Zwykle rokowania zaczynaj\u0105 si\u0119 od rokowa\u0144 o rokowaniach. Ustala si\u0119 wtedy przedmiot, procedur\u0119, zasady prowadzenia rokowa\u0144 i kwestie organizacyjne. Nie mo\u017cna tego etapu pracy lekcewa\u017cy\u0107. B\u0142\u0119dy pope\u0142nione w fazie przygotowawczej mog\u0105 si\u0119 w przysz\u0142o\u015bci m\u015bci\u0107 na ka\u017cdym kroku i utrudnia\u0107 osi\u0105gni\u0119cie zamierzonego celu w\u0142a\u015bciwego. A ju\u017c prawdziwym wyzwaniem b\u0119dzie, je\u015bli kt\u00f3ra\u015b z przysz\u0142ych stron rokowa\u0144 wysunie tzw. warunki wst\u0119pne, od kt\u00f3rych spe\u0142nienia uzale\u017cni sw\u00f3j udzia\u0142. Warunki wst\u0119pne mog\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 wzmocnieniu ju\u017c na samym starcie jej pozycji na negocjacjach. Zw\u0142aszcza je\u015bli maj\u0105 polityczny charakter. Dlatego zawsze badane musz\u0105 by\u0107 z ostro\u017cno\u015bci\u0105. Generalnie przyjmuje si\u0119, \u017ce do sto\u0142u rokowa\u0144 winno si\u0119 siada\u0107 bez warunk\u00f3w wst\u0119pnych.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Zasady prowadzenia rokowa\u0144, czyli okre\u015blenie ich zakresu przedmiotowego, sposobu procedowania, podejmowania decyzji, a nawet miejsce rokowa\u0144 i aran\u017cacja sali, maj\u0105 niew\u0105tpliwie wp\u0142yw na merytoryczny przebieg negocjacji.<\/p>\n\n\n\n
Im precyzyjniejsza definicja przedmiotu rokowa\u0144, tym \u0142atwiejsze p\u00f3\u017aniej same rokowania. Czasami wszak\u017ce \u201ekonstruktywne wieloznaczno\u015bci\u201d u\u017cywane przy redagowaniu mandatu nie daj\u0105 \u017cadnej gwarancji, \u017ce sp\u00f3r o przedmiot nie sparali\u017cuje rokowa\u0144 w\u0142a\u015bciwych.<\/p>\n\n\n\n
Na spotkaniu przegl\u0105dowym KBWE Madrycie w latach 1980-83 delegaci prowadzili d\u0142ugie debaty co do przedmiotu rokowa\u0144 w sprawie \u015brodk\u00f3w budowy zaufania i bezpiecze\u0144stwa, kt\u00f3re mia\u0142y rozpocz\u0105\u0107 si\u0119 w w Sztokholmie w 1984 r. Pa\u0144stwa Uk\u0142adu Warszawskiego nalega\u0142y, aby rokowania obj\u0119\u0142y nie tylko dzia\u0142alno\u015b\u0107 wojskow\u0105 si\u0142 l\u0105dowych, co do czego by\u0142a pe\u0142na zgoda NATO, ale tak\u017ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 si\u0142 morskich i powietrznych, przeciw czemu pa\u0144stwa NATO oponowa\u0142y. W rezultacie \u017cmudnych rokowa\u0144 uzgodniono, \u017ce: \u201dCo si\u0119 tyczy przyleg\u0142ego obszaru morskiego i przestrzeni powietrznej, \u015brodki te b\u0119d\u0105 stosowane w odniesieniu do prowadzonej tam dzia\u0142alno\u015bci wojskowej (\u2026), kiedykolwiek dzia\u0142alno\u015b\u0107 ta b\u0119dzie dotyczy\u0107 bezpiecze\u0144stwa w Europie, jak r\u00f3wnie\u017c kiedy b\u0119dzie stanowi\u0107 ona cz\u0119\u015b\u0107 takiej dzia\u0142alno\u015bci prowadzonej w ca\u0142ej Europie (\u2026)\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Przez nast\u0119pne wiele lat, a w latach 1984-1986 z niezwyk\u0142\u0105 intensywno\u015bci\u0105, prowadzono zaciek\u0142y sp\u00f3r o spos\u00f3b interpretacji znaczenia zwrotu \u201ejak r\u00f3wnie\u017c\u201d (po angielsku: \u201eas well as\u201d). Czy owo \u201eas well as\u201d oznacza \u201eand\u201d czy te\u017c raczej \u201eor\u201d? Pa\u0144stwa NATO twierdzi\u0142y, \u017ce owo \u201eas well as\u201d oznacza, \u017ce o si\u0142ach morskich mo\u017cna rozmawia\u0107 tylko wtedy, kiedy uczestnicz\u0105 one jako komponent w dzia\u0142alno\u015bci si\u0142 l\u0105dowych (np. w operacjach amfibijnych). Pa\u0144stwa Uk\u0142adu Warszawskiego nalega\u0142y, \u017ce mo\u017cna o si\u0142ach morskich m\u00f3wi\u0107, nie tylko kiedy s\u0105 takim integralnym komponentem, ale te\u017c kiedy \u0107wicz\u0105 samodzielnie. Wielogodzinne, wielodniowe debaty j\u0119zykowo-logiczne nie doprowadzi\u0142y do rozwik\u0142aniu sporu. By\u0142em ich wym\u0119czonym \u015bwiadkiem. Cho\u0107 nigdy bezpo\u015brednio w tych utarczkach nie chcia\u0142em uczestniczy\u0107. W praktyce interpretacja NATO zwyci\u0119\u017cy\u0142a, bo zosta\u0142a prze\u0142o\u017cona na ustalenia konferencji sztokholmskiej, a p\u00f3\u017aniej dokumentu wiede\u0144skiego. Ale ZSRR, a potem Rosja od swojej interpretacji nigdy nie odst\u0105pi\u0142y.<\/p>\n\n\n\n
Podobnej konfrontacji do\u015bwiadczy\u0142em przy negocjacjach nad mandatem rokowa\u0144 o si\u0142ach konwencjonalnych w Europie, o kt\u00f3rych pisz\u0119 jeszcze poni\u017cej. Pa\u0144stwa Uk\u0142adu Warszawskiego chcia\u0142y, aby rokowania obj\u0119\u0142y nie tylko uzbrojenie, ale i stany osobowe si\u0142 zbrojnych. Pa\u0144stwa NATO jako priorytet traktowa\u0142y redukcje uzbrojenia. D\u0142ugo szukano formu\u0142y kompromisowej. Znaleziono j\u0105 i wyja\u015bnia\u0142a ona, \u017ce poj\u0119cie si\u0142 zbrojnych obejmuje tak\u017ce ich uzbrojenie. Ale na samych rokowaniach pa\u0144stwa Uk\u0142adu Warszawskiego d\u0142ugo przy redukcjach stan\u00f3w osobowych si\u0119 nie upiera\u0142y. Przyj\u0119\u0142y koncepcj\u0119 NATO-wsk\u0105 obj\u0119cia redukcjami uzbrojenia (a limity dla stan\u00f3w osobowych ustalono w politycznie wi\u0105\u017c\u0105cy spos\u00f3b w dwa lata po oryginalnym Traktacie).<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Wyb\u00f3r miejsca rokowa\u0144 czasami ma te\u017c istotne znaczenie. Kiedy w marcu 2022 r. Ukrai\u0144com zagl\u0105da\u0142o do oczu widmo pora\u017cki, zgodzili si\u0119 nie tylko na rokowania z Rosj\u0105, ale przystali na to, by odbywa\u0142y si\u0119 one na Bia\u0142orusi, kt\u00f3ra przecie\u017c da\u0142a si\u0119 wykorzysta\u0107 jako baza do inwazji na Ukrain\u0119. A jak\u017ce ci\u0119\u017cko prowadzi\u0107 r\u00f3wnoprawne rozmowy na wra\u017cym terytorium. Kiedy tylko Rosjanie zacz\u0119li grz\u0119zn\u0105\u0107 na polu bitew, zgodzili si\u0119 na przeniesienie rozm\u00f3w do Turcji. Ale rokowania na d\u0142ugo przesta\u0142y potem mie\u0107 sens.<\/p>\n\n\n\n
Sam zetkn\u0105\u0142em si\u0119 z praktycznymi skutkami sporu o miejsce rokowa\u0144 w kontek\u015bcie konsultacji nad mandatem nowych rokowa\u0144 o rozbrojeniu konwencjonalnym w Europie. Ruszy\u0107 konsultacje nad mandatem mia\u0142y w 1987 r. Amerykanie preferowali jednoznacznie Genew\u0119. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 wszak\u017ce pa\u0144stw NATO i wszystkie pa\u0144stwa Uk\u0142adu Warszawskiego opowiada\u0142y si\u0119 za Wiedniem. I wcale nie dlatego, \u017ce toczy\u0142y si\u0119 tam ju\u017c od 1973 r. rokowania o redukcji si\u0142 zbrojnych w Europie \u015arodkowej (MBFR). Od pocz\u0105tku chciano od nich raczej si\u0119 odcina\u0107 i podpi\u0105\u0107 nowe rokowania pod proces KBWE, zw\u0142aszcza, \u017ce w odr\u00f3\u017cnieniu od bezproduktywnych rokowa\u0144 MBFR, konferencja sztokholmska w ramach KBWE w sprawie \u015brodk\u00f3w budowy zaufania zako\u0144czy\u0142a si\u0119 we wrze\u015bniu 1986 r. spektakularnym sukcesem. I w\u0142a\u015bnie g\u0142\u00f3wnym powodem preferencji dla Wiednia by\u0142o to, \u017ce obradowa\u0142a ju\u017c we Wiedniu konferencja przegl\u0105dowa KBWE, a byli tam obecni tak\u017ce eksperci od kwestii militarnych.<\/p>\n\n\n\n
Amerykanie nie dawali za wygran\u0105 i przekonali nawet Szwajcar\u00f3w, by zaoferowali oni bezp\u0142atne niemal\u017ce goszczenie przysz\u0142ych rokowa\u0144. W ko\u0144cu jednak zgodzili si\u0119 na Wiede\u0144, ale zastrzegli, \u017ce spotkania przygotowawcze nie mog\u0105 si\u0119 odbywa\u0107 w \u017cadnym z budynk\u00f3w pozostaj\u0105cym we w\u0142asno\u015bci pa\u0144stwa austriackiego, czyli tak\u017ce nie w Hofburgu, gdzie obradowa\u0142a KBWE. Wym\u00f3wk\u0105 by\u0142y ameryka\u0144skie kwasy wobec Austrii z powodu obj\u0119cia urz\u0119du prezydenta przez Kurta Waldheima, kt\u00f3rego nazistowsk\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 w\u0142a\u015bnie obna\u017cono. Z powodu ameryka\u0144skiego stanowiska postanowiono, \u017ce konsultacje b\u0119d\u0105 si\u0119 odbywa\u0107 rotacyjnie w ambasadach pa\u0144stw NATO i Uk\u0142adu Warszawskiego.<\/p>\n\n\n\n
W naszej ambasadzie specjalnych warunk\u00f3w dla przyj\u0119cia przedstawicieli 23 pa\u0144stw nie by\u0142o, a ze wzgl\u0119d\u00f3w presti\u017cowych chcieli\u015bmy ten, jak to z\u0142o\u015bliwie okre\u015blono, \u201ew\u0119drowny cyrk rozbrojenia\u201d, go\u015bci\u0107. Jedynym sposobem okaza\u0142o si\u0119 po\u0142\u0105czenie obszernego gabinetu ambasadora z przylegaj\u0105cym do\u0144 pomieszczeniem recepcyjnym w naszej ambasadzie na Hietzinger Hauptstrasse. Tak te\u017c zrobili\u015bmy. Po odbyciu rozm\u00f3w trzeba by\u0142o przywr\u00f3ci\u0107 pomieszczenia do poprzedniego stanu, czyli tak\u017ce sprawdzi\u0107, czy aby nie pozosta\u0142y w nich jakie\u015b urz\u0105dzenia pods\u0142uchowe. Przyjecha\u0142a specjalna ekipa, kt\u00f3ra omiot\u0142a teren. I okaza\u0142o si\u0119, \u017ce znalaz\u0142a dwie pluskwy w gabinecie ambasadora. Czy by\u0142y one tam jeszcze przed konsultacjami, tego zdaje si\u0119 nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107. A nam jeszcze przysz\u0142o przez dwa nast\u0119pne tygodnie zajmowa\u0107 si\u0119 organizacj\u0105 wymiany p\u0142aszczy przez dyplomat\u0119 w\u0142oskiego i dyplomat\u0119 w\u0119gierskiego, kt\u00f3rzy wyszli z naszej ambasady w nieswoich prochowcach i si\u0119 bynajmniej nie zorientowali. By\u0142o to o tyle dziwne, \u017ce dzieli\u0142a ich ponad dwudziestocentrymetrowa r\u00f3\u017cnica wzrostu. Incydent skutk\u00f3w politycznych nie poci\u0105gn\u0105\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Te cotygodniowe w\u0119dr\u00f3wki tak zm\u0119czy\u0142y negocjator\u00f3w, \u017ce po czasie zacumowano konsultacje w pa\u0142acu Liechtenstein\u00f3w we Wiedniu. Amerykanie mogli zachowa\u0107 twarz, bo by\u0142 to obiekt prywatny i to w r\u0119kach rodziny monarszej obcego pa\u0144stwa. A Wiede\u0144 sta\u0142 si\u0119 w ten spos\u00f3b bezapelacyjnie miejscem rokowa\u0144. Ju\u017c bez wi\u0119kszych ceregieli Amerykanie zgodzili si\u0119, aby rokowania w\u0142a\u015bciwe (CFE) rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 w wiede\u0144skim Hofburgu w marcu 1989 r.<\/p>\n\n\n\n
Nie zawsze oczywi\u015bcie Genewa przegrywa\u0142a w konkursie o wyb\u00f3r miejsca rokowa\u0144. Z regu\u0142y wygrywa\u0142a. Wiosn\u0105 1973 r., kiedy w pod Helsinkami (s\u0142ynny hotel \u201eDipoli\u201d) ko\u0144czono prace nad procedur\u0105 rokowa\u0144 nad Aktem Ko\u0144cowym KBWE, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce wbrew oczekiwaniom Szwajcar\u00f3w sporo delegacji sk\u0142ania si\u0119, aby prowadzi\u0107 prace nadal w Helsinkach, a nie przeje\u017cdza\u0107 do Genewy na tzw. drug\u0105 faz\u0119 konsultacji, na co liczyli Szwajcarzy. Sowieci i ca\u0142y ich blok zacz\u0119li sk\u0142ania\u0107 si\u0119 ku Helsinkom (bo bli\u017cej i wygodniej). Nie mieli nic przeciwko temu nawet niekt\u00f3rzy zachodnioeuropejczycy, a Hiszpanie wr\u0119cz otwarcie opowiadali si\u0119 przeciw Genewie (dochodzi\u0142o tam do anty-frankistowskich demostracji przed ich konsulatem). Ale wtedy, na szcz\u0119\u015bcie dla Szwajcar\u00f3w, sparali\u017cowa\u0142 Finlandi\u0119 strajk komunikacyjny, w Szwajcarii rzecz nie do pomy\u015blenia. Nawet Sowieci dali si\u0119 przekona\u0107. Delegacja radziecka przypomnia\u0142a decydentom w Moskwie, \u017ce w Genewie kilka dobrych lat przemieszka\u0142 Lenin (w Helsinkach ledwo si\u0119 ukrywa\u0142 przez kilka tygodni w 1917 r.) i miasto to polubi\u0142. KBWE przejecha\u0142a do Genewy.<\/p>\n\n\n\n
Negocjacje wielostronne z regu\u0142y prowadzone s\u0105 w miastach, kt\u00f3re oferuj\u0105 dyplomatom wygodne warunki \u017cycia i pracy. Kiszyniowowi czy Tiranie zawsze b\u0119dzie trudno konkurowa\u0107 z Nowym Jorkiem, Genew\u0105, Pary\u017cem, Wiedniem, Helsinkami czy Oslo, a nawet, mimo \u017ce daleko \u2013 z wysp\u0105 Bali. Stworzenie wszak\u017ce zbyt komfortowych warunk\u00f3w mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 przeciwskuteczne.<\/p>\n\n\n\n
B\u0119d\u0105c na plac\u00f3wce w Nairobi (w l. 1999-2002) mia\u0142em okazj\u0119 przygl\u0105da\u0107 si\u0119 negocjacjom w sprawie pojednania narodowego w Somalii. Oczywi\u015bcie dost\u0119pu do samych negocjacji nie mia\u0142em, ale wykorzystywa\u0142em ka\u017cd\u0105 okazj\u0119, aby zasi\u0119gn\u0105\u0107 j\u0119zyka (u mediator\u00f3w), jak uregulowanie konfliktu w Somalii przebiega. Jeden z obs\u0142uguj\u0105cych rokowania zauwa\u017cy\u0142 z\u0142o\u015bliwie: \u201eS\u0142uchaj, jak spotykali si\u0119 w Eldoret (prowincjonalne miasto w Kenii, pozbawione wi\u0119kszych atrakcji), to posuwali si\u0119 naprz\u00f3d. Jak tylko zwo\u0142ywali\u015bmy obrady w Nairobi, a uczestnicy zostali rozmieszczeni w pi\u0119ciogwiazdkowym hotelu, tempo post\u0119pu spada\u0142o. Zupe\u0142nie jakby chcieli przebywa\u0107 tam jak najd\u0142u\u017cej\u201d. Po przeprowadzce rokowa\u0144 do Mbagathi porozumienie w 2004 r. osi\u0105gni\u0119to.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
W przygotowaniu ram dla negocjacji istotnym elementem sporu mo\u017ce by\u0107 aran\u017cacja sali, a nawet kszta\u0142t sto\u0142u rokowa\u0144. Najbardziej znanym przypadkiem ostrej polemiki o kszta\u0142t sto\u0142u by\u0142y rokowania pokojowe o Wietnamie, rozpocz\u0119te w 1969 r. w Pary\u017cu. Strona p\u00f3\u0142nocnowietnamska nalega\u0142a na kwadratowy kszta\u0142t sto\u0142u, kt\u00f3ry pozwoli\u0142by posadzi\u0107 przy nim na r\u00f3wnych prawach tak\u017ce delegacj\u0119 Wietkongu. Rz\u0105d w Sajgonie wszak\u017ce nie uznawa\u0142 Wietkongu za stron\u0119. W\u0142adze po\u0142udniowowietnamskie opowiada\u0142y si\u0119 za prostok\u0105tnym kszta\u0142tem, kt\u00f3ry odzwierciedla\u0142by fakt istnienia dw\u00f3ch stron w konflikcie. Po d\u0142ugotrwa\u0142ych dyskusjach zgodzono si\u0119 na kompromis (podobno autorstwa Sowiet\u00f3w, kt\u00f3rzy w rozmowach paryskich nie uczestniczyli w og\u00f3le), kt\u00f3ry przybra\u0142 posta\u0107 okr\u0105g\u0142ego sto\u0142u (chocia\u017c uczestnicz\u0105cy wtedy w rozmowach znany ameryka\u0144ski dyplomata Philip Habib twierdzi\u0142, \u017ce kompromis by\u0142 oczywisty od pocz\u0105tku i \u017cadnych d\u0142ugich rozm\u00f3w nie trzeba by\u0142o prowadzi\u0107, a rola Sowiet\u00f3w w jego osi\u0105gni\u0119ciu by\u0142a \u017cadna). Stronami negocjacji uznano DRW i USA, ale i Wietnam Po\u0142udniowy i Wietkong zasiad\u0142y przy stole, kt\u00f3ry z konieczno\u015bci nabra\u0142 gigantycznych rozmiar\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Zawsze lepiej dla negocjacji, je\u015bli strony mog\u0105 podczas nich utrzymywa\u0107 bezproblemowo kontakt wzrokowy, a najlepiej m\u00f3c patrze\u0107 sobie w oczy. W rokowaniach dwustronnych strony zwykle zasiadaj\u0105 naprzeciwko sobie. Nie mog\u0142em co prawda osobi\u015bcie d\u0142ugo oswoi\u0107 z tradycj\u0105 praktykowan\u0105 w Azji, a zw\u0142aszcza w Chinach, aby w trakcie rozm\u00f3w szef\u00f3w delegacji sadza\u0107 do siebie bokiem. \u017be niby to partnerzy, a nie przeciwnicy. Przy rozmowach kurtuazyjnych wygl\u0105da\u0142o to nawet sympatycznie. Ale przy d\u0142u\u017cszych konsultacjach, dyskomfort by\u0142 czasami trudny do zniesienia. Szyja bola\u0142a, kark sztywnia\u0142. A i kontakt z pozosta\u0142ymi cz\u0142onkami delegacji by\u0142 nieprosty.<\/p>\n\n\n\n
Rekord oddalenia ustanowi\u0142 niew\u0105tpliwie Putin przyjmuj\u0105c zachodnich rozm\u00f3wc\u00f3w na Kremlu na prze\u0142omie 2021 i 2022 roku. Nawet je\u015bli mogli Rosjanie tak\u0105 aran\u017cacj\u0119 t\u0142umaczy\u0107 obawami o zdrowie swojego przyw\u00f3dcy w czasach pandemii, to psychologiczny efekt by\u0142 pora\u017caj\u0105cy. Oddzieleni kilkumetrow\u0105 pust\u0105 przestrzeni\u0105 rozm\u00f3wcy nie mogli odczuwa\u0107 najmniejszego poczucia swobody, blisko\u015bci, intymno\u015bci. I pewno o to chodzi\u0142o Putinowi, kt\u00f3ry nie mia\u0142 najmniejszego zamiaru da\u0107 si\u0119 namawia\u0107 na odst\u0105pienie od wojennych plan\u00f3w. Ju\u017c sama aran\u017cacja sto\u0142u winna da\u0107 do my\u015blenia go\u015bciom, \u017ce rozmowa z Putinem nie mia\u0142a sensu.<\/p>\n\n\n\n
Na rokowaniach wielostronnych kszta\u0142t sto\u0142u zwykle determinowany jest ilo\u015bci\u0105 stron. W UE, NATO, a nawet OBWE (z jej prawie 60 pa\u0144stwami uczestnicz\u0105cymi) negocjator\u00f3w da si\u0119 jeszcze usadzi\u0107 przy jednym stole (p\u00f3\u0142okr\u0105g\u0142ym b\u0105d\u017a prostok\u0105tnym), ale czasami wymaga to sali i mebla o takich rozmiarach, \u017ce trudno dostrzec, co si\u0119 dzieje po drugiej stronie sto\u0142u. Na forum ONZ i innych negocjacji globalnych jedynym mo\u017cliwym rozwi\u0105zaniem jest usadzenie uczestnik\u00f3w w formacie amfiteatralnym (lub te\u017c w formule tzw. class-room arrangement). Do\u015bwiadczy\u0142em niewygody takich negocjacji wielokrotnie. M\u00f3wi si\u0119 w takim usytuowaniu do plec\u00f3w innych negocjator\u00f3w, nie widzi si\u0119 ich reakcji, nie czuje si\u0119 \u017cadnej \u0142\u0105czno\u015bci z sal\u0105. No, ale inaczej przecie\u017c zorganizowa\u0107 sali si\u0119 nie da.<\/p>\n\n\n\n
Od po\u0142owy lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku zapanowa\u0142a moda, aby w procesie negocjowania tekst\u00f3w wspomaga\u0107 dyplomat\u00f3w ekranami komputerowymi, kt\u00f3re stawiano na stole przed nimi. Zas\u0142ania\u0142y dyplomacie ca\u0142\u0105 sal\u0119. Nie widzia\u0142 ju\u017c nikogo, nie m\u00f3g\u0142 \u0142apa\u0107 wzrokowego kontaktu z nikim. M\u00f3g\u0142 si\u0119 tylko gapi\u0107 w ekran. Irytowa\u0142y mnie te ekrany niemo\u017cebnie. A jeszcze je\u015bli obs\u0142ugiwa\u0142 komputer cz\u0142owiek, kt\u00f3ry nie do ko\u0144ca rozumia\u0142, co zg\u0142aszaj\u0105 negocjatorzy i co ustalaj\u0105, to ba\u0142agan m\u00f3g\u0142 robi\u0107 si\u0119 potworny. No, ale na post\u0119p technologiczny nie ma rady. Zawsze jednak wola\u0142em tradycyjny papierowo-ustny spos\u00f3b redagowania porozumie\u0144.<\/p>\n\n\n\n
Nie zdo\u0142a\u0142em do\u015bwiadczy\u0107 negocjacji w trybie zdalnym. Ale w ostatnich latach, przede wszystkim z powodu pandemii COVID-19, by\u0142y ju\u017c praktykowane szeroko. Jako\u015b nie mog\u0119 przekona\u0107 si\u0119 do ich skuteczno\u015bci. Je\u015bli jednak mo\u017cna dzi\u015b w szachy rozgrywa\u0107 turnieje na najwy\u017cszym szczeblu w trybie zdalnym, dlaczego i nie prowadzi\u0107 negocjacji dyplomatycznych na masow\u0105 skal\u0119? A przed ich rozpocz\u0119ciem sprawdzi\u0107 jedynie, czy ich uczestnicy nie s\u0105 deep-fejkami czy robotami. Bo ich przem\u00f3wienia b\u0119d\u0105 coraz cz\u0119\u015bciej pisane przez ChatGPT. By\u0107 mo\u017ce to przysz\u0142o\u015b\u0107 negocjacji dyplomatycznych. O tym w innym wpisie, nieco p\u00f3\u017aniej.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Wa\u017cne znaczenie ma oczywi\u015bcie wyb\u00f3r j\u0119zyka rokowa\u0144. W przypadku prowadzenia og\u00f3lnej debaty, w trakcie oficjalnych deliberacji mo\u017cna stosowa\u0107 j\u0119zyk\u00f3w kilka. Z regu\u0142y w organizacjach mi\u0119dzynarodowych s\u0105 to oficjalne ich j\u0119zyki b\u0105d\u017a ich tzw. j\u0119zyki robocze (w UE proceduje si\u0119 po angielsku i francusku, a cho\u0107 niemiecki te\u017c jest j\u0119zykiem roboczym Komisji nigdy z jego u\u017cyciem w mojej praktyce si\u0119 nie spotka\u0142em).<\/p>\n\n\n\n
W KBWE (OBWE) j\u0119zyk\u00f3w oficjalnych by\u0142o i jest a\u017c sze\u015b\u0107. W pocz\u0105tkowej (konferencyjnej) fazie dzia\u0142alno\u015bci (tj. do pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku) koszty zwi\u0105zane z obs\u0142ug\u0105 j\u0119zykow\u0105 przekracza\u0142y 80 proc. ca\u0142o\u015bci koszt\u00f3w funkcjonowania KBWE. Bo t\u0142umacze (zw\u0142aszcza kabinowi) s\u0105 znakomicie p\u0142atni, a wtedy w KBWE lubiono d\u0142ugo i uczciwie rozmawia\u0107 i negocjowa\u0107, za\u015b t\u0142umacze \u017c\u0105dali sowitych wynagrodze\u0144 za nadgodziny (\u201eovertime\u201d).<\/p>\n\n\n\n
Kiedy zacz\u0119to dyskutowa\u0107 nad wyborem j\u0119zyk\u00f3w w 1972 r. pod Helsinkami trzy przyjmowano za pewnik: angielski, rosyjski i francuski. Trudno by\u0142o oponowa\u0107 przed hiszpa\u0144skim, bo to j\u0119zyk oficjalny ONZ. Ale wtedy zacz\u0119li zabiega\u0107 o j\u0119zyk niemiecki dyplomaci z RFN. Nie mieli politycznej odwagi samemu to forsowa\u0107, wi\u0119c poprosili o pomoc Szwajcar\u00f3w. Argumentowali, \u017ce bez niemieckiego oni sami b\u0119d\u0105 musieli przemawia\u0107 po angielsku lub francusku, a dyplomaci z NRD b\u0119d\u0105 u\u017cywa\u0107 rosyjskiego, co fatalnie wp\u0142ynie na wizerunek, bo uwypukli polityczny podzia\u0142 Niemiec. Do\u0142\u0105czenie niemieckiego do j\u0119zyk\u00f3w oficjalnych spowoduje natomiast, \u017ce niemieckie pa\u0144stwa b\u0119d\u0105 mog\u0142y pokazywa\u0107 jedno\u015b\u0107, przynajmniej kulturow\u0105. Szwajcarzy wszak\u017ce musieli z powod\u00f3w wewn\u0105trzpolitycznych postawi\u0107 jeden warunek: obok niemieckiego zaproponuj\u0105 do\u0142\u0105czenie te\u017c w\u0142oskiego. I wniosek sw\u00f3j skutecznie przeforsowali, ku zaskoczeniu W\u0142och\u00f3w. Dobrze, \u017ce Szwajcarzy nie zaproponowali te\u017c retoroma\u0144skiego (bo z powod\u00f3w wewn\u0119trznych te\u017c by mogli).<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Rozpoczynaj\u0105c redagowanie uzgadnianych tekst\u00f3w z regu\u0142y wypada wybra\u0107 jeden j\u0119zyk. W mojej praktyce (zar\u00f3wno europejskiej, euroatlantyckiej, jak i globalnej) zawsze by\u0142 to j\u0119zyk angielski. Wyj\u0105tkiem by\u0142 czas, kiedy uczestniczy\u0142em w negocjacjach w ramach Uk\u0142adu Warszawskiego. Tam redagowano po rosyjsku.<\/p>\n\n\n\n
Angielski wypar\u0142 zdaje si\u0119 ca\u0142kowicie j\u0119zyk francuski jako j\u0119zyk dyplomacji negocjacyjnej. Tak jak kiedy\u015b \u0142acin\u0119 wypar\u0142 w dyplomacji europejskiej j\u0119zyk francuski. Jako ciekawostk\u0119 mo\u017cna przytoczy\u0107, \u017ce w trakcie prac nad traktatami westfalskimi, kt\u00f3re za\u0142o\u017cy\u0142y zr\u0119by wsp\u00f3\u0142czesnej dyplomacji wielostronnej, obowi\u0105zywa\u0142y dwa j\u0119zyki robocze. W Muenster ob\u00f3z katolicki negocjowa\u0142 po \u0142acinie. W Osnabrueck protestanci zdecydowali \u0142acin\u0119 odrzuci\u0107 i przeszli na niemiecki.<\/p>\n\n\n\n
Ani angielskim, ani rosyjskim nigdy nie w\u0142ada\u0142em tak, aby m\u00f3c stawia\u0107 si\u0119 na r\u00f3wni z tzw. native speakers. By skutecznie negocjowa\u0107, trzeba wszak\u017ce wyzby\u0107 si\u0119 wszelkich kompleks\u00f3w i zahamowa\u0144 wynikaj\u0105cych z tego powodu. My\u015bl\u0119, \u017ce udawa\u0142o mi si\u0119 to nie\u017ale. Ale te\u017c nale\u017cy wystrzega\u0107 si\u0119 wysy\u0142ania w negocjacyjny b\u00f3j dyplomat\u00f3w, kt\u00f3rzy bez t\u0142umacza rady sobie nigdy nie dadz\u0105. Widzia\u0142em kiedy\u015b m\u0119ki g\u0142\u00f3wnego doradcy wojskowego delegacji ZSRR na rokowaniach CFE i w sprawie \u015brodk\u00f3w budowy zaufania, kt\u00f3ry siada\u0142 do negocjacji nad angielskim tekstem bez najmniejszej znajomo\u015bci angielskiego. Widzia\u0142em te\u017c m\u0119ki polskich dyplomat\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli elementarne problemy z angielskim. \u017bal by\u0142o patrze\u0107.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Kiedy przychodzi do redagowania tekstu prozumienia, istotn\u0105 kwesti\u0105 jest spos\u00f3b zapisywania formu\u0142, co do kt\u00f3rych panuje zgodno\u015b\u0107 pogl\u0105d\u00f3w, ale przede wszystkim spos\u00f3b oznaczania r\u00f3\u017cnic.<\/p>\n\n\n\n
Ja zaczyna\u0142em swoj\u0105 negocjacyjn\u0105 przygod\u0119 od KBWE. Tam miejsca w uzgadnianym tek\u015bcie, co do kt\u00f3rych nie by\u0142o zgody b\u0105d\u017a funkcjonowa\u0142y w obrocie r\u00f3\u017cne formu\u0142y redakcyjnie, po prostu zaznaczano trzema kropkami. My\u015bl za tym sta\u0142a taka, aby autorzy konkuruj\u0105cych propozycji nie przywi\u0105zywali si\u0119 do nich zbytnio, aby kropki zach\u0119ca\u0142y do poszukiwania nowych kompromisowych formu\u0142. Bardzo si\u0119 do tej metody przekona\u0142em.<\/p>\n\n\n\n
Do tego stopnia, \u017ce kiedy trafi\u0142em do negocjacji w ramach Uk\u0142adu Warszawskiego, chcia\u0142em metod\u0119 t\u0119 na ten grunt przenie\u015b\u0107. W ramach Uk\u0142adu obowi\u0105zywa\u0142a bowiem zasada, \u017ce fragmenty sporne zaznaczano nawiasami kwadratowymi, a w nawiasach wpisywano oddzielone uko\u015bnikiem alternatywne formu\u0142y zg\u0142oszone przez delegacje. Niestety przekona\u0107 do zmiany mi si\u0119 nie uda\u0142o. Oponowa\u0142a zw\u0142aszcza Rumunia. Bardzo cz\u0119sto bowiem zale\u017ca\u0142o jej nie tyle na przeforsowaniu w\u0142asnych propozycji tekstowych, co na ich odzwierciedleniu w dokumencie ca\u0142o\u015bciowym. Po to aby pokaza\u0107, \u017ce jej pogl\u0105dy maj\u0105 r\u00f3wnorz\u0119dny status z innymi, zw\u0142aszcza z sowieckimi. A potem koniec w ko\u0144cu swoje propozycje usuwali, a nawiasy kwadratowe zdejmowali.<\/p>\n\n\n\n
Formu\u0142a zak\u0142adania nawias\u00f3w kwadratowych na fragmenty kontestowane by\u0142a zreszt\u0105 formu\u0142\u0105 bardzo rozpowszechnion\u0105 na innych forach.<\/p>\n\n\n\n
Cz\u0119sto \u0142\u0105czona jest ona z tzw. metod\u0105 aproksymacji. Przewodnicz\u0105cy lub mediator sk\u0142adaj\u0105 kompromisowy tekst porozumienia. Prosz\u0105 strony o uwagi i propozycje, prosz\u0105 o reakcj\u0119 na te inicjatywy ze strony innych partner\u00f3w, ale zamiast m\u0119cz\u0105cego procedowania z tekstem linijka po linijce, ust\u0119p po ust\u0119pie, sk\u0142adaj\u0105 kolejne projekty kompromisowe (\u201echair\u2019s best guess\u201d), a\u017c do chwili kiedy tekst nie wzbudzi kontrowersji, b\u0105d\u017a mediator uzna, \u017ce jego mo\u017cliwo\u015bci poszukiwania kompromisu zosta\u0142y wyczerpane.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Negocjacje dyplomatyczne prowadzone s\u0105 z regu\u0142y w zamkni\u0119ciu. I ta poufno\u015b\u0107 jest lub powinna by\u0107 zapisana w ich mandacie. Dziennikarze, organizacje pozarz\u0105dowe, osoby postronne nie maj\u0105 do rokowa\u0144 bezpo\u015bredniego dost\u0119pu. Pojawia\u0142y si\u0119 oczywi\u015bcie w przesz\u0142o\u015bci i pojawiaj\u0105 nadal wezwania do transparentno\u015bci negocjacji mi\u0119dzynarodowych. Przy otwartej kurtynie chcieli negocjowa\u0107 chocia\u017cby zaraz po rewolucji bolszewicy. Ale szybko zmienili zdanie. Negocjacje wymagaj\u0105 dyskrecji. Przede wszystkim dlatego, \u017ce wymaga tego budowa wzajemnego zaufania. Nie da si\u0119 tego czyni\u0107 m\u00f3wi\u0105c \u201epod publiczk\u0119\u201d. Bardzo trudno jest zw\u0142aszcza czyni\u0107 publicznie i otwarcie ust\u0119pstwa. A bez ust\u0119pstw nie da si\u0119 nigdy osi\u0105ga\u0107 porozumienia. Dochodzenie do ust\u0119pstw r\u00f3wnie\u017c wymaga dyskrecji. Z regu\u0142y czyni si\u0119 to poza sto\u0142em obrad \u2013 w kuluarach, lounge\u2019ach, \u201ena mie\u015bcie\u201d (w restauracjach czy kawiarniach).<\/p>\n\n\n\n
Czasami dobro negocjacji wymaga ich szczeg\u00f3lnego utajnienia. Tajemnic\u0105 staje si\u0119 nawet fakt ich prowadzenia. Niekiedy utajniony kana\u0142 otwierany jest r\u00f3wnolegle do oficjalnej platformy negocjacyjnej. Tak Kissinger postanowi\u0142 negocjowa\u0107 z Wietnamczykami i nawi\u0105za\u0142 pierwsze tajne kontakty z Le Duc Tho w lutym 1970 r. O tajnych kana\u0142ach wszak\u017ce przy innej okazji.<\/p>\n\n\n\n
\u201eMegafonowe\u201d negocjacje si\u0119 nadal zdarzaj\u0105. \u015awiadcz\u0105 one wtedy o braku zaufania stron (pami\u0119tamy, jak Wa\u0142\u0119sa negocjowa\u0142 z w\u0142adzami komunistycznymi w 1980 r., bo im po prostu nie ufa\u0142). Zdradzanie poufnych zapis\u00f3w rozm\u00f3w, jak cho\u0107by uczynili to Rosjanie w 2022 r. w odniesieniu do konsultacji w ramach formatu normandzkiego, pokazuje cz\u0119sto brak ch\u0119ci do dalszych rozm\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Oczywi\u015bcie w celach tworzenia presji negocjacyjnej i obr\u00f3bki opinii publicznej strony mog\u0105 organizowa\u0107 \u015bwiadome przecieki. Ale zawsze staraj\u0105 si\u0119 wtedy tuszowa\u0107 ich \u017ar\u00f3d\u0142a. Zak\u0142ada si\u0119, \u017ce nawet w warunkach uzgodnionej poufno\u015bci rozm\u00f3w mo\u017ce ta czy inna strona podawa\u0107 do wiadomo\u015bci publicznej wyg\u0142aszane przez siebie na posiedzeniach stanowiska, ale nie powinna ujawnia\u0107 tre\u015bci wyst\u0105pie\u0144 pozosta\u0142ych uczestnik\u00f3w. Taki przynajmniej savoir-vivre wpajano mi na pocz\u0105tku mojej przygody negocjatora.<\/p>\n\n\n\n
Ujawnia\u0107 tre\u015b\u0107 negocjacji mo\u017cna oczywi\u015bcie po ich zako\u0144czeniu. Chocia\u017cby wtedy, kiedy pojawiaj\u0105 si\u0119 rozbie\u017cne interpretacje uzgodnie\u0144. Wtedy koronnym argumentem staje si\u0119 tzw. historia negocjacyjna. W tym w\u0142a\u015bnie kontek\u015bcie do\u015b\u0107 szybko USA i ZSRR opublikowa\u0142y swoje protoko\u0142y negocjacji SALT z lat 70-ych. Ale okaza\u0142o si\u0119, \u017ce zapisy te r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 w kilku miejscach, i to istotnie. Brytyjczycy opublikowali bardzo pomocne historykom swoje raporty i depesze z konsultacji KBWE w Dipoli. Ale i w tym przypadku nie pokrywaj\u0105 si\u0119 one zawsze z relacjami dyplomat\u00f3w innych pa\u0144stw.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Istotne znaczenie ma wyb\u00f3r metody ustalania faktu porozumienia. W przypadku negocjacji zamkni\u0119tych, tj. bilateralnych lub multilateralnych toczonych w zamkni\u0119tym gronie, zasada jest prosta \u2013 decyzje musz\u0105 zapada\u0107 jednomy\u015blnie. W przypadku negocjacji o sk\u0142adzie otwartym, np. zwi\u0105zanych z opracowaniem instrument\u00f3w o charakterze powszechnym, tak\u017ce preferowana jest jednomy\u015blno\u015b\u0107, ale mo\u017cna godzi\u0107 si\u0119 na wi\u0119kszo\u015b\u0107 kwalifikowan\u0105, a w szczeg\u00f3lno\u015bci tak\u0105, kt\u00f3ra dawa\u0142aby gwarancj\u0119 aprobaty projektu przez Zgromadzenie Og\u00f3lne ONZ (w przypadku konwencji negocjowanych pod egid\u0105 ONZ), albo wej\u015bcie konwencji w \u017cycie. Odr\u0119bn\u0105 kwesti\u0105 jest negocjowanie decyzji w ramach organizacji mi\u0119dzynarodowych. Tu obowi\u0105zywa\u0107 mog\u0105 r\u00f3\u017cnego rodzaju rozwi\u0105zania specjalne (wi\u0119kszo\u015b\u0107 kwalifikowana i brak sprzeciwu sta\u0142ego cz\u0142onka w przypadku RB ONZ, tzw. podw\u00f3jna wi\u0119kszo\u015b\u0107 w przypadku Rady UE, wi\u0119kszo\u015b\u0107 bezwzgl\u0119dna w przypadku Komitetu Ministr\u00f3w Rady Europy). Nie musz\u0119 dodawa\u0107, \u017ce spos\u00f3b podejmowania decyzji zawsze wp\u0142ywa na strategi\u0119 negocjacyjn\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Ca\u0142kowite odej\u015bcie Unii od zasady jednomy\u015blno\u015bci mo\u017ce niew\u0105tpliwie zmieni\u0107 charakter procesu integracyjnego. Znawcy prorokuj\u0105 wielki deal: zgod\u0119 Niemiec i Francji na rozszerzenie Unii o Ukrain\u0119 (i Mo\u0142dow\u0119) w zamian za ca\u0142kowite odej\u015bcie od zasady jednomy\u015blno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
W NATO nadal obowi\u0105zuje jednomy\u015blno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Na potrzeby powstaj\u0105cego na pocz\u0105tku lat 70-ych KBWE wymy\u015blono zasad\u0119 consensusu. Nie jest to\u017csama z jednomy\u015blno\u015bci\u0105. Ambasador Edouard Brunner, szwajcarski tuz dyplomacji i legenda pierwszych lat KBWE, podkre\u015bla\u0142 we wspomnieniach rol\u0119 rumu\u0144skiego kolegi Valentina Lipatti\u2019ego w ugruntowaniu zasady consensusu na konsultacjach w Dipoli. Oznacza\u0142a ona nie tyle zgod\u0119, co brak powa\u017cnych przeszk\u00f3d w zaakceptowaniu porozumienia. Na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych trzeba by\u0142o okre\u015bli\u0107 od zasady tej wyj\u0105tki. Ale i one nie pozwalaj\u0105 obecnie na wprowadzanie na forum OBWE restrykcji wobec Rosji czy Bia\u0142orusi.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Ale najwa\u017cniejsza cz\u0119\u015b\u0107 przygotowa\u0144 to praca w domu. Polega ona przede wszystkim na starannym okre\u015bleniu w\u0142asnych interes\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Okre\u015blenie w\u0142asnych interes\u00f3w w przedmiocie rokowa\u0144 nie jest przesadnie trudne, cho\u0107 oczywi\u015bcie czasami wymaga sporej wyobra\u017ani, a zw\u0142aszcza zdolno\u015bci do odr\u00f3\u017cnienia interesu chwilowego od interesu dalekosi\u0119\u017cnego. Problem polega na tym, \u017ce nawet dla \u015bredniej wielko\u015bci pa\u0144stwa interes przedmiotowy interferuje z innymi interesami pa\u0144stwa w relacjach zewn\u0119trznych. Bardzo rzadko udaje si\u0119 je pomin\u0105\u0107. A do tego dochodz\u0105 interesy zwi\u0105zane z polityk\u0105 wewn\u0119trzn\u0105. Bo negocjacje prowadzi konkretny rz\u0105d, kt\u00f3ry musi my\u015ble\u0107, jak jego dzia\u0142ania prze\u0142o\u017c\u0105 si\u0119 na popularno\u015b\u0107, a w efekcie na szanse wyborcze. Ma\u0142o kt\u00f3ry rz\u0105d p\u00f3jdzie po dobroci na wynik negocjacji, kt\u00f3ry pozbawi go w\u0142adzy. Chyba, \u017ce musi tak czyni\u0107 pod presj\u0105 okoliczno\u015bci (bo przegrana wojna, etc.).<\/p>\n\n\n\n
Dlatego przy wa\u017cnych negocjacjach zawsze decyduje rachunek polityczny. Wymaga\u0107 wypada\u0142oby od polityk\u00f3w, \u017ce to oni winni pomaga\u0107 dyplomatom w patrzeniu przez pryzmat szerszych horyzont\u00f3w, w wybieganiu w przysz\u0142o\u015b\u0107 podczas definiowania racji stanu. P\u0119d \u017cycia politycznego, a mi\u0119dzynarodowego w szczeg\u00f3lno\u015bci, jest taki, \u017ce ma\u0142o kt\u00f3remu politykowi przy w\u0142adzy starcza czasu na spokojn\u0105 refleksj\u0119 i trafne okre\u015blanie strategicznego kursu. Nawet politykom zdolnym do tego intelektualnie. Wystarczy popatrzy\u0107 na totaln\u0105 kompromitacj\u0119 elit politycznych Francji i Niemiec w wytyczaniu kursu politycznego wobec Rosji Putina w ostatnich latach, kursu narzucanego ca\u0142ej Unii Europejskiej.<\/p>\n\n\n\n
Z opowie\u015bci by\u0142ych dyplomat\u00f3w USA odnosi\u0142em wra\u017cenie, \u017ce tylko Kissinger, a tak\u017ce w pewnym stopniu Albright, mogli im imponowa\u0107 zdolno\u015bci\u0105 \u0142\u0105czenia fakt\u00f3w, zdarze\u0144 i proces\u00f3w w strategiczn\u0105 narracj\u0119. Ale i tak przecie\u017c potrafili si\u0119 myli\u0107. Kissinger nie doceni\u0142 skutk\u00f3w Aktu Ko\u0144cowego KBWE i ca\u0142ego procesu KBWE jako d\u017awigni wp\u0142ywu na ob\u00f3z socjalistyczny. Mawia\u0142 nawet Dobryninowi, \u017ce dla USA KBWE jest bez znaczenia, a co si\u0119 liczy to MBFR (rokowania rozbrojeniowe we Wiedniu, kt\u00f3re zako\u0144czy\u0142y si\u0119 fiaskiem w 1988 r.).<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
\u201cInformation is a negotiator\u2019s greatest weapon\u201d – ca\u0142kiem trafnie stwierdzi\u0142 Victor Kiam (nie\u017cyj\u0105cy ju\u017c ameryka\u0144ski przedsi\u0119biorca). Praca przygotowawcza polega\u0107 wi\u0119c musi na zebraniu jak najwi\u0119kszej ilo\u015bci informacji o wszystkich aspektach materii rokowa\u0144, a przede wszystkim o celach negocjacyjnych, oczekiwaniach i nastrojach pozosta\u0142ych stron negocjacji. W tym celu, nim jeszcze zasadnicze rokowania si\u0119 rozpoczn\u0105, prowadzi si\u0119 intensywne konsultacje z partnerami. Prosi si\u0119 w\u0142asne plac\u00f3wki dyplomatyczne o przeprowadzenie rozeznania, zamawia analizy eksperckie. Wynikiem tych eksploracji powinno by\u0107 sporz\u0105dzenie swoistej mapy interes\u00f3w, kt\u00f3ra pozwoli dobrze ulokowa\u0107 nasze w\u0142asne cele negocjacyjne, zidentyfikowa\u0107 potencjalnych sojusznik\u00f3w i okre\u015bli\u0107 najpowa\u017cniejszych oponent\u00f3w. Zw\u0142aszcza pa\u0144stwa mniejsze i s\u0142absze musz\u0105 nieustannie szuka\u0107 sposob\u00f3w pod\u0142\u0105czania si\u0119 pod korzystne z ich punktu widzenia koalicje.<\/p>\n\n\n\n
Mapa interes\u00f3w w\u0142asnych po na\u0142o\u017ceniu na map\u0119 interes\u00f3w partner\u00f3w powinna da\u0107 wskaz\u00f3wk\u0119 co do strategii rokowa\u0144. Je\u015bli pole nak\u0142adaj\u0105cych si\u0119 wzajemnie interes\u00f3w jest solidne, szanse na porozumienie b\u0119d\u0105 spore. Je\u015bli z analizy por\u00f3wnawczej wynika brak takiego pola, rozwi\u0105zania s\u0105 w zasadzie trzy. Po pierwsze, mo\u017ce znajd\u0105 takie pole inni, cho\u0107by nawet mediatorzy. Po drugie, podejmujemy pr\u00f3b\u0119 narzucenia drugiej stronie naszych interes\u00f3w, co nie zawsze musi mie\u0107 si\u0142owy czy cyniczny charakter. Po trzeci, dajemy sobie spok\u00f3j z negocjacjami. Czasami lepiej od nich odst\u0105pi\u0107 ni\u017c wpl\u0105ta\u0107 si\u0119 w proces, kt\u00f3ry nic dobrego nie przyniesie.<\/p>\n\n\n\n
Ivance Trump przypisuje si\u0119 ca\u0142kiem trafn\u0105 my\u015bl, wi\u0119c nie wstyd mi my\u015bli tej przytoczy\u0107, nawet je\u015bli sama Ivanka zapisa\u0142a si\u0119 w historii dyplomacji raczej wodewilowo (pami\u0119tamy jej small talk z Macronem, Trudeau, May i Lagarde w kuluarach szczytu G20 w Osace w 2019 r.): \u201cKnow what you want to achieve prior to starting to negotiate. It\u2019s the golden rule but the one most people fail to heed. Without a plan, you allow the opposing party to define your goals instead of the other way around\u201d.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Wyj\u015bciowe stanowisko, strategia negocjacyjna, cele negocjacyjne, czerwone linie (ust\u0119pstw) powinny zosta\u0107 odzwierciedlone w instrukcji. W ka\u017cdym pa\u0144stwie istniej\u0105 specyficzne procedury opracowywania instrukcji negocjacyjnej. W Polsce jeszcze za czas\u00f3w p\u00f3\u017anego PRL, kiedy rozpocz\u0105\u0142em prac\u0119 w MSZ, istnia\u0142 \u015bcis\u0142y wym\u00f3g przygotowania instrukcji dla delegacji (b\u0105d\u017a dla ambasadora pe\u0142nomocnego). W przypadku rokowa\u0144 dotycz\u0105cych instrument\u00f3w prawnomi\u0119dzynarodowych musia\u0142a mie\u0107 instrukcja imprimatur rz\u0105dowy. W przypadku wa\u017cnych akt\u00f3w politycznych \u2013 imprimatur polityczny (Biura Politycznego KC PZPR). Ju\u017c wtedy us\u0142ysza\u0142em cenn\u0105 praktyczn\u0105 rad\u0119: \u201eChcesz dobrze czu\u0107 si\u0119 na negocjacjach, zapewnij sobie maksymalny wp\u0142yw na kszta\u0142t instrukcji, a najlepiej napisz j\u0105 dla siebie sam\u201d. Pisa\u0142em wi\u0119c cz\u0119sto (kiedy si\u0119 tylko da\u0142o) je sobie sam (oczywi\u015bcie przechodzi\u0107 musia\u0142y one przez kolejne szczeble merytorycznej i politycznej akceptacji).<\/p>\n\n\n\n
Znakomity francuski dyplomata Jacques Andreani, zaanga\u017cowany w negocjacje nad Aktem Ko\u0144cowym KBWE, znalaz\u0142 si\u0119 w 1973 r. w sytuacji wymarzonej: piastowa\u0142 funkcj\u0119 dyrektorsk\u0105 na Quai d\u2019Orsay a jednocze\u015bnie mianowano go przewodnicz\u0105cym delegacji francuskiej na rokowania drugiej fazy KBWE w Genewie. Od wtorku do czwartku przebywa\u0142 w Genewie. Przygotowywa\u0142 wtedy propozycje stanowiska francuskiego wobec kwestii spornych na rokowaniach. Podpisywa\u0142 wysy\u0142an\u0105 w pi\u0105tek rano depesz\u0119 do Pary\u017ca z tymi propozycjami jako szef delegacji. A w poniedzia\u0142ek rano jako szef departamentu w Pary\u017cu je zatwierdza\u0142 i podpisywa\u0142 stosown\u0105 depesz\u0119 do Genewy.<\/p>\n\n\n\n
Oczywi\u015bcie nie jest taka kontrola nad instrukcjami prosta, kiedy rokowania dotycz\u0105 materii, pozostaj\u0105cych w gestii tak\u017ce innych resort\u00f3w. Wtedy przygotowanie instrukcji wymaga koordynacji mi\u0119dzyresortowej. Na wczesnych etapach mojej kariery zajmowa\u0142em si\u0119 przede wszystkim sprawami rozbrojenia, wi\u0119c partnerem w uzgodnieniach by\u0142o Ministerstwo Obrony Narodowej. Wsp\u00f3\u0142praca MSZ z MON i w latach osiemdziesi\u0105tych, i dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych uk\u0142ada\u0142a si\u0119 znakomicie. Co ustalali\u015bmy wsp\u00f3lnie, decydenci na g\u00f3rze zatwierdzali w ciemno. Pojawia\u0142y si\u0119 oczywi\u015bcie problemy. Na swoim blogu przytacza\u0142em przyk\u0142ady, kiedy stanowiska MSZ i MON r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119, jak cho\u0107by w kwestii rozwi\u0105zania Uk\u0142adu Warszawskiego (w 1990 r.), czy konwencji o zakazie min przeciwpiechotnych (w 1997 r.). Ale zawsze dochodzi\u0142o do jakiego\u015b kompromisu, w ostateczno\u015bci z udzia\u0142em szczebla politycznego (ministr\u00f3w). Powa\u017cnych rozbie\u017cno\u015bci mi\u0119dzy MON (a \u015bci\u015blej Sztabem Generalnym) i MSZ do\u015bwiadczy\u0142em, kiedy sprawowa\u0142em funkcje wiceministra w 2005 r. (cho\u0107by w kwestii rozmieszczenia ameryka\u0144skich system\u00f3w obrony przeciwrakietowej w Polsce), ale udawa\u0142o si\u0119 nimi jako\u015b zarz\u0105dza\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Nigdy nie zetkn\u0105\u0142em si\u0119 w mojej praktyce ze sta\u0142ym mechanizmem harmonizacji stanowisk poszczeg\u00f3lnych instytucji pa\u0144stwowych w Polsce w kwestiach bezpiecze\u0144stwa mi\u0119dzynarodowego. Podobnemu cho\u0107by do ameryka\u0144skiego, skupionego wok\u00f3\u0142 Rady do Spraw Bezpiecze\u0144stwa Narodowego. W ZSRR istnia\u0142a od ko\u0144ca lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, cho\u0107 szczeg\u00f3lnie aktywna za Gorbaczowa, nieformalna instytucja tzw. \u201ebolszoj\/ma\u0142oj piatiorki\u201d (Komitet Centralny KPZR, MSZ, MON, KGB, Komitet Rady Ministr\u00f3w ds. kompleksu wojskowo-przemys\u0142owego), na forum kt\u00f3rej ustalano stanowisko w sprawach rozbrojenia i bezpiecze\u0144stwa mi\u0119dzynarodowego. U nas, wed\u0142ug mojej wiedzy, wszystko odbywa\u0142o si\u0119 ad hoc.<\/p>\n\n\n\n
Wej\u015bcie Polski do Unii Europejskiej spowodowa\u0142o uruchomienie roboczego mechanizmu koordynacji mi\u0119dzyresortowych. Przechodzi\u0107 przeze\u0144 musia\u0142a instrukcja w ka\u017cdej niemal\u017ce sprawie dyskutowanej w Brukseli na rozlicznych posiedzeniach cia\u0142 roboczych Rady i oczywi\u015bcie na COREPER. Mechanizm ten zbiurokratyzowa\u0142 si\u0119 do rozmiar\u00f3w karykatury. Forma przeros\u0142a tre\u015b\u0107, a procedura \u2013 cel. Kilkakrotnie w swoim czasie przechodzi\u0142a przez moje r\u0119ce (do parafowania) instrukcja, kt\u00f3ra by\u0142a ju\u017c kompletnie nieaktualna, bo rozw\u00f3j wypadk\u00f3w w Brukseli tak przyspiesza\u0142, \u017ce odnosi\u0142a si\u0119 ju\u017c do kwestii bezprzedmiotowych. Nie s\u0142u\u017cy\u0142a ju\u017c niczemu. Mo\u017ce tylko temu, \u017ceby istnia\u0142a formalna podk\u0142adka, \u017ce instrukcja by\u0142a. Na wypadek kontroli NIK-u?<\/p>\n\n\n\n
Obserwowa\u0142em te\u017c z przykro\u015bci\u0105, jak w ostatnich latach MSZ abdykowa\u0142 z aktywnego wp\u0142ywania na kszta\u0142t tzw. instrukcji bran\u017cowych, zostawiaj\u0105c pe\u0142n\u0105 swobod\u0119 dzia\u0142ania resortom bez ogl\u0105dania si\u0119 na skutki, jakie ich stanowisko mo\u017ce przynie\u015b\u0107 dla ca\u0142okszta\u0142tu polityki zagranicznej Polski. A widzia\u0142em we w\u0142asnej praktyce, \u017ce nawet w tak technicznych sprawach, jak ochrona \u015brodowiska czy polityka rodzinna, skutki polityczne z pozoru technicznych decyzji mog\u0105 by\u0107 znacz\u0105ce.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Dobrze, je\u015bli delegacja na rokowania stanowi nie do skruszenia monolit. Zawsze jednak mo\u017ce si\u0119 zdarzy\u0107, \u017ce poszczeg\u00f3lni cz\u0142onkowie delegacji, zw\u0142aszcza je\u015bli niezadowoleni z poczyna\u0144 jej szefa, b\u0119d\u0105 swoje oceny przekazywa\u0107 do centrali swoimi prywatnymi kana\u0142ami, czyli najzwyczajniej s\u0142a\u0107 donosy. Je\u015bli w sk\u0142ad delegacji wchodz\u0105 przedstawiciele innych resort\u00f3w, to prawdopodobie\u0144stwo, \u017ce b\u0119d\u0105 uruchamia\u0107 w\u0142asne kana\u0142y informowania prze\u0142o\u017conych, jest jeszcze wy\u017csze.<\/p>\n\n\n\n
Donosy mog\u0105 wprowadzi\u0107 w powa\u017cny stres nawet najsilniej umocowanego szefa delegacji. Swoje problemy z donosami opisa\u0142 w monografii \u201ePierie\u0142om\u201d ambasador Oleg Gryniewskij, kt\u00f3ry szefowa\u0142 delegacji ZSRR na konferencj\u0119 sztokholmsk\u0105 w latach 1984-1986 i rokowania CFE w l. 1989-1990. W lipcu 1986 r., kiedy rokowania w Sztokholmie wkracza\u0142y w decyduj\u0105c\u0105 faz\u0119, postanowi\u0142 zasugerowa\u0107 Moskwie zgod\u0119 na 2-3 inspekcje na miejscu rocznie, bez czego nie by\u0142o szans na ko\u0144cowy kompromis. Przygotowa\u0142 stosown\u0105 depesz\u0119 do centrali. Da\u0142 j\u0105 do przeczytania cz\u0142onkom delegacji. Dyplomaci z MSZ jego tekst poparli, wojskowi doradcy wszak\u017ce wyrazili sprzeciw. Gryniewskij w tej sytuacji podpisa\u0142 depesz\u0119 na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 i natychmiast wys\u0142a\u0142. Jeszcze tej samej nocy otrzyma\u0142 odpowied\u017a. Jak pisa\u0142: \u201e(Otwiet) priszo\u0142 noczju, i w sapogach\u201d. Zosta\u0142 Gryniewskij w kr\u00f3tkich abcugach wezwany do Moskwy. Zjawi\u0142 si\u0119 po przyje\u017adzie w sekretariacie ministra Szewardnadze. Przywita\u0142 go referent ministra Rudolf Aleksiejew kr\u00f3tkim: \u201eTiebie poka\u017cut donos\u201d. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce g\u0142\u00f3wny doradca wojskowy delegacji genera\u0142 Wiktor Tatarnikow napisa\u0142 na Gryniewskiego donos, kt\u00f3ry to donos minister obrony marsza\u0142ek Soko\u0142ow rozes\u0142a\u0142 kilku cz\u0142onkom Biura Politycznego KPZR. Szewardnadze na donos Tatarnikowa machn\u0105\u0142 r\u0119k\u0105. Sprawa by\u0142a powa\u017cniejsza: \u201eTut na Was marsza\u0142\u2013ministr oborony \u017ca\u0142ujetsja\u201d. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce Soko\u0142ow wystosowa\u0142 do samego Gorbaczowa memoria\u0142, w kt\u00f3rym zarzuci\u0142 Gryniewskiemu, \u017ce naruszy\u0142 zatwierdzone przez Biuro Polityczne dyrektywy i samorzutnie zgodzi\u0142 si\u0119 na przeniesienie tematu samodzielnych \u0107wicze\u0144 si\u0142 powietrznych na dalszy etap negocjacji. Ale Gryniewskiemu si\u0119 upiek\u0142o, bo Gorbaczow chcia\u0142 za wszelk\u0105 cen\u0119 sukcesu konferencji sztokholmskiej.<\/p>\n\n\n\n
Donosy na dyplomat\u00f3w sowieckich pisa\u0142o nie tylko wojsko. Genera\u0142 Sergiej Kondraszow by\u0142 do po\u0142owy lat osiemdziesi\u0105tych g\u0142\u00f3wnym rezydentem KGB na spotkaniach w ramach procesu KBWE. I niekwestionowan\u0105 szar\u0105 eminencj\u0105, z kt\u00f3r\u0105 Amerykanie uzgadniali najbardziej trudne kwestie na rokowaniach. A trafi\u0142 Kondraszow do KBWE wskutek donosu s\u0142u\u017cbowego, czyli wewn\u0119trznego raportu KGB z pracy delegacji radzieckiej na rokowaniach genewskiej fazy negocjacji nad Aktem Ko\u0144cowym KBWE. Wspomina\u0142 Kondraszow, \u017ce w 1974 r. wezwa\u0142 go do siebie szef KGB Jurij Andropow i zakomunikowa\u0142 mu, \u017ce w opinii oficera KGB w Genewie delegacja radziecka dzia\u0142a tak, jakby chcia\u0142a dokona\u0107 aktu zdrady pa\u0144stwowej: \u201eUst\u0119puj\u0105 na wszystkich frontach\u201d. Poleci\u0142 Andropow Kondraszowowi, aby natychmiast pojecha\u0142 tam jako jego wys\u0142annik, przeprowadzi\u0142 \u015bledztwo i zaraportowa\u0142 po powrocie, czy oskar\u017cenia te mo\u017ce potwierdzi\u0107. Kondraszow pojecha\u0142, porozmawia\u0142 z kim si\u0119 da\u0142o i wr\u00f3ci\u0142 z odpowiedzi\u0105. Powiedzia\u0142 Andropowowi, \u017ce Zach\u00f3d zgodzi\u0142by si\u0119 na uznanie granic w Europie, ale cen\u0105 za to by\u0142aby liberalizacja sowieckiego systemu. Mia\u0142 na to Andropow odpowiedzie\u0107, \u017ce przecie\u017c \u017cadna to zdrada pa\u0144stwowa. Sowiecka w\u0142adza chce te\u017c reformowa\u0107 system, bo nie da si\u0119 rz\u0105dzi\u0107 po stalinowsku przecie\u017c. A reformy w Rosji mo\u017cna wprowadza\u0107 tylko z g\u00f3ry. Mo\u017ce to i lepiej podpisa\u0107 jaki\u015b dokument i powiedzie\u0107 ludowi, \u017ce trzeba teraz dokument realizowa\u0107 i wprowadza\u0107 reformy. W archiwach po tej instrukcji Andropowa nie ma \u015bladu, ale faktem jest, \u017ce Kondraszow pilnowa\u0142 przez lata, aby sowiecka delegacja zachowywa\u0142a si\u0119 rozs\u0105dnie i akceptowa\u0142a kompromisy.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Zawsze by\u0142em zwolennikiem instrukcji o wymiarze og\u00f3lnym, strategicznym, kierunkowym. Wielokrotnie w swojej praktyce przekonywa\u0142em si\u0119, \u017ce negocjacje mog\u0105 p\u00f3j\u015b\u0107 i to szybko w ca\u0142kiem nieprzewidzianym kierunku. Wtedy sztywna instrukcja staje si\u0119 kul\u0105 u nogi.<\/p>\n\n\n\n
Sztywne instrukcje ubezw\u0142asnowalniaj\u0105 negocjator\u00f3w, ale te\u017c zdejmuj\u0105 z nich wiele stresu. W historii dyplomacji ju\u017c w trakcie negocjacji nad traktatami westfalskimi w 1648 r. w pracy tzw. obozu katolickiego w Muenster, dominowa\u0142y sztywne instrukcje. Tam pono\u0107 rol\u0105 negocjator\u00f3w by\u0142a rola kuriera, czyli jedynie przekazywanie stanowisk partnerom. Z kolei Aleksander I mia\u0142 w trakcie obrad kongresu wiede\u0144skiego w 1815 r. t\u0119 przewag\u0119 nad wszystkimi innymi negocjatorami pozosta\u0142ych pa\u0144stw, \u017ce \u017cadnych instrukcji nie potrzebowa\u0142. Inni musieli swoich monarch\u00f3w jednak konsultowa\u0107. Dla Rosji ca\u0142kiem okaza\u0142o si\u0119 to wygodne.<\/p>\n\n\n\n
James Harris, pierwszy Hrabia Malmesbury, wybitny (a by\u0107 mo\u017ce najwi\u0119kszy) angielski dyplomata ko\u0144ca osiemnastego wieku, mia\u0142 pono\u0107 powiedzie\u0107: \u201eI never received an instruction worth reading\u201d. Bo w istocie najcz\u0119\u015bciej dzia\u0142a\u0142 na w\u0142asn\u0105 rek\u0119. Je\u015bli dzi\u015b ju\u017c nie czyta\u0107 instrukcji, to tych, kt\u00f3re nadchodz\u0105 po czasie. To cz\u0119sty przypadek na rokowaniach wielostronnych, gdzie rozw\u00f3j wydarze\u0144 z regu\u0142y wyprzedza tryb biurokratycznego obrabiania wytycznych.<\/p>\n\n\n\n
Ambasador George Vest, ameryka\u0144ski przedstawiciel na rokowaniach pierwszej fazy KBWE w 1972 r. w Helsinkach (Hotel \u201eDipoli\u201d) wspomina\u0142, jak w ko\u0144cowej ich cz\u0119\u015bci jedn\u0105 z najtrudniejszych kwestii okaza\u0142 si\u0119 wyb\u00f3r miejsca przeprowadzenia tzw. fazy finalnej, czyli podpisania Aktu Ko\u0144cowego. Po tym jak zdecydowano, aby druga faza odbywa\u0142a si\u0119 w Genewie, wi\u0119kszo\u015b\u0107 delegacji pragmatycznie sk\u0142ania\u0142a si\u0119 ku temu, aby w\u0142a\u015bnie do Genewy zjechali szefowie pa\u0144stw i rz\u0105d\u00f3w, aby podpisa\u0107 tam Akt Ko\u0144cowy. Ambasador Vest zapyta\u0142 o zdanie urz\u0119dnik\u00f3w w Waszyngtonie, ale ci sceptycznie ocenili mo\u017cliwo\u015b\u0107 dostania si\u0119 ze spraw\u0105 do Kissingera. Wi\u0119c Vest na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 we wspieranie Skandynaw\u00f3w, kt\u00f3rzy murem stan\u0119li za Helsinkami. Na posiedzeniu, kiedy decydowano t\u0119 kwesti\u0119, Vest zosta\u0142 wyrwany do telefonu. Szyfrant komunikowa\u0142 mu, \u017ce nadesz\u0142a pilna depesza. Nie m\u00f3g\u0142 niestety odczyta\u0107 jej przez telefon, bo by\u0142a tajna, wi\u0119c Vest poprosi\u0142, aby przywi\u00f3z\u0142 j\u0105 szyfrant osobi\u015bcie. Przyjecha\u0142, ale wtedy polemiki trwa\u0142y w najlepsze. Pr\u00f3bowa\u0142 szyfrant trzy razy dopcha\u0107 si\u0119 do Vesta z depesz\u0105, ale ten zaanga\u017cowany w dyskusj\u0119 odsuwa\u0142 go kr\u00f3tkim: \u201eNot now\u201d. Kiedy w ko\u0144cu zapad\u0142a decyzja, \u017ce finalna faza KBWE odb\u0119dzie si\u0119 w Helsinkach, a Vest m\u00f3g\u0142 odetchn\u0105\u0107, skin\u0105\u0142 na szyfranta. Ten po\u0142o\u017cy\u0142 przed nim depesz\u0119, kt\u00f3ra zaleca\u0142a: \u201eSupport Geneva\u201d.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Na samych ju\u017c rokowaniach mo\u017ce pojawi\u0107 problem, kt\u00f3ry b\u0119dzie wymaga\u0107 zwr\u00f3cenia si\u0119 do instytucji nadrz\u0119dnej, czyli tzw. centrali (czyli MSZ) z pro\u015bb\u0105 o szczeg\u00f3ln\u0105 instrukcj\u0119. T\u0119 te\u017c najlepiej jest napisa\u0107 dla MSZ samemu (b\u0105d\u017a wprost, ale dyskretnie, b\u0105d\u017a metod\u0105 narzucaj\u0105cej si\u0119 sugestii). Jest to mo\u017cliwe wszak\u017ce jedynie, je\u015bli nasze relacje z prze\u0142o\u017conymi oparte s\u0105 na wzajemnym zaufaniu. Nie zawsze mo\u017ce to wchodzi\u0107 w gr\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Najgorsze dla negocjatora jest to, je\u015bli nie ufa swoim prze\u0142o\u017conym, je\u015bli ci ludzie tylko czyhaj\u0105 na jego b\u0142\u0105d, je\u015bli nie zawahaj\u0105 si\u0119 oni zrzuci\u0107 na niego odpowiedzialno\u015b\u0107 za niepowodzenie negocjacji. Do\u015bwiadczy\u0142em tego i ja, kiedy w latach 2006-2007 niekt\u00f3rzy ludzie w MSZ szukali wszelkiego pretekstu, by pobiec do kierownictwa MSZ z jednoznacznym dowodem na konieczno\u015b\u0107 mojego odwo\u0142ania z funkcji ambasadora RP przy Radzie Europy. Nie da si\u0119 dobrze negocjowa\u0107, je\u015bli nie ma si\u0119 przekonania, \u017ce centrala MSZ rozci\u0105ga wok\u00f3\u0142 zespo\u0142u negocjacyjnego niezb\u0119dn\u0105 siatk\u0119 bezpiecze\u0144stwa. Dlatego wielu ameryka\u0144skich ambasador\u00f3w mawia\u0142o sobie: \u201eRemember: your first task is to secure the base\u201d.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
A co si\u0119 dzieje, je\u015bli wynik negocjacji jest sprzeczny z otrzyman\u0105 instrukcj\u0105? Na rokowaniach dwustronnych sprawa jest prosta: mog\u0105 za to grozi\u0107 powa\u017cne konsekwencje, co najmniej s\u0142u\u017cbowe, je\u015bli nawet nie karne (w Polsce np. mo\u017cna tak\u0105 sytuacje podci\u0105gn\u0105\u0107 pod \u201ezdrad\u0119 dyplomatyczn\u0105\u201d, wymy\u015blon\u0105 pod rz\u0105dami PiS-u, aby \u201edorwa\u0107\u201d Tuska i Sikorskiego).<\/p>\n\n\n\n
Na rokowaniach wielostronnych sprawa jest o wiele bardziej skomplikowana. Opisywa\u0142em ju\u017c w poprzednim wydaniu bloga, jak w grudniu 1988 r. Rumuni nagle zorientowali si\u0119, \u017ce szykowany kompromis na spotkaniu przegl\u0105dowym KBWE we Wiedniu k\u0142\u00f3ci si\u0119 z ich dyrektywami (zw\u0142aszcza w sprawach zwi\u0105zanych z prawami cz\u0142owieka). Pr\u00f3bowali przekona\u0107 Sowiet\u00f3w i ca\u0142y Uk\u0142ad Warszawski, aby w imi\u0119 solidarno\u015bci sojuszniczej odrzucili projekt dokumentu ko\u0144cowego przyszykowany przez neutra\u0142\u00f3w. Bez powodzenia. Sowieci powiedzieli im: \u201eRad\u017acie sobie sami\u201d. Poszli wi\u0119c Rumuni do pa\u0144stw NATO, a do Amerykan\u00f3w w szczeg\u00f3lno\u015bci. Dyplomaci rumu\u0144scy rozpaczali, \u017ce w przypadku zaakceptowania dokumentu grozi\u0107 mo\u017ce im nawet \u015bmier\u0107, je\u015bli nie d\u0142ugoletnie wi\u0119zienie. Ceausescu mia\u0142 by\u0107 pod tym wzgl\u0119dem bezwzgl\u0119dny. Wcze\u015bniej jednak, kiedy zapisy dyskutowano, rumu\u0144scy delegaci zastrze\u017ce\u0144 nie zg\u0142aszali (a uwiera\u0142y ich przede wszystkim zobowi\u0105zania dotycz\u0105ce swob\u00f3d religijnych). Amerykanie podejrzewali, \u017ce Ceausescu nie by\u0142 o przebiegu rokowa\u0144 w og\u00f3le informowany. Liczyli rumu\u0144scy dyplomaci, \u017ce wszystko zablokuj\u0105 Sowieci i schowali si\u0119 za ich plecami. A tu niespodzianka: Sowieci w imi\u0119 budowy wsp\u00f3lnego europejskiego domu si\u0119 na postulaty Zachodu zgodzili. Rumuni zostali na lodzie. Grozili, \u017ce dokument zablokuj\u0105, ale tego nie uczynili. Jak wspomina\u0142 Warren Zimmermann, szef delegacji USA na spotkanie wiede\u0144skie w l. 1986-1989: \u201eWe made informal plans for political asylum if the Romanians felt it was just getting too hot for them\u201d. Plan\u00f3w nie trzeba by\u0142o uruchamia\u0107. Ceausescu po roku upad\u0142, a kilku \u00f3wczesnych rumu\u0144skich dyplomat\u00f3w z rokowa\u0144 wiede\u0144skich zrobi\u0142o niez\u0142\u0105 karier\u0119 w demokratycznej Rumunii.<\/p>\n\n\n\n
Ale z kolei w 2019 r. obieg\u0142a \u015bwiat wiadomo\u015b\u0107, \u017ce lider KRLD Kim Dzong Un poleci\u0142 rozstrzela\u0107 Kima Hyok Chola, swojego negocjatora odpowiedzialnego za przygotowanie nieudanego szczytu hanojskiego z prezydentem Trumpem, oraz czterech innych dyplomat\u00f3w, za zdrad\u0119 \u201enajwy\u017cszego przyw\u00f3dcy\u201d i przej\u015bcie na stron\u0119 USA w trakcie negocjacji przed szczytem. Chocia\u017c podobno niekt\u00f3rzy z nich pojawiali si\u0119 potem jednak publicznie.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Zawsze mo\u017ce si\u0119 zdarzy\u0107, \u017ce nadejdzie instrukcja, kt\u00f3ra k\u0142\u00f3ci\u0107 si\u0119 b\u0119dzie z osobistymi pogl\u0105dami negocjatora. Adaptuj\u0105c Hirschmannowskie tezy o instytucjach w kryzysie, mo\u017cliwe s\u0105 trzy wyj\u015bcia: \u201eexit, loyalty or voice\u201d, czyli rezygnacja, lojalno\u015b\u0107 albo tzw. g\u0142os, czyli pr\u00f3ba zmiany.<\/p>\n\n\n\n
Mnie poszcz\u0119\u015bci\u0142o si\u0119 w karierze, \u017ce w zasadniczy spos\u00f3b taki konflikt ujawni\u0142 si\u0119 jedynie dwukrotnie. Pisa\u0142em o tym na moim blogu. Widzia\u0142em r\u00f3\u017cne sposoby radzenia sobie z tym problemem. Niekt\u00f3rzy negocjatorzy sk\u0142adali wr\u0119cz rezygnacj\u0119, nie afiszuj\u0105c si\u0119 z regu\u0142y z rzeczywistym powodem. Obserwowa\u0142em teatralne wr\u0119cz gesty ambasador\u00f3w demonstruj\u0105cych ich zdystansowanie wobec prezentowanego stanowiska. Nie rekomenduj\u0119 tego nikomu.<\/p>\n\n\n\n
Najlepiej zawsze prosi\u0107 central\u0119 o rewizj\u0119 instrukcji, je\u015bli tylko istnieje cie\u0144 szansy, \u017ce da si\u0119 j\u0105 zmieni\u0107. Mo\u017cna te\u017c liczy\u0107 na to, \u017ce same okoliczno\u015bci zmusz\u0105 do jej rewizji. Ju\u017c przy pierwszym moim do\u015bwiadczeniu negocjacyjnym na konferencji sztokholmskiej uczy\u0142em si\u0119, jak mo\u017cna sobie dawa\u0107 rad\u0119 ze z\u0142ymi instrukcjami. Na pocz\u0105tku 1986 r. ambasador ZSRR Oleg Gryniewskij dogada\u0142 si\u0119 z ambasadorem USA Robertem Barry, ca\u0142kiem nieformalnie i prywatnie, co do prze\u0142omowej decyzji w sprawie przeprowadzania inspekcji na miejscu. Ale Moskwa nie zaakceptowa\u0142a jego dzia\u0142ania. Samo Biuro Polityczne mia\u0142o podobno pomys\u0142 odrzuci\u0107. Ambasador ZSRR lojalnie poinformowa\u0142 Amerykanina, \u017ce z umowy nici, \u017ce zosta\u0142 w\u0142a\u015bnie przez zwierzchnik\u00f3w zdezawuowany. Lojalnie wobec Moskwy prezentowa\u0142 twarde stanowisko na formalnych obradach. Ale wiedzia\u0142, \u017ce je\u015bli prawd\u0105 jest, \u017ce kierownictwo polityczne na Kremlu chce ca\u0142o\u015bciowego porozumienia, to pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej jego inicjatyw\u0119 zaakceptuje. I zaakceptowa\u0142o, kiedy okaza\u0142o si\u0119 to po prostu nie do unikni\u0119cia.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Kolejna rada nie do zignorowania: wykorzystuj okres przygotowawczy do dobrego opanowania przedmiotu rokowa\u0144.<\/p>\n\n\n\n
Zadania negocjacyjne zawsze by\u0142y dla mnie okazj\u0105 odkrywania nowych \u015bwiat\u00f3w, wzbogacania swojej wiedzy. Oczywi\u015bcie zawsze mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce od wiedzy technicznej s\u0105 eksperci, a rol\u0105 dyplomaty skupia\u0107 si\u0119 jest na sprawnym przeprowadzeniu procesu budowania zgody z korzy\u015bci\u0105 dla interes\u00f3w jego kraju. Ale bez opanowania przynajmniej podstawowego kanonu wiedzy o przedmiocie rokowa\u0144 szef delegacji mo\u017ce by\u0107 totalnie ubezw\u0142asnowolniony przez ekspert\u00f3w, a przede wszystkim nie b\u0119dzie w stanie wypracowa\u0107 odpowiednio silnej osobistej pozycji negocjacyjnej.<\/p>\n\n\n\n
Moje pierwsze do\u015bwiadczenia negocjacyjne dotyczy\u0142y rozbrojenia i wojskowych \u015brodk\u00f3w budowy zaufania. A s\u0142u\u017cby wojskowej przecie\u017c w og\u00f3le nie odby\u0142em, nawet studium wojskowego na uniwersytecie nie do\u015bwiadczy\u0142em. Ale wiele czasu odda\u0142em lekturze opracowa\u0144 naukowych dotycz\u0105cych uzbrojenia i dzia\u0142ania si\u0142 zbrojnych pisz\u0105c doktorat, korzystaj\u0105c ze zbioru zastrze\u017conego w bibliotece MGIMO, czyli tzw. specfondu. Nie musia\u0142em wi\u0119c zdawa\u0107 si\u0119 ca\u0142kowicie na wiedz\u0119 naszych doradc\u00f3w wojskowych. Paradoksem zreszt\u0105 by\u0142o w ich ekspertyzie to, \u017ce o ile bardzo ch\u0119tnie i szczeg\u00f3\u0142owo dzielili si\u0119 wiedz\u0105 o NATO-wskim sprz\u0119cie, to pozorowali niewiedz\u0119 o uzbrojeniu w\u0142asnym. Ale t\u0119 akurat luk\u0119 \u0142atwo mog\u0142em sobie wype\u0142ni\u0107. I by\u0142o co najmniej kilka okazji, kiedy dawa\u0142em sobie rad\u0119 na negocjacjach bez konieczno\u015bci zdawania si\u0119 na wiedz\u0119 naszych oficer\u00f3w. Niedostatek wiedzy o w\u0142asnym potencjale by\u0142 chyba przypad\u0142o\u015bci\u0105 doradc\u00f3w wojskowych ca\u0142ego Ukladu Warszawskiego. Max Kampelman, szef delegacji USA na rokowania nuklearne z ZSRR w l. 1985-1989 opisywa\u0142, jak to przyjecha\u0142 do Genewy genera\u0142 James Abrahamson i da\u0142 sowieckim doradcom wojskowym briefing o ameryka\u0144skich i sowieckich programach obrony przeciwrakietowej. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce \u201ehe knew more about the Russian programme than they did. And they were furiously taking copious notes\u201d.<\/p>\n\n\n\n
A nawet je\u015bli sowieccy doradcy wojskowi co\u015b wiedzieli, to nie dzielili si\u0119 bynajmniej wiedz\u0105 ze swoimi cywilnymi kolegami z delegacji. Potwierdza\u0142 to cytowany ju\u017c na tym blogu ambasador Thomas Pickering w kontek\u015bcie rokowa\u0144 rozbrojeniowych z Sowietami: \u201eThe fascinating thing was that in a lot of these negotiations, we had to tell the Soviet negotiators about their own military missile force, because the military wouldn\u2019t tell the civilian negotiators\u201d. Widzia\u0142em ten brak zaufania, kiedy prowadzono w ramach Traktatu CFE negocjacje wewn\u0105trzgrupowe nad podzia\u0142em kwot grupowych na kwoty narodowe. Delegacja ZSRR nie potrafi\u0142a przeforsowa\u0107 swoich propozycji na forum plenarnym w\u015br\u00f3d sojusznik\u00f3w podczas konsultacji w Moskwie. Postanowi\u0142a wi\u0119c zaprosi\u0107 wojskowych cz\u0142onk\u00f3w delegacji pa\u0144stw UW na odr\u0119bne konsultacje w siedzibie Sztabu Generalnego. W\u0119grzy notyfikowali na to spotkanie tak\u017ce udzia\u0142 cywilnego dyplomaty Isztvana Gyarmati\u2019ego. Mimo to odm\u00f3wiono mu wst\u0119pu do budynku argumentuj\u0105c, \u017ce nie jest oficerem w s\u0142u\u017cbie czynnej.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Najwi\u0119kszy op\u00f3r przed studiowaniem materii negocjacyjnej mia\u0142em, kiedy b\u0119d\u0105c na plac\u00f3wce w Nairobi para\u0142em si\u0119 sprawami ekologii i siedlisk ludzkich. W szkole biologia nie by\u0142a moim ulubionym przedmiotem. Nie chcia\u0142o mi si\u0119 w Nairobi specjalnie studiowa\u0107 dokumentacji specjalistycznej, a tym bardziej literatury fachowej. Cho\u0107 musz\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce przekona\u0142em si\u0119, \u017ce przy dobrym nastawieniu mo\u017cna zbudowa\u0107 ca\u0142kiem solidn\u0105 wiedz\u0119 o przedmiocie metod\u0105 osmozy, tj. przez d\u0142ugie przebywanie w gronie ekspert\u00f3w i ich cierpliwe s\u0142uchanie. Milczeniem ukrywaj\u0105c niewiedz\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Kiedy zajmowa\u0142em si\u0119 w 1997 r. wdra\u017caniem konwencji o zakazie broni chemicznej, poziom skomplikowania materii by\u0142 jeszcze wi\u0119kszy. Bo i chemii w szkole uczy\u0107 mi si\u0119 specjalnie nie chcia\u0142o. Ale te\u017c do\u015b\u0107 szybko wyzby\u0142em si\u0119 kompleks\u00f3w i na tym polu.<\/p>\n\n\n\n
Potem moje horyzonty wiedzy rozszerza\u0142y si\u0119 o zagadnienia praw cz\u0142owieka, praworz\u0105dno\u015bci, a nawet wsp\u00f3\u0142pracy gospodarczej.<\/p>\n\n\n\n
I uda\u0142o mi si\u0119 unikn\u0105\u0107 zaszufladkowania. Nie by\u0142em tylko negocjatorem od rozbrojenia czy bezpiecze\u0144stwa, jak to si\u0119 na pocz\u0105tku mojej kariery zapowiada\u0142o. Mog\u0142em negocjowa\u0107 z poczuciem komfortu merytorycznego mo\u017ce nie wszystko, ale z pewno\u015bci\u0105 prawie wszystko. W\u0105ska specjalizacja mo\u017ce czasami przyspieszy\u0107 karier\u0119, ale z pewno\u015bci\u0105 nie da tyle frajdy co wszechstronno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Ale jak bardzo samowystarczalny negocjator by nie by\u0142, musi on otoczy\u0107 si\u0119 dobrymi ekspertami. Jednym z najwa\u017cniejszych zada\u0144 na etapie przygotowawczym jest zbudowanie zgranego zespo\u0142u negocjacyjnego. Team, kt\u00f3ry b\u0119dzie przypadkowym zlepkiem kompetencji, z\u0142o\u017cony z ludzi, kt\u00f3rzy sobie nie ufaj\u0105, kieruj\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cnymi lojalno\u015bciami, niczego wielkiego na negocjacjach nie osi\u0105gnie.<\/p>\n\n\n\n
Nie wolno ali\u015bci przesadzi\u0107. Otoczenie si\u0119 potakiewiczami i kumplami jest r\u00f3wnie niebezpieczne. Ambasador USA Paul Nitze, kt\u00f3ry negocjowal z Sowietami uk\u0142ady rozbrojeniowe mia\u0142 kiedy\u015b przekaza\u0107 przez trzeci\u0105 osob\u0119 wyra\u017an\u0105 instrukcj\u0119: \u201e(He) wants me to tell you that if you are going to continue to just simply agree with everything he says, he wants you to get off the delegation. If you are not prepared to challenge his views, you are of no value to him. He does not want to be surrounded by yes men.\u201d Potwierdzam praktyczn\u0105 m\u0105dro\u015b\u0107 tego stanowiska.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Jak dobrze by si\u0119 do negocjacji nie szykowa\u0107, tylko negocjacje w\u0142a\u015bciwe oceni\u0105 warto\u015b\u0107 naszej pracy przygotowawczej.<\/p>\n\n\n\n
O rozpocz\u0119ciu w\u0142a\u015bciwych negocjacji – 17 kwietnia 2023 r.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/vietnam1a.jpeg?resize=521%2C329&ssl=1\")
Zwykle rokowania zaczynaj\u0105 si\u0119 od rokowa\u0144 o rokowaniach. Ustala si\u0119 wtedy przedmiot, procedur\u0119, zasady prowadzenia rokowa\u0144 i kwestie organizacyjne. Nie mo\u017cna tego etapu pracy lekcewa\u017cy\u0107. B\u0142\u0119dy pope\u0142nione w fazie przygotowawczej mog\u0105 si\u0119 w przysz\u0142o\u015bci m\u015bci\u0107…<\/p>\n