105 inicjatyw\u0119, a ich przemy\u015blenia z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na bogat\u0105 publikacj\u0119 przygotowan\u0105 p\u00f3\u017aniej pod redakcj\u0105 profesora Rotfelda.<\/p>\n\n\n\n
Na pocz\u0105tku wrze\u015bnia 2003 r. w kierowanym przeze mnie departamencie powsta\u0142o memorandum rz\u0105du polskiego w sprawie inicjatywy. Mojego serca by\u0142o w nim ju\u017c mniej. Z kilku powod\u00f3w. Po pierwsze, dla mnie osobi\u015bcie najwa\u017cniejszym elementem zreformowania ONZ by\u0142o podniesienie wsp\u00f3lnego mianownika aksjologicznego wsp\u00f3lnoty mi\u0119dzynarodowej. Innymi s\u0142owy chodzi\u0142o mi bardziej o warto\u015bci i poczucie solidarno\u015bci ni\u017c mechanizmy operacyjne. W tym kierunku ci\u0105gn\u0105\u0142em t\u0119 inicjatyw\u0119. Z konsultacji wynika\u0142o, \u017ce pa\u0144stwa, nie tylko te o ci\u0105gotach wtedy autorytarnych i kontestuj\u0105ce zachodni katalog warto\u015bci, nie by\u0142y na to gotowe. Nasza inicjatywa musia\u0142a wi\u0119c przechyli\u0107 si\u0119 w stron\u0119 uporz\u0105dkowania koncepcji dzia\u0142ania i poprawienia efektywno\u015bci funkcjonowania ONZ (np. co robi\u0107 z pa\u0144stwami upad\u0142ymi?). Poza tym, dosz\u0142y mnie ju\u017c plotki, \u017ce z zamiarem wyst\u0105pienia z inicjatyw\u0105 prac nad kompleksow\u0105 reform\u0105 ONZ mia\u0142 zamiar wyst\u0105pi\u0107 Sekretarz Generalny Kofi Annan. Nie mo\u017cna wykluczy\u0107, \u017ce nasze dzia\u0142ania, w tym i list w sprawie naszej inicjatywy wystosowany przez ministra Cimoszewicza z informacj\u0105 o przebiegu konsultacji, utwierdzi\u0142 Annana w przekonaniu, \u017ce tak\u0105 inicjatyw\u0119 podj\u0105\u0107 warto. I rzeczywi\u015bcie dwa tygodnie po naszym memorandum, Kofi Annan og\u0142osi\u0142 powo\u0142anie panelu ds. kompleksowej reformy ONZ.<\/p>\n\n\n\n
Dla dobra sprawy nie mogli\u015bmy wi\u0119c p\u00f3j\u015b\u0107 na rozwini\u0119cie konkurencyjnego projektu. Doceni\u0142 to Kofi Annan. Ale prowadzone z nim z rozmowy o powo\u0142aniu w sk\u0142ad jego Panelu osobisto\u015bci z Polski nie przynios\u0142y rezultatu (mia\u0142 jak\u0105\u015b osobist\u0105 zadr\u0119 wobec sugerowanego przez nas kandydata). Uda\u0142o si\u0119 natomiast zorganizowa\u0107 w Warszawie w maju 2004 r. konsultacje regionalne z cz\u0142onkami Panelu. Primakow, Bildt, von Weizsacker i inni byli pod wra\u017ceniem rezolutno\u015bci warszawskich dyskutant\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Efekt ko\u0144cowy prac Panelu musia\u0142 uwzgl\u0119dnia\u0107 wiadome ograniczenia polityczne. By\u0142oby jednak niesprawiedliwe skwitowa\u0107, \u017ce zn\u00f3w g\u00f3ra urodzi\u0142a mysz, nawet je\u015bli praktyczne decyzje podj\u0119te w wyniku reformatorskiego ferworu Sekretarza Generalnego ONZ by\u0142y skromne. I utrwali\u0142y przekonanie, \u017ce tylko pot\u0119\u017cny tremor w \u015bwiecie mo\u017ce zmieni\u0107 funkcjonowanie Organizacji. Za rz\u0105d\u00f3w PIS (na kt\u00f3re przypad\u0142o i polskie cz\u0142onkowsko w RB ONZ) nie by\u0142o ani ambicji, ani zdolno\u015bci do my\u015blenia o ONZ w kategoriach z czas\u00f3w ministrowania Cimoszewicza i Rotfelda.<\/p>\n\n\n\n
We wrze\u015bniu 2021 r. z odwa\u017cn\u0105 inicjatyw\u0105 reformy wyst\u0105pi\u0142 Sekretarz Generalny Antonio Gutteres. Potrzeb\u0119 reform uj\u0105\u0142 w spos\u00f3b dramatyczny. Bez dokonania prze\u0142omu w tej kwestii, wieszczy\u0142 on upadek systemu ONZ. A oenzetowska bezsilno\u015b\u0107 wobec rosyjskiej agresji na Ukrain\u0119 dopisa\u0142a p\u00f3\u017aniej pos\u0119pny kontekst bie\u017c\u0105cy. ONZ sta\u0142a si\u0119 symbolem niewydolno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017ce to ju\u017c czas pomy\u015ble\u0107 o ca\u0142kiem nowym podej\u015bciu do zarz\u0105dzania \u015bwiatem?<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/IMG_3712.jpg?resize=494%2C370&ssl=1\")
Nasz przegl\u0105d doktryn polityki zagranicznej i mi\u0119dzynarodowej zbli\u017ca si\u0119 nieuchronnie ku ko\u0144cowi. Niech zwie\u0144czy nasz\u0105 ju\u017c ponad roczn\u0105 peregrynacj\u0119 opis najbardziej prometejskiej i utopijnej idei polityki mi\u0119dzynarodowej – idei pa\u0144stwa \u015bwiatowego. Idea pa\u0144stwa \u015bwiatowego nie…<\/p>\n