Negocjacje wst\u0119puj\u0105 w ko\u0144cu w rozstrzygaj\u0105c\u0105 faz\u0119. Negocjatorzy zaczynaj\u0105 szuka\u0107 kompromis\u00f3w. Czasami znale\u017a\u0107 je nie\u0142atwo.<\/p>\n\n\n\n
Jedn\u0105 z najprostszych metod jest przeniesienie kwestii, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rej pojawi\u0142y si\u0119 rozbie\u017cno\u015bci, na czas po rokowaniach: albo na ich nast\u0119pn\u0105 faz\u0119, albo na inne forum. Mo\u017cna zdj\u0105\u0107 spraw\u0119 z agendy w trybie jednostronnym. Wtedy druga strona nie czuje si\u0119 bynajmniej zobowi\u0105zana do ponownego podj\u0119cia rozm\u00f3w. Taki rodzaj przeniesienia sprawy dotyczy\u0142 chocia\u017cby wspomnianej na tym blogu kwestii samodzielnych \u0107wicze\u0144 si\u0142 morskich na konferencji sztokholmskiej w 1986 r. Sowieci uczynili to na ostatnim etapie negocjacji, a pa\u0144stwa NATO przyj\u0119\u0142y t\u0119 ich decyzj\u0119 do wiadomo\u015bci, ale nigdy potem nie zmieni\u0142y pogl\u0105du, \u017ce o tzw. samodzielnych \u0107wiczeniach si\u0142 morskich rozmawia\u0107 nie chc\u0105. I nie rozmawia\u0142y. Przeniesienie kwestii na \u201edalszy etap\u201d by\u0142o form\u0105 sowieckiego ust\u0119pstwa.<\/p>\n\n\n\n
Kiedy w 1963 r. osi\u0105gni\u0119to porozumienie o cz\u0119\u015bciowym zakazie pr\u00f3b z broni\u0105 nuklearn\u0105, strony potwierdzi\u0142y swoj\u0105 wierno\u015b\u0107 celowi pe\u0142nego zakazu pr\u00f3b i determinacj\u0119 prowadzenia dalszych rokowa\u0144 w tej sprawie. By\u0142a to uzgodniona formu\u0142a przenosz\u0105ca kwesti\u0119 nuklearnych pr\u00f3b na l\u0105dzie na dalszy etap. Dzi\u0119ki temu uda\u0142o si\u0119 porozumienie w sprawie cz\u0119\u015bciowego zakazu osi\u0105gn\u0105\u0107. Averell Harriman pojecha\u0142 w tym celu do Moskwy i w 13 dni uzgodni\u0142 tekst z Gromyk\u0105. A ca\u0142kowity zakaz pr\u00f3b wynegocjowano w 1996 r. Podpisa\u0142o go 186 pa\u0144stw, a ratyfikowa\u0142o 176, ale nie wszed\u0142 on w \u017cycie. Brakuje instrument\u00f3w ratyfikacyjnych Chin, Indii, Pakistanu, KRLD, Izraela, Iranu, Egiptu, a przede wszystkim USA.<\/p>\n\n\n\n
Kiedy przy negocjacjach nad rezolucjami Zgromadzenia Og\u00f3lnego ONZ (i innych cia\u0142 zarz\u0105dzaj\u0105cych w innych agendach) nie udaje si\u0119 uzgodni\u0107 rekomendacji w sprawie konkretnego trybu post\u0119powania, prosi si\u0119 Sekretarza Generalnego (b\u0105d\u017a innego funkcjonariusza wykonawczego w przypadku innych instytucji) o przygotowanie raportu w danej sprawie. Jest to czasem przykrywka dla oczywistego ust\u0119pstwa, zabieg ratuj\u0105cy twarz, ale niekiedy jest to kompromis polegaj\u0105cy na odroczeniu dyskusji.<\/p>\n\n\n\n
Inn\u0105 standardow\u0105 form\u0105 popychania negocjacji do przodu jest ukrywanie rozbie\u017cno\u015bci za tzw. konstruktywn\u0105 niejasno\u015bci\u0105. Andrew Carter, zas\u0142u\u017cony brytyjski dyplomata, kt\u00f3ry swoj\u0105 karier\u0119 rozpoczyna\u0142 od plac\u00f3wki w Warszawie na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych, wspomina\u0142, jak to w trakcie konsultacji genewskich KBWE w 1974 r. minister spraw zagranicznych James Callaghan da\u0142 delegacji jasn\u0105 instrukcj\u0119: \u201eWe must wrap it up. Go for constructive ambiguity\u201d. A Carter przyznawa\u0142: \u201e\u2026which is a phrase which served me very well in my much of my diplomatic career\u201d. Teksty zobowi\u0105za\u0144 przyjmowanych w ramach procesu KBWE w czasach zimnej wojny pe\u0142ne s\u0105 owych zamierzonych niejasno\u015bci. Opisywa\u0142em ju\u017c, jak w Madrycie uzgodniono mandat konferencji sztokholmskiej, gdzie przy opisie rodzaj\u00f3w dzia\u0142alno\u015bci wojskowej obj\u0119tych \u015brodkami budowy zaufania na obszarze morskim i powietrznym przyleg\u0142ym do Europy u\u017cyto frazy \u201eas well as\u201d. By\u0142a to formu\u0142a pozorowanego kompromisu, kt\u00f3ry przeni\u00f3s\u0142 sp\u00f3r na forum samej konferencji sztokholmskiej. Dy\u017curnym zapychaczem luk w pozycjach stron wzgl\u0119dem horyzontu czasowego realizacji zobowi\u0105za\u0144 jest zwrot \u201eas soon as possible\u201d. Ka\u017cdy mo\u017ce sobie pod\u0142o\u017cy\u0107 pod t\u0119 fraz\u0119 dowolny termin. Przy sporach proceduralnych co do zasad prowadzenia przysz\u0142ych spotka\u0144 w ramach KBWE stosowano klauzul\u0119 \u201emutatis mutandis\u201d, co oczywi\u015bcie nie musia\u0142o rozwi\u0105zywa\u0107 sporu o konkrety.<\/p>\n\n\n\n
Wynajdywanie tych \u201ekonstruktywnych niejasno\u015bci\u201d sta\u0142o si\u0119 tak wi\u0105zan\u0105 z dyplomatami specjalno\u015bci\u0105, \u017ce niekt\u00f3rzy zacz\u0119li m\u00f3wi\u0107, \u017ce dyplomaci nie tyle zajmuj\u0105 si\u0119 rozwi\u0105zywaniem problem\u00f3w, co ich tuszowaniem, nie tyle rozstrzyganiem spor\u00f3w, co ich zamiataniem pod dywan.<\/p>\n\n\n\n
Czasami, aby doj\u015b\u0107 do zgody, wystarczy podsun\u0105\u0107 m\u0119tnie brzmi\u0105cy synonim. Ambasador Pickering wskazywa\u0142, jak w trakcie negocjacji z latynoameryka\u0144skimi cz\u0142onkami Rady Bezpiecze\u0144stwa ONZ, kiedy krzywili si\u0119 oni na jakie\u015b s\u0142owo w projekcie sporz\u0105dzonym w j\u0119zyku angielskim, wystarczy\u0142o podmieni\u0107 owe s\u0142owo synonimem pochodzenia \u0142aci\u0144skiego, a ich stanowisko \u0142agodnia\u0142o.<\/p>\n\n\n\n
Bo \u201eaggravation\u201d zawsze brzmi powa\u017cniej ni\u017c \u201eworsening\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Nie musz\u0119 si\u0119 rozpisywa\u0107, jak podobne eufemistyczne potworki opanowa\u0142y j\u0119zyk biznesowy. Wszyscy wiedz\u0105 dzi\u015b, \u017ce \u201erestructuring\u201d znaczy \u201ereduction\u201d. Ale o ile niewinniej brzmi.<\/p>\n\n\n\n
Te\u017c wol\u0119 dla omotania publiczno\u015bci u\u017cy\u0107 czasmi s\u0142owa \u201epussilanimous\u201d zamiast \u201etimid\u201d, \u201eputative\u201d zamiast \u201eapparent\u201d, \u201eto castigate\u201d zamiast \u201eto reproach\u201d. Nawet je\u015bli nie do ko\u0144ca to znaczy to samo.<\/p>\n\n\n\n
Dla postronnego obserwatora ta batalia o s\u0142owa i \u00f3w cudowny s\u0142\u00f3w efekt w postaci porozumienia mog\u0105 by\u0107 niekiedy trudno zrozumia\u0142e. Jeszcze bardziej mo\u017ce dziwi\u0107, \u017ce negocjatorzy potrafi\u0105 godzinami spiera\u0107 si\u0119 nawet o przecinki.<\/p>\n\n\n\n
Bo oczywi\u015bcie przecinki mog\u0105 zmienia\u0107 sens zdania. Przywo\u0142ywany ju\u017c w tym wpisie ambasador Andrew Carter opisywa\u0142 we wspomnieniach, jak w Genewie na negocjacjach nad tekstem Aktu Ko\u0144cowego KBWE z Helsinek Zach\u00f3d zaciekle walczy\u0142 ze Wschodem o przecinki w zdaniu: \u201eBorders may be changed, in accordance with international law, by peaceful means and by agreement\u201d. Ka\u017cdy przecinek ogranicza\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 manipulowania interpretacj\u0105.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Konferencja, kt\u00f3ra rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 w lutym 1608 r., aby zako\u0144czy\u0107 wojn\u0119 niderlandzko-habsburgsk\u0105 traktatem pokojowym, mimo wysi\u0142k\u00f3w po\u015brednik\u00f3w szybko utkn\u0119\u0142a w pacie. W sierpniu 1608 r. zosta\u0142a przerwana. Wynegocjowanie ca\u0142o\u015bciowego traktatu pokojowego okaza\u0142o si\u0119 niemo\u017cliwe (z powodu habsburskich \u017c\u0105da\u0144 wzgl\u0119dem ograniczenia \u017ceglugi holenderskiej i usankcjonowania praw katolik\u00f3w w Zjednoczonych Prowincjach). Ale dzi\u0119ki uporowi mediator\u00f3w angielskich i francuskich uda\u0142o si\u0119 rokowania wznowi\u0107 w marcu 1609 i w dziesi\u0119\u0107 dni prze\u0142o\u017cy\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 postanowie\u0144 traktatu pokojowego na porozumienie w sprawie dwunastoletniego zawieszenia broni.<\/p>\n\n\n\n
Wystarczy\u0142o zmieni\u0107 ramy i wyd\u017awi\u0119k porozumienia, a kompromis sta\u0142 si\u0119 faktem. To uznana metoda osi\u0105gania porozumienia. \u0141atwiej negocjuje si\u0119 porozumienia tymczasowe ni\u017c \u201ewieczne\u201d, \u0142atwiej negocjuje si\u0119 porozumienia cz\u0119\u015bciowe ni\u017c wszechogarniaj\u0105ce.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Niekiedy wszak\u017ce owe proste sposoby rozwi\u0105zywania sprzeczno\u015bci nie wystarczaj\u0105. Strony pozostaj\u0105 przy swoich stanowiskach. Czasami do tego stopnia, \u017ce zaczynamy w\u0105tpi\u0107, czy mimo wcze\u015bniejszych nadziei porozumienie uda si\u0119 wypracowa\u0107 i czy b\u0119dzie ono odpowiada\u0142o naszym oczekiwaniom. Nawet, je\u015bli negocjacje wesz\u0142y ju\u017c finaln\u0105 faz\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Kryzys w negocjacjach mo\u017ce mie\u0107 r\u00f3\u017cne oblicza.<\/p>\n\n\n\n
Wzgl\u0119dnie szybko w negocjacjach mog\u0105 pojawia\u0107 si\u0119 jednostkowe punkty sporne, prowadz\u0105c do tzw. odcinkowego impasu. Zwyczajowo odk\u0142ada si\u0119 takie kwestie na bok, prze\u0142amuje impas skupiaj\u0105c si\u0119 na innych sprawach. Od wiek\u00f3w ugruntowa\u0142a si\u0119 zasada, \u017ce na pocz\u0105tkowym stadium uzgodnie\u0144 koncentrujemy si\u0119 na kwestiach, co do kt\u00f3rych zgoda znajduje si\u0119 w zasi\u0119gu r\u0119ki. Logika negocjacji z regu\u0142y polega na poruszaniu si\u0119 od rzeczy \u0142atwych ku trudnym. Im solidniejszy b\u0119dzie zas\u00f3b uzgodnie\u0144, tym \u0142atwiej b\u0119dzie rozwi\u0105zywa\u0107 sprawy trudniejsze. Bo ka\u017cde, nawet drobne, porozumienie buduje zaufanie, a przede wszystkim tworzy dynamik\u0119 post\u0119pu, kt\u00f3ra u\u0142atwia poszukiwanie kompromisu w trudniejszych sprawach. Ju\u017c na Kongresie Wiede\u0144skim dwie najtrudniejsze kwestie \u2013 losy Saksonii i Polski od\u0142o\u017cono sobie na p\u00f3\u017aniej, a skupiono si\u0119 na \u0142atwiejszych wyzwaniach. A p\u00f3\u017aniej Talleyrand ur\u00f3s\u0142 w si\u0142\u0119 i wykorzysta\u0142 on kryzys sakso\u0144sko-polski do w\u0142\u0105czenia Francji w kr\u0105g decydent\u00f3w Kongresu (czyli \u201ewielkiej pi\u0105tki\u201d) i doprowadzaj\u0105c Austri\u0119 i Angli\u0119 do wystosowania gro\u017aby wojny wobec Rosji i Prus. Kompromis dawa\u0142 Prusom 60 procent terytorium Saksonii, ale pozwala\u0142 im zatrzyma\u0107 kosztem Kr\u00f3lestwa Polskiego (pod ber\u0142em Rosji) Wielkopolsk\u0119 (no i oczywi\u015bcie Pomorze Gda\u0144skie, co niestety by\u0142o ju\u017c wtedy poza dyskusj\u0105).<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Czasem jednak nawet mimo osi\u0105gni\u0119tego post\u0119pu i widocznej ch\u0119ci u wszystkich stron negocjacji, by sprawy posuwa\u0107 do przodu, nic nie udaje si\u0119 za\u0142atwi\u0107. Pojawia si\u0119 tzw. pat. W negocjacjach wielostronnych bardzo cz\u0119sto pr\u00f3buje si\u0119 go prze\u0142ama\u0107 namawiaj\u0105c kt\u00f3r\u0105\u015b ze stron do symbolicznej inicjatywy, kt\u00f3ra pomog\u0142aby pat prze\u0142ama\u0107. Tu konieczne jest zawi\u0105zywanie odpowiednich koalicji, budowanie akcji lobbingowych. A\u017c pojawi si\u0119 kto\u015b, kto, albo pod naciskiem (odpowiednich zach\u0119t), albo z w\u0142asnej inicjatywy, p\u00f3jdzie na ust\u0119pstwo, kt\u00f3rego g\u0142\u00f3wnym celem jest zdynamizowanie negocjacji.<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017cna samemu p\u00f3j\u015b\u0107 na drobne ust\u0119pstwo traktuj\u0105c je jako sygna\u0142 polityczny, akt dobrej woli, kt\u00f3ry ma zach\u0119ci\u0107 do konstruktywnego rozwi\u0105zania w kluczowej sprawie. Ambasador Pickering wspomina\u0142, jak na forum Komitetu Rozbrojeniowego 18-u pa\u0144stw w 1962 r. Amerykanie chcieli unikn\u0105\u0107 impasu na samym pocz\u0105tku jego prac i osi\u0105gn\u0105\u0107 cho\u0107by drobny sukces. Zgodzili si\u0119 na negocjowanie sowieckiego pomys\u0142u wprowadzenia zakazu propagandy wojennej. Kiedy przed\u0142o\u017cyli Sowietom tekst oparty na Sowiet\u00f3w w\u0142asnych \u017c\u0105daniach, ci wpadli w pop\u0142och. Wyparli si\u0119 wszystkiego, a jeszcze do tego \u201e(they) wanted to expunge all evidence of it from the record\u201d. Amerykanom uda\u0142o si\u0119 wszak\u017ce nam\u00f3wi\u0107 Sowiet\u00f3w, aby zamiast skupia\u0107 si\u0119 na forsowaniu ca\u0142kowitego i powszechnego rozbrojenia, zacz\u0105\u0107 od najprostszych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107. Tak zrodzi\u0142o si\u0119 porozumienie o ustanowieniu \u201egor\u0105cych linii\u201d mi\u0119dzy Moskw\u0105 i Waszyngtonem.<\/p>\n\n\n\n
Czasami do prze\u0142amania pata pr\u00f3buje si\u0119 stosowa\u0107 taktyk\u0119 tzw. zmiany dekoracji (przeprowadzenie nieformalnego spotkania w innym miejscu ni\u017c odbywaj\u0105 si\u0119 rokowania), zmiana czy cho\u0107by chwilowa podmiana negocjator\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Innym sposobem prze\u0142amywania pata jest rezygnacja z tzw. wyg\u00f3rowanych \u017c\u0105da\u0144. Sowiecki negocjator ery zimnej wojny Wiktor Isrealian uwa\u017ca\u0142, \u017ce zg\u0142aszanie wyg\u00f3rowanych \u017c\u0105da\u0144 by\u0142o powszechn\u0105 praktyk\u0105 obu skonfrontowanych stron. Z pewno\u015bci\u0105 by\u0142o rutynowym zabiegiem dyplomacji sowieckiej, znanym z tzw. doktryny Gromyki, o kt\u00f3rej pisa\u0142em ju\u017c na tym blogu. Kiedy 20 pa\u017adziernika 1973 r. Kissinger przyjecha\u0142 do Moskwy negocjowa\u0107 z Sowietami rezolucj\u0119 Rady Bezpiecze\u0144stwa ONZ wobec wojny Jom Kippur, pierwszego dnia Sowieci za\u017c\u0105dali natychmiastowego zawieszenia broni i wycofania Izraela na lini\u0119 sprzed wojny 1967 r. (co w og\u00f3le nie wchodzi\u0142o w gr\u0119 i by\u0142o \u017c\u0105daniem wielce wyg\u00f3rowanym). Amerykanie stracili wiar\u0119 w mo\u017cliwo\u015b\u0107 porozumienia. Zapowiada\u0142 si\u0119 pat. Ale ju\u017c nast\u0119pnego dnia Bre\u017cniew stwierdzi\u0142 w akcie dobrej woli, \u017ce zwyk\u0142e zawieszenie broni wystarczy (z zobowi\u0105zaniem do rozpocz\u0119cia negocjacji pokojowych). Zapewnienie Sadata, \u017ce Egipt na to rozwi\u0105zanie p\u00f3jdzie otrzyma\u0142 premier Kosygin dwa dni wcze\u015bniej w Kairze.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017cna oczywi\u015bcie przyj\u0105\u0107, \u017ce ust\u0119pstwa i kompromisy nie maj\u0105 sensu i kontynuowa\u0107 perswazyjne wysi\u0142ki. Mo\u017cna wr\u0119cz presj\u0119 negocjacyjn\u0105 wzm\u00f3c. P\u00f3j\u015b\u0107 na stawianie ultimatum, formu\u0142owanie gr\u00f3\u017ab, i inne formy wykr\u0119cania r\u0105k. Mo\u017cna w celu wzmo\u017cenia presji formowa\u0107 koalicje na rokowaniach wielostronnych, mo\u017cna ucieka\u0107 si\u0119 czynienia odpowiednich demarches w stolicy. Mo\u017cna stosowa\u0107 zach\u0119ty w postaci ofert pomocy rozwojowej, czyli p\u00f3j\u015b\u0107 na przekupstwo negocjacyjne opisywane ju\u017c na tym blogu. Nie m\u00f3wi\u0105c o stosowaniu instrument\u00f3w tzw. dyplomacji wymuszaj\u0105cej.<\/p>\n\n\n\n
Ale najwa\u017cniejsze jest my\u015blenie o zach\u0119tach. Na rokowaniach dzi\u015b zwykle marchewka daje lepsze rezulaty ni\u017c kij. \u201cThe best move you can make in negotiation is to think of an incentive the other person hasn\u2019t even thought of \u2013 and then meet it.\u201d – radzi\u0142 Eli Broad, ameryka\u0144ski miliarder.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Teoretycy negocjacji wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 rozmaite typy negocjacyjnego pata: obop\u00f3lnie korzystny impas (mutually benefical stalemate), wzajemnie zach\u0119caj\u0105ca okazja (mutually enticing opportunity), wzajemnie szkodliwy impas (mutually hurting stalemate). Ka\u017cdy bowiem pat wymaga dog\u0142\u0119bnej analizy jego wp\u0142ywu na nasze interesy. Nigdy pat nie powinien wszak\u017ce wprowadza\u0107 nas w stan paniki. Atoli negocjatorzy rzadko kiedy zdobywaj\u0105 si\u0119 na w\u0142a\u015bciwy dystans w ocenie sytuacji na rokowaniach. Okopuj\u0105 si\u0119 na swoich pozycjach, zapominaj\u0105 o \u201ebo\u017cym \u015bwiecie\u201d. Tak ujawnia si\u0119 na negocjacjach syndrom wie\u017cy z ko\u015bci s\u0142oniowej. Prze\u0142amywa\u0107 wtedy pat mo\u017ce jedynie tzw. impuls polityczny, czyli interwencja polityczna z zewn\u0105trz.<\/p>\n\n\n\n
Czasami jednak mo\u017ce mie\u0107 sytuacja uk\u0142ad odwrotny \u2013 okopuj\u0105 si\u0119 decydenci w stolicach, a impuls generowany jest przez dyplomat\u00f3w. W kwietniu 1982 r. ameryka\u0144ski i sowiecki negocjatorzy na rokowaniach w sprawie rakiet \u015bredniego zasi\u0119gu Paul Nitze i Julij Kwicinskij wybrali si\u0119 na spacer po zalesionych pag\u00f3rkach w pobli\u017cu Genewy. Dyskutowali zawzi\u0119cie, a\u017c sp\u0142oszy\u0142 ich deszcz, wi\u0119c rozmow\u0119 musieli doko\u0144czy\u0107 w samochodzie, ale ustalili kompromisowe rozwi\u0105zanie kwestii rakiet po o\u015bmiu miesi\u0105cach zastoju negocjacyjnego. Kompromis zosta\u0142 pocz\u0105tkowo zaakceptowany w Waszyngtonie. Na posiedzeniu Narodowej Rady Bezpiecze\u0144stwa nie zg\u0142aszano zastrze\u017ce\u0144. Ale kiedy do Waszyngtonu wr\u00f3ci\u0142 Richard Perle, wtedy zast\u0119pca Sekretarza Obrony, autor s\u0142ynnej \u201eopcji zerowej\u201d, rozp\u0119ta\u0142 on prawdziw\u0105 burz\u0119. Doprowadzi\u0142 do obalenia inicjatywy Nitze\u2019go. Podobno Perle dobi\u0142 autora kompromisu obelg\u0105 ca\u0142kiem osobist\u0105: \u201cPaul, the trouble with you is you are just an inveterate problem solver.\u201d Czasem wi\u0119c zbytnie sk\u0142onno\u015bci negocjacyjne okazuj\u0105 si\u0119 fataln\u0105 wad\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Po s\u0142ynnej przechadzce w lesie pozosta\u0142 trwa\u0142y \u015blad w postaci sztuki teatralnej, kt\u00f3ra cieszy\u0142a si\u0119 na Broadway\u2019u ca\u0142kiem niez\u0142\u0105 popularno\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n
I oczywi\u015bcie pozosta\u0142 ten spacer sta\u0142\u0105 inspiracj\u0105 dla innych dyplomat\u00f3w. To w\u0142a\u015bnie na podobnych zasadach wiosn\u0105 1984 r. postanowili p\u00f3j\u015b\u0107 na przechadzk\u0119 po sztokholmskiej Strandv\u00e4gen szefowie delegacji USA i ZSRR na konferencj\u0119 sztokholmsk\u0105 w sprawie \u015brodk\u00f3w budowy zaufania James Goodby i Oleg Gryniewskij. Rozmawiali o tym, jak pchn\u0105\u0107 konferencj\u0119 z martwego punktu, w jakim okaza\u0142a si\u0119 ju\u017c na samym starcie. I uzgodnili, \u017ce jedynym dobrym rozwi\u0105zaniem jest pakiet, w kt\u00f3rym ZSRR godzi\u0142by si\u0119 na rozpatrzenie tzw. wojskowo-technicznych \u015brodk\u00f3w budowy zaufania w zamian za zgod\u0119 USA na omawianie tzw. \u015brodk\u00f3w politycznych, czyli potwierdzenia zobowi\u0105zania do nieu\u017cycia si\u0142y. Ale niestety \u00f3w deal zosta\u0142 obalony na szczytach w\u0142adzy w Moskwie, i to osobi\u015bcie przez Ministra Gromyk\u0119. Obu sztokholmskich dyplomat\u00f3w do poszukiwania kompromis\u00f3w na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 to nie zniech\u0119ci\u0142o.<\/p>\n\n\n\n
Kiedy ju\u017c na Kremlu nasta\u0142 Gorbaczow, uznano tam, \u017ce potrzebny jest jaki\u015b sukces na polu rozbrojenia, i \u017ce naj\u0142atwiej osi\u0105gn\u0105\u0107 go w\u0142a\u015bnie w Sztokholmie. James Goodby przylecia\u0142 do Moskwy we wrze\u015bniu 1985 r. i dobi\u0142 z Gryniewskim targu w sprawie struktury porozumienia sztokholmskiego, kt\u00f3re uk\u0142ada\u0142oby si\u0119 w tzw. pi\u0119\u0107 blok\u00f3w (nieu\u017cycie si\u0142y, ograniczenie dzia\u0142alno\u015bci wojskowej, notyfikacja dzia\u0142alno\u015bci wojskowej, jej obserwacja, kontrola i weryfikacja). Tym razem to Amerykanie mieli problem z zatwierdzeniem dealu. Sekretarz Obrony oskar\u017cy\u0142 Goodby\u2019ego o przekroczenie instrukcji, mia\u0142 do niego pretensje o wybieganie przed szereg nawet zast\u0119pca Goodby’ego w Sztokholmie. Goodby jednak nauczony do\u015bwiadczeniem Nitze\u2019go uzyska\u0142 uprzedni\u0105 aprobat\u0119 dla swoich dzia\u0142a\u0144 w Bia\u0142ym Domu. I deal doszed\u0142 do skutku.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Szukaj\u0105c rozwi\u0105za\u0144 trzeba mie\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce druga strona mo\u017ce stosowa\u0107 r\u00f3\u017cne wybiegi i fortele, kt\u00f3re nasz\u0105 pozycj\u0119 negocjacyjn\u0105 mog\u0105 os\u0142abi\u0107. Jednym ze znanych chwyt\u00f3w dyplomacji sowieckiej czas\u00f3w zimnej wojny by\u0142a tzw. taktyka salami. Polega\u0142a ona na wyciskaniu od drugiej strony drobnych ust\u0119pstw ma\u0142ymi kroczkami. Irytowa\u0142a ona Kissingera niewys\u0142owienie. On zawsze wola\u0142 konstruowa\u0107 kompromisy zamaszystymi systemowymi uk\u0142adankami. A Sowieci potrafili dniami tru\u0107 g\u0142ow\u0119 o jaki\u015b drobiazg, ale kiedy tylko cho\u0107by dla \u015bwi\u0119tego spokoju ich \u017c\u0105danie zaspakajano, natychmiast przychodzili z nast\u0119pnym \u017c\u0105daniem, r\u00f3wnie drobnym. I tak do \u201eus\u2026 \u015bmierci\u201d a\u017c zam\u0119czony partner got\u00f3w by\u0142by odda\u0107 niemal wszystko, co mia\u0142 do oddania.<\/p>\n\n\n\n
Inn\u0105 taktyk\u0105 jest wysuwanie zada\u0144 w ostatniej chwili. Pami\u0119tam, jak prezydent Armenii Ser\u017c Sargisjan przyje\u017cd\u017ca\u0142 do Brukseli w lutym 2017 r., kiedy miano og\u0142osi\u0107 zako\u0144czenie rokowa\u0144 z Uni\u0105 Europejsk\u0105 w sprawie umowy o partnerstwie. W wiecz\u00f3r poprzedzaj\u0105cy ceremoni\u0119 przybiegli do strony unijnej negocjatorzy arme\u0144scy z postulatami. Akurat g\u0142\u00f3wnego negocjatora ze strony unijnej nie by\u0142o w mie\u015bcie. Musia\u0142 z nimi noc\u0105 w pokoju hotelowym negocjowa\u0107 jego bezpo\u015bredni prze\u0142o\u017cony. Ormianie osi\u0105gn\u0119li wi\u0119cej ni\u017c mogliby osi\u0105gn\u0105\u0107 dzia\u0142aj\u0105c z wyprzedzeniem i bez presji czasu.<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017cna wprowadza\u0107 drug\u0105 stron\u0119 w b\u0142\u0119dn\u0105 ocen\u0119 wa\u017cno\u015bci w\u0142asnych oczekiwa\u0144. Na wybieg ten pozwoli\u0142em sobie negocjuj\u0105c w 2016 unijne wsparcie dla technicznej strony przeprowadzenia wybor\u00f3w w Armenii. Postawi\u0142em wtedy kilka warunk\u00f3w. Najwa\u017cniejszym by\u0142 postulat, aby techniczn\u0105 stron\u0119 wybor\u00f3w uzgodniono mi\u0119dzy rz\u0105dem a opozycj\u0105. Ale wa\u017cnym by\u0142o przeprowadzenie rewizji kodeksu wyborczego. W tej sprawie w\u0142adze sygnalizowa\u0142y brak jakiejkolwiek elastyczno\u015bci. Zas\u0142ania\u0142y si\u0119 opiniami ekspert\u00f3w zagranicznych, nieodleg\u0142ym terminem wybor\u00f3w. Ja z obsesyjn\u0105 konsekwencj\u0105 m\u0119czy\u0142em w\u0142adze postulatem przed\u0142u\u017cenia o 24 godziny terminu sk\u0142adania protest\u00f3w wyborczych. By\u0142 to oczywi\u015bcie szczeg\u00f3\u0142 bez znaczenia. To inne elementy kodeksu wyborczego bardziej wymaga\u0142y korekty. Kiedy Sargisjan zgodzi\u0142 si\u0119 na m\u00f3j obsesyjny postulat, uzyska\u0142em argument w sporze zasadniczym: kodeks da si\u0119 zmieni\u0107. I da\u0142o si\u0119 potem tak\u017ce w wa\u017cniejszych sprawach, jak cho\u0107by znosz\u0105c wym\u00f3g egzaminu dla tzw. obserwator\u00f3w spo\u0142ecznych. A potem i w sprawie kardynalnej, czyli opublikowania spisu wyborc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017ce druga strona wysuwa\u0107 \u017c\u0105dania na zasadzie \u201etake-it-or-leave-it\u201d. Tylko je\u015bli nasza pozycja przetargowa jest bardzo s\u0142aba, mo\u017cemy da\u0107 si\u0119 na nie nabiera\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Druga strona mo\u017ce zastosowa\u0107 metod\u0119 imad\u0142a. B\u0119dzie chcia\u0142a us\u0142ysze\u0107 od Ciebie lepsz\u0105 ofert\u0119. Ty oczywi\u015bcie zapytasz: o ile lepsz\u0105? B\u0119dziesz docieka\u0142, jaka oferta mog\u0142aby druga strone zadowoli\u0107. I wpiszesz si\u0119 w prowadzon\u0105 przez ni\u0105 gr\u0119.<\/p>\n\n\n\n
B\u0119dzie druga strona chcia\u0142a od Ciebie us\u0142ysze\u0107 obietnic\u0119 ust\u0119pstwa za ka\u017cdy w\u0142asny kompromis (\u201eCo od Pana mog\u0119 uzyska\u0107 w zamian?\u201d). B\u0119dzie kwitowa\u0142a milczeniem twoje kompromisowe propozycje. I milczeniem stawia\u0142a Ci\u0119 pod presj\u0105.<\/p>\n\n\n\n
B\u0119dzie chcia\u0142a dzieli\u0107 r\u00f3\u017cnic\u0119 na wp\u00f3\u0142. B\u0119dzie chcia\u0142a Ci\u0119 metodycznie oskubywa\u0107 w sprawach drobnych. B\u0119dzie chcia\u0142a odwraca\u0107 uwag\u0119, odk\u0142ada\u0107 sprawy trudne i dla nas wa\u017cne, podrzuca\u0107 swoje rozwi\u0105zania tych sprawach na ostatni\u0105 chwil\u0119, by by\u0142o nam ju\u017c wszystko jedno.<\/p>\n\n\n\n
B\u0119dzie zas\u0142ania\u0142a si\u0119 nieust\u0119pliwo\u015bci\u0105 swoich prze\u0142o\u017conych.<\/p>\n\n\n\n
B\u0119dzie stosowa\u0142a technik\u0119 \u201ecelowej pomy\u0142ki\u201d. Przej\u0119zyczy si\u0119, poda fa\u0142szywy parametr. A kiedy poka\u017cemy zainteresowanie zaproponowan\u0105 przez drug\u0105 stron\u0119 formu\u0142\u0105, skoryguje b\u0142\u0105d, co uczyni jej ofert\u0119 mniej atrakcyjn\u0105, ale nas trzyma\u0107 b\u0119dzie ju\u017c w potrzasku, bo zgodzilismy si\u0119 p\u00f3j\u015b\u0107 zaproponowan\u0105 koncepcyjn\u0105 drog\u0105. Nota bene, t\u0119 metod\u0119 zastosowali skutecznie Sowieci negocjuj\u0105c z Amerykanami koncepcj\u0119 tzw. obiekt\u00f3w weryfikacji w kontek\u015bcie Traktatu CFE.<\/p>\n\n\n\n
B\u0119dzie druga strona pos\u0142ugiwa\u0142a si\u0119 technik\u0105 \u201etysi\u0105ca wyj\u0105tk\u00f3w\u201d. Zgodzi si\u0119 na co\u015b, ale zaraz potem b\u0119dzie dopisywa\u0142a sytuacje, w kt\u00f3rych jej zgoda nie b\u0119dzie mia\u0142a zastosowania.<\/p>\n\n\n\n
Wszystko to znane fortele budowania przewagi w ostatecznej fazie rozgrywki negocjacyjnej. Znane zw\u0142aszcza w negocjacjach biznesowych. Trzeba je zna\u0107, aby nie da\u0107 si\u0119 na nie nabiera\u0107. Samemu raczej nie stosowa\u0107, chyba \u017ce w desperacji.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Cz\u0119sto jedynym sposobem prze\u0142amania zastoju jest zdanie si\u0119 na mediator\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Profesor Paul Meerts uznaje mediacj\u0119 za \u015brodek do\u015b\u0107 ograniczony w swojej u\u017cyteczno\u015bci. W rozwi\u0105zywaniu konflikt\u00f3w ich walor odczuwalny jest przez pierwsze 4-5 lat. Potem wp\u0142yw mediacji maleje, a w d\u0142u\u017cej perspektywie mo\u017ce okazywa\u0107 si\u0119 ona nawet przeciwskuteczna. Bo zdejmuje ze stron odpowiedzialno\u015b\u0107 za kompromisy, a mediator staje si\u0119 koz\u0142em ofiarnym niepowodzenia. Uwa\u017ca Meerts, \u017ce mediacja jest przydatna w sytuacji konfliktu przewlek\u0142ego, skomplikowanego, wieloaspektowego i trudnego. W jego obliczeniach w negocjowaniu sytuacji konfliktowych w latach 1945-1995 60 proc. negocjacji odbywa\u0142o si\u0119 z pomoc\u0105 mediator\u00f3w, pozosta\u0142e 40 proc. bez tej pomocy.<\/p>\n\n\n\n
Je\u015bli mediacja przynosi zdj\u0119cie kr\u00f3tkoterminowego napi\u0119cia, to w d\u0142u\u017cszej perspektywie mo\u017ce bynajmniej doprowadzi\u0107 do odgrzania konfliktu. Nie ma nic trwalszego ni\u017c porozumienie, kt\u00f3re strony osi\u0105gn\u0119\u0142y bezpo\u015brednio, w\u0142asnym wysi\u0142kiem. Mediacja jest jednak jedynym sposobem prowadzenia rozmowy, kiedy strony nie chc\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 bezpo\u015brednio kontaktowa\u0107. Powstaje wtedy format tzw. multi-bilateralnych negocjacji. Znany by\u0142 ju\u017c od czasu pertraktacji nad Pokojem Westfalskim. Ob\u00f3z protestancki dawa\u0142 sobie rad\u0119 bez mediator\u00f3w, katolicy zaanga\u017cowali wszak\u017ce Watykan i Wenecj\u0119 do po\u015bredniczenia. I uczynili mediator\u00f3w odgromnikiem swoich emocji.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Kultowy status mediator\u00f3w zdoby\u0142y pa\u0144stwa neutralne i niezaanga\u017cowane na forum KBWE. Ich rola, a tak\u017ce status jako grupy, formowa\u0142y si\u0119 w spos\u00f3b ewolucyjny. Przypomnijmy, \u017ce inicjatyw\u0119 zwo\u0142ania konferencji bezpiecze\u0144stwa europejskiego podchwyci\u0142a (od Polski, a potem od ZSRR i innych pa\u0144stw Uk\u0142adu Warszawskiego) Finlandia. Ambasador Jaakko Iloniemi, kt\u00f3ry z ramienia Finlandii uczestniczy\u0142 w przygotowaniu konsultacji w Helsinkach w 1972 r., przypomina\u0142, \u017ce Finlandia chcia\u0142a poprzez konferencj\u0119 rozwi\u0105za\u0107 problem prowadzenia normalnych relacji dyplomatycznych z oboma pa\u0144stwami niemieckimi. Ambasador szwajcarski Brunner, kt\u00f3ry odgrywa\u0142 kluczow\u0105 mediacyjn\u0105 rol\u0119 na wczesnych stadiach procesu, przyznawa\u0142 zreszt\u0105, \u017ce tylko w Helsinkach oba pa\u0144stwa niemieckie mog\u0142y wyst\u0119powa\u0107 na r\u00f3wnych prawach.<\/p>\n\n\n\n
Neutra\u0142\u00f3w wyni\u00f3s\u0142 do roli mediator\u00f3w polityczno-psychiczny op\u00f3r ze strony ZSRR przed prowadzeniem rozm\u00f3w na bazie propozycji sk\u0142adanych przez pa\u0144stwa NATO i akceptowaniem proponowanych przez nie kompromis\u00f3w. Kompromisy musia\u0142y by\u0107 proponowane przez kogo\u015b innego. I tak otworzy\u0142a si\u0119 przestrze\u0144 dla pa\u0144stw neutralnych. Ale przyzna\u0107 trzeba, \u017ce potrafi\u0142y one swoj\u0105 pomys\u0142owo\u015bci\u0105 i konstruktywnym nastawieniem zdoby\u0107 sobie niezb\u0119dne zaufanie. To w\u0142a\u015bnie szwajcarski ambasador Samuel Campiche by\u0142 autorem koncepcji \u201ekoszyk\u00f3w\u201d, kt\u00f3ra ruszy\u0142a z martwego punktu prace nad postanowieniami helsi\u0144skimi. W spos\u00f3b naturalny powierzono \u201eneutra\u0142om\u201d rol\u0119 szef\u00f3w grup roboczych na konsultacjach w Genewie. Brunner, Ceska, Acimovic, Totterman stali si\u0119 legendami mediacji w ramach KBWE. Ratowali (bezskutecznie) porozumienie w Belgradzie w 1978 r., ratowali (skutecznie) porozumienie w Madrycie w 1983 r.<\/p>\n\n\n\n
Olbrzymi\u0105 energi\u0105 wykazywali si\u0119 tzw. koordynatorzy z grupy pa\u0144stw N+N w Sztokholmie w na konferencji w sprawie \u015brodk\u00f3w budowy zaufania w latach 1984-1986, a zw\u0142aszcza Szwedzi, Finowie i Szwajcarzy. Ale kiedy przysz\u0142o co do czego, kiedy Konferencja Sztokholmska wesz\u0142a w decyduj\u0105c\u0105 faz\u0119 uzgodnie\u0144, zostali jednak zepchni\u0119ci na margines. G\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 w rozstrzyganiu ostatnich najtrudniejszych kwestii wzi\u0119\u0142a na siebie w sierpniu-wrze\u015bniu 1986 r. tzw. grupa szybkiego reagowania, w sk\u0142ad kt\u00f3rej weszli ambasadorowie trzech pa\u0144stw NATO (Wlk. Brytanii, RFN i Norwegii) oraz dw\u00f3ch pa\u0144stw Uk\u0142adu Warszawskiego (ZSRR i Polski). Oczywi\u015bcie konsultowali si\u0119 oni nieustannie ze swoimi sojusznikami, a i z pa\u0144stwami N+N, ale to oni negocjowali ostateczne kompromisy. Co ciekawe, USA, cho\u0107 ca\u0142y czas spotykali si\u0119 doradcy wojskowi USA i ZSRR gen. Hansen i gen. Tatarnikow, nie odgrywa\u0142y ju\u017c roli \u0142amacza sowieckiego lodu. By\u0107 mo\u017ce wp\u0142ywa\u0142a na to wycofana osobowo\u015b\u0107 ambasadora Roberta Barry\u2019ego, kt\u00f3ry zmieni\u0142 jesieni\u0105 1985 r. Jamesa Goodby\u2019ego. Gryniewskij metod\u0105 spacerow\u0105 bada\u0142 mo\u017cliwo\u015bci kompromisu w sprawie inspekcji na miejscu z ambasadorem RFN Klausem Citronem, przypisywa\u0142 autorstwo kompromisowych rozwi\u0105za\u0144 ambasadorowi Francji Paul-Henri Gaschignardowi, ale na przechadzki z Barry\u2019m ju\u017c si\u0119 nie udawa\u0142. Barry mia\u0142 zreszt\u0105 inne zmartwienie. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce kiedy Uk\u0142ad Warszawski zgodzi\u0142 si\u0119 w sierpniu 1986 r. na inspekcje na miejscu, w panik\u0119 wpadli sami mediatorzy, a przynajmniej dw\u00f3jka z nich \u2013 Szwecja i Szwajcaria. Amerykanom przysz\u0142o skierowa\u0107 swoj\u0105 energi\u0119 na przekonywanie do ko\u0144cowego porozumienia samych neutra\u0142\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Na forach tzw. zinstytucjonalizowanych negocjacji, czyli w ONZ, OBWE czy Radzie Europy kieruje wi\u0119kszo\u015bci\u0105 prac negocjacyjnych przewodnicz\u0105cy, czyli reprezentuj\u0105cy pa\u0144stwo cz\u0142onkowskie dyplomata, kt\u00f3remu dosta\u0142a si\u0119 ta rola cz\u0119sto przypadkiem, bo na zasadzie rotacji czy klucza regionalnego. Nie zawsze musi mu zale\u017ce\u0107 na osi\u0105gni\u0119ciu sukcesu, cho\u0107 z regu\u0142y przewodnictwo mobilizuje do starania si\u0119 o sukces. Nie zawsze sta\u0107 go na bezstronno\u015b\u0107. Nie zawsze ma stosowne kompetencje. Bo mediatorzy z regu\u0142y powinni dawa\u0107 gwarancje neutralno\u015bci, profesjonalizmu i zaanga\u017cowania.<\/p>\n\n\n\n
Rola przewodnicz\u0105cych mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 decyduj\u0105ca. Nie tylko dlatego, \u017ce kontroluj\u0105 procedury, udzielaj\u0105 g\u0142osu, ustalaj\u0105 kolejno\u015b\u0107 m\u00f3wc\u00f3w, og\u0142aszaj\u0105 przerwy. Ich proceduralne i techniczne decyzje mog\u0105 czasem rodzi\u0107 powa\u017cne skutki polityczne.<\/p>\n\n\n\n
W historii dyplomacji wielostronnej co najmniej dw\u00f3ch polskich dyplomat\u00f3w zapisa\u0142o si\u0119 na kartach wspomnie\u0144, a nawet naukowych opracowa\u0144, jako przewodnicz\u0105cy, kt\u00f3rzy wykorzystali swoje uprawnienia proceduralne w celach stricte politycznych.<\/p>\n\n\n\n
Latem 1960 r. w Genewie mia\u0142 przej\u0105\u0107 funkcj\u0119 przewodnicz\u0105cego obrad \u00f3wczesnego Komitetu 10-ciu, czyli organu negocjacji rozbrojeniowych ONZ, polski wiceminister spraw zagranicznych Marian Naszkowski. Delegacja sowiecka otrzyma\u0142a z Moskwy w przeddzie\u0144 posiedzenia dyrektyw\u0119 zerwania obrad. Nie podano jej \u017cadnych przyczyn. Ale \u015blepo musia\u0142a dyrektyw\u0119 realizowa\u0107. Poproszono wi\u0119c Naszkowskiego na spotkanie i instrukcj\u0119 mu przekazano. Naszkowski, kt\u00f3ry swoje w Armii Czerwonej ods\u0142u\u017cy\u0142, przyj\u0105\u0142 instrukcj\u0119 do realizacji, o nic nie pytaj\u0105c. I bardzo sprawnie j\u0105 wykona\u0142. Udzieli\u0142 najpierw g\u0142osu pa\u0144stwom Uk\u0142adu Warszawskiego, a nast\u0119pnie uci\u0105\u0142 z zimn\u0105 krwi\u0105 wszelkie polemiki (mimo proceduralnych protest\u00f3w) zamykaj\u0105c posiedzenie, nie dopuszczaj\u0105c Zachodu do g\u0142osu i wprowadzaj\u0105c Komitet w stan zawieszenia, a de facto likwidacji. P\u00f3\u017aniej okaza\u0142o si\u0119, \u017ce instrukcja z Moskwy wynika\u0142a z tekstu szykowanego wtedy przem\u00f3wienia Chruszczowa, kt\u00f3ry mia\u0142 oskar\u017cy\u0107 pa\u0144stwa zachodnie o wykorzystywanie Komitetu w celu przykrycia ich wy\u015bcigu zbroje\u0144.<\/p>\n\n\n\n
O wiele trudniej by\u0142o nie dopuszcza\u0107 Zachodu do g\u0142osu ambasadorowi W\u0142odzimierzowi Konarskiemu na sesji plenarnej spotkania madryckiego KBWE na pocz\u0105tku 1982 r., ale uda\u0142o mu si\u0119 to uczyni\u0107, co do anna\u0142\u00f3w KBWE wesz\u0142o na trwa\u0142e. Zjechali wtedy na pierwsze posiedzenie po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego liczni ministrowie spraw zagranicznych Zachodu, by wyrazi\u0107 pot\u0119pienie wobec polskich w\u0142adz. Konarskiemu wysz\u0142a (wykorzystuj\u0105c przys\u0142uguj\u0105ce mu uprawnienia proceduralne) rzecz niewiarygodna – nie dopu\u015bci\u0142 m.in. Claude\u2019a Cheyssona, francuskiego ministra spraw zagranicznych, do g\u0142osu. We wspomnieniach ambasadora Edouarda Brunnera, mia\u0142 z\u0142o\u015bliwie to doceni\u0107 nawet sam prezydent Francois Mitterrand, kt\u00f3ry pono\u0107 rzek\u0142 w komentarzu: \u201eMoi, je f\u00e9licite le repr\u00e9sentant de la Pologne qui a emp\u00each\u00e9 Cheysson de parler. Il est \u00e0 peu pr\u00e8s le seul \u00e0 avoir r\u00e9ussi \u00e0 l’emp\u00eacher de parler.\u201d Ale Konarskiemu podobno za kar\u0119 wlepiono zakaz wjazdu na terytorium Francji (w kt\u00f3rej przepracowa\u0142 wcze\u015bniej pi\u0119kne lata).<\/p>\n\n\n\n
Na spotkaniu madryckim dosz\u0142o wszak\u017ce na ko\u0144cowym etapie do rywalizacji mediacyjnej mi\u0119dzy neutra\u0142ami a pa\u0144stwem-gospodarzem, czyli Hiszpani\u0105. Neutra\u0142owie przygotowali latem 1983 r. projekt ostatecznego kompromisu. Nie do ko\u0144ca odpowiada\u0142 on wszak\u017ce Amerykanom. Chcieli oni jeszcze trzech \u201edrobnych\u201d zmian. Nam\u00f3wili wi\u0119c premiera Gonzaleza, aby w imieniu pa\u0144stwa-gospodarza przedstawi\u0142 w\u0142asny kompromis, oczywi\u015bcie zgodny z ich oczekiwaniami. Rozsierdzi\u0142o to neutra\u0142\u00f3w. Ale doprowadzili do fuzji dw\u00f3ch projekt\u00f3w i kompromis ostateczny (nie do ko\u0144ca po my\u015bli ameryka\u0144skiej) uratowano (przeczekuj\u0105c, jak ju\u017c wiemy, obstrukcj\u0119 malta\u0144sk\u0105).<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Podczas sprawowania funkcji przewodnicz\u0105cego obrad Komitetu Delegat\u00f3w Ministr\u00f3w w Radzie Europy, w\u0142adcze usposobienie pr\u00f3bowa\u0142 pokazywa\u0107 w 2007 r. ambasador Rosji. Na jednej z sesji notorycznie przerywa\u0142 dyskutantom, polemizowa\u0142 z wyg\u0142aszanymi przez nich tezami, a nawet pr\u00f3bowa\u0142 nie dopuszcza\u0107 do g\u0142osu delegat\u00f3w, kt\u00f3rzy mogli krytykowa\u0107 Rosj\u0119. Zabra\u0142em g\u0142os i poprosi\u0142em go, aby tego nie robi\u0142. \u201eAle ja mog\u0119\u2026\u201d – polemizowa\u0142. \u201eMog\u0119 nie znaczy musz\u0119\u201d \u2013 kontynuowa\u0142em. I przypomnia\u0142em mu histori\u0119 z Kongresu Obro\u0144c\u00f3w Pokoju we Wroc\u0142awiu w 1948 r. Wtedy to radziecki pisarz Fadiejew zapyta\u0142 si\u0119 Antoniego S\u0142onimskiego: \u201eGdzie mog\u0119 tu si\u0119 wysika\u0107?\u201d. \u201ePan? Pan mo\u017ce wsz\u0119dzie\u201d \u2013 odpar\u0142 S\u0142onimski. \u201eM\u00f3g\u0142 wsz\u0119dzie, ale jednak poszed\u0142 do toalety\u201d \u2013 kontynuowa\u0142em. \u201eProsz\u0119 wzi\u0105\u0107 przyk\u0142ad z Fadiejewa, panie Ambasadorze! Pan te\u017c mo\u017ce wszystko i wsz\u0119dzie, ale przecie\u017c nie musi\u201d – podsumowa\u0142em pod eksplozj\u0119 \u015bmiechu na sali. A rosyjski ambasador spu\u015bci\u0142 wyra\u017anie z tonu.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Niekiedy gospodarz i przewodnicz\u0105cy obrad nie ma zamiaru ratowa\u0107 przyj\u0119cia dokumentu. W 2022 r. premier Armenii Nikol Paszynian na szczycie OUBZ w Erywaniu jako przewodnicz\u0105cy obrad wr\u0119cz zablokowa\u0142 przyj\u0119cie dokumentu ko\u0144cowego, bo nie odzwierciedla\u0142 on postulat\u00f3w Armenii. Putin z \u0141ukaszenk\u0105 nie kryli w\u015bciek\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Odwaga przewodnicz\u0105cego obrad mo\u017ce nabra\u0107 wymiaru historycznego. Tak ocenia si\u0119 dzia\u0142ania w\u0142oskiego premiera Bettino Craxiego na szczycie Europejskiej Wsp\u00f3lnoty Gospodarczej w Mediolanie w lipcu 1985 r. Francja, wspierana przez Niemcy, domaga\u0142a si\u0119 wtedy zwo\u0142ania Konferencji Mi\u0119dzyrz\u0105dowej. Na stole obrad le\u017ca\u0142 raport proponuj\u0105cy reformy instytucjonalne, a sama Francja d\u0105\u017cy\u0142a do uczynienia wsp\u00f3\u0142pracy politycznej nowym silnym filarem Wsp\u00f3lnoty i przekszta\u0142cenia jej w Uni\u0119 Europejsk\u0105. Prace znalaz\u0142y si\u0119 w g\u0142\u0119bokim impasie. Margaret Thatcher, wspierana przez przyw\u00f3dc\u00f3w Danii i Grecji, chcia\u0142a zablokowa\u0107 decyzj\u0119 w sprawie reform. Liczy\u0142a na to, \u017ce jak wszystkie dot\u0105d decyzje Rady, musi i w tej sprawie obowi\u0105zywa\u0107 jednomy\u015blno\u015b\u0107. Craxi postanowi\u0142 j\u0105 przechytrzy\u0107 i uzna\u0142, \u017ce skoro i tak potrzeby wsp\u00f3lnego rynku wymagaj\u0105 dw\u00f3ch poprawek w Traktacie Rzymskim, wi\u0119c dla zwo\u0142ania Konferencji Mi\u0119dzyrz\u0105dowej wystarczy powo\u0142anie si\u0119 na Artyku\u0142 236 Traktatu, kt\u00f3ry dla rozpocz\u0119cia rewizji Traktatu wymaga\u0142 jedynie zwyk\u0142ej wi\u0119kszo\u015bci. Brytyjczycy (oraz Du\u0144czycy i Grecy) zostali przeg\u0142osowani. A po p\u00f3\u0142 roku wynegocjowano Jednolity Akt Europejski, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 kamieniem milowym w zacie\u015bnianiu integracji europejskiej. Bez determinacji Craxiego i jego fortelu losy procesu mog\u0142yby przecie\u017c potoczy\u0107 si\u0119 inaczej.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Nie ma nic bardziej deprymuj\u0105cego za sto\u0142em negocjacyjnym ni\u017c samotno\u015b\u0107, a zw\u0142aszcza poczucie izolacji, kiedy decyduj\u0105 si\u0119 finalne rozwi\u0105zania, kt\u00f3re nam nie odpowiadaj\u0105. Pisa\u0142em o tym na tym blogu w jego \u201edoktrynalnym\u201d wydaniu. Zapraszam do si\u0119gni\u0119cia do wpis\u00f3w po\u015bwi\u0119conych izolacji dyplomatycznej. Nawet wielkie mocarstwa, a i USA w szczeg\u00f3lno\u015bci, nie lubi\u0105 czu\u0107 si\u0119 osamotnione. W niekt\u00f3rych s\u0142u\u017cbach dyplomatycznych (np. arme\u0144skiej) funkcjonuj\u0105 nawet wisielcze na temat samotno\u015bci powiedzenia. Jedn\u0105 z metod presji na oporne pa\u0144stwa jest zreszt\u0105 u\u015bwiadamianie im osamotnienia. Tak\u017ce w wymiarze towarzyskim. Demonstracyjnie ignoruje si\u0119 ich dyplomat\u00f3w na przyj\u0119ciach i generalnie traktuje jak zad\u017cumionych, kiedy na ostatniej prostej stawiaj\u0105 si\u0119 okoniem, a pr\u00f3by ich udobruchania nie przynios\u0142y rezultatu.<\/p>\n\n\n\n
W latach 1973-1983 trudnym partnerem w ramach procesu KBWE by\u0142a Malta. Kilkakrotnie w pojedynk\u0119 blokowa\u0142a consensus w Genewie, Helsinkach i Belgradzie. Latem 1983 r., kiedy wszystko by\u0142o ju\u017c gotowe na spotkaniu przegl\u0105dowym KBWE w Madrycie, znowu postawi\u0142a veto. Uczyni\u0142 to osobi\u015bcie premier Dom Mintoff (podobnie zreszt\u0105 jak poprzednio). Tym razem wszak\u017ce mia\u0142 przeciwko sobie nie tylko pozosta\u0142e pa\u0144stwa uczestnicz\u0105ce, ale i w\u0142asnych dyplomat\u00f3w (na czele z ambasadorem Evaristem Salib\u0105), ale trzyma\u0142 w zawieszeniu spotkanie madrcykie przez ca\u0142e dwa letnie miesi\u0105ce. W ko\u0144cu za ma\u0142\u0105 w sumie cen\u0119 si\u0119 ugi\u0105\u0142. Tak czynnik malta\u0144ski utkwi\u0142 w \u015bwiadomo\u015bci negocjator\u00f3w, \u017ce na konferencji sztokholmskiej, kiedy decydowano o strukturze negocjacji, uruchomiono specjalny kana\u0142 poprzez ambasadora Jugos\u0142awii Bozowicza, aby sprawdzi\u0107 u ministra spraw zagranicznych Malty Alexa Trigony, czy aby znowu nie b\u0119d\u0105 wk\u0142ada\u0107 kija w szprychy. Mintoff odszed\u0142 na polityczn\u0105 emerytur\u0119 i problemy z Malt\u0105 si\u0119 sko\u0144czy\u0142y.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
W niekt\u00f3rych sprawach ko\u0144cowy kompromis osi\u0105ga si\u0119 metoda zwyk\u0142ego targowania. Nie wchodz\u0105 w gr\u0119 ju\u017c argumenty, racje, interesy. Niekt\u00f3rzy znawcy nazywaj\u0105 co prawda targowanie (\u201ebargaining\u201d) anty-dyplomacj\u0105, polegaj\u0105c\u0105 na manipulowaniu emocjami i zachowaniem drugiej strony, ale niestety tak wygl\u0105da czasem za\u0142atwianie bardzo powa\u017cnych spraw. Tak chocia\u017cby wygl\u0105da\u0142o na konferencji sztokholmskiej we wrze\u015bniu 1986 r. ustalanie prog\u00f3w dla notyfikacji i obserwacji dzia\u0142alno\u015bci wojskowej. Kilku ambasador\u00f3w (przypomnijmy: ze strony Uk\u0142adu Warszawskiego \u2013 szefowie delegacji ZSRR i Polski, ze strony NATO \u2013 RFN, W. Brytanii i Norwegii) przekomarza\u0142o si\u0119 zupe\u0142nie jak na orientalnym bazarze (albo na ko\u0144skim targu w Skaryszewie). Wyj\u015bciowe stanowisko NATO dla progu notyfikacji m\u00f3wi\u0142o o 6 tys. \u017co\u0142nierzy, stanowisko UW o 20 tys. \u017co\u0142nierzy. \u201eMo\u017cemy podnie\u015b\u0107 do 9 tys., ale musicie zej\u015b\u0107 wyra\u017anie ni\u017cej z waszej propozycji\u201d. \u201eOk. Schodzimy do 17 tys., ale to nasze ostatnie s\u0142owo\u201d. \u201eNie \u017cartujcie. Niech wam b\u0119dzie 11 tys. Wy\u017cej nie ma sensu\u201d. \u201eNie ma mowy\u2026\u201d . I tak licytuj\u0105c si\u0119 wzajemnie ustalono pu\u0142ap notyfikacji na 13 tys., a obserwacji na 17 tys. \u017co\u0142nierzy.<\/p>\n\n\n\n
Ambasador Max Kampelman (cytowany na tym blogu ju\u017c wcze\u015bniej) wspomina\u0142 z kolei, jak to na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 negocjowa\u0142 z genera\u0142em KGB Kondraszowem w cieniu rokowa\u0144 nad dokumentem ko\u0144cowym spotkania przegl\u0105dowego w Madrycie w 1983 r. list\u0119 obywateli ZSRR, kt\u00f3rym w\u0142adze sowieckie pozwoli\u0142yby emigrowa\u0107. Kampelman chcia\u0142 zw\u0142aszcza doprowadzi\u0107 do uwolnienia zielono\u015bwi\u0105tkowc\u00f3w i \u017cydowskich \u201erefusenik\u00f3w\u201d. Przedstawi\u0142 Kondraszowowi list\u0119 80 nazwisk. Zapyta\u0142 kontrolnie, czy maj\u0105 w Waszyngtonie uruchomi\u0107 r\u00f3wnie\u017c kana\u0142 z Dobryninem. Kondraszow wola\u0142 negocjowa\u0107 bez wiedzy Dobrynina, kt\u00f3ry wed\u0142ug niego wtyka\u0142 nos we wszystkie sprawy (r\u00f3wnie\u017c nieswoje). Metod\u0105 targu Kampelman wynegocjowa\u0142 uwolnienie z wi\u0119zie\u0144 i emigracj\u0119 kilkuset os\u00f3b prze\u015bladowanych przez w\u0142adze sowieckie. Po latach uzna\u0142, \u017ce to co wytargowa\u0142 (nazwisko po nazwisku) by\u0142o wa\u017cniejsze od samego dokumentu madryckiego.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Teoretycy negocjacji panaceum na impas negocjacyjny czyni\u0105 formu\u0142\u0119 rozszerzenia pola obejmowanego dystrybucj\u0105 (\u201eIncrease the cake!). W pertraktacjach politycznych nie zawsze jest to mo\u017cliwe. Mo\u017ce w dawnych czasach tego rodzaju targ dawa\u0142 rezultaty. I mo\u017cna by\u0142o udobrucha\u0107 Szwecj\u0119 za oddanie Finlandii pod panowanie Rosji w 1815 r., poprzez przekazanie pod szwedzk\u0105 kontrol\u0119 Norwegii. Ale wi\u0119kszo\u015bci spraw na dzisiejszej agendzie mi\u0119dzynarodowej tak za\u0142atwi\u0107 si\u0119 nie da.<\/p>\n\n\n\n
Trzeba i\u015b\u0107 na bolesne czasem kompromisy, ust\u0119powa\u0107 bez kompensacji. Ale trzeba wszak\u017ce zapewni\u0107, by ko\u0144cowy deal mia\u0142 charakter zr\u00f3wnowa\u017cony. Jednostronne korzy\u015bci, brak zbilansowania mog\u0105 wywr\u00f3ci\u0107 porozumienie przy pierwszej nadarzaj\u0105cej si\u0119 okazji.<\/p>\n\n\n\n
Najskuteczniejsz\u0105 metod\u0105 dochodzenia do ko\u0144cowego dealu jest \u0142\u0105czenie ust\u0119pstw w pakiety. I to z regu\u0142y drog\u0105 odcedzania spraw \u0142atwiejszych do uzgodnienia dochodzi si\u0119 przez wyodr\u0119bnienie kilku istotnych element\u00f3w, kt\u00f3re da si\u0119 uzgodni\u0107 metod\u0105 co\u015b za co\u015b w rozumieniu zbiorczym, na zasadzie politycznej r\u00f3wnowa\u017cno\u015bci ust\u0119pstw, bez uciekania si\u0119 do aptekarskich wylicze\u0144. Je\u015bli ja mam ust\u0105pi\u0107 w jednych sprawach, ty musisz ust\u0105pi\u0107 w innych. Rozwi\u0105zania pakietowe (\u201epackage deals\u201d) daj\u0105 poczucie zr\u00f3wnowa\u017cenia ust\u0119pstw przy zachowaniu twarzy wszystkich uczestnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Takie pakiety nie powstaj\u0105 z regu\u0142y przy stole pertraktacji. Powstaj\u0105 poza oficjalnymi rozmowami, w szeptanych konwersacjach. Przez konfesjona\u0142y z przewodnicz\u0105cym lub mediatorem. W dyskrecji.<\/p>\n\n\n\n
Integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 takich ko\u0144cowych deal\u00f3w s\u0105 rozmaite posuni\u0119cia, kt\u00f3rych celem jest zachowanie twarzy (\u201eface-saving devices\u201d). W niekt\u00f3rych kulturach czynienie ust\u0119pstw traktowane jest bowiem jako dyshonor, utrata twarzy. Nie tylko w kulturach wschodnich. W procesie KBWE takimi posuni\u0119ciami sta\u0142y si\u0119 m.in. o\u015bwiadczenia interpretacyjne. Nie mia\u0142y one \u017cadnej si\u0142y wobec innych uczestnik\u00f3w rokowa\u0144. Za\u0142\u0105czano je do tzw. dziennika posiedzenia ko\u0144cowego. Innym rozwi\u0105zaniem by\u0142y o\u015bwiadczenia przewodnicz\u0105cego. One znaczy\u0142y o wiele wi\u0119cej, ale nie os\u0142abia\u0142y uzgodnie\u0144 konsensusowych.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Niezbywaln\u0105 cech\u0105 dobrego dyplomaty jest psychologiczna zdolno\u015b\u0107 do akceptacji konieczno\u015bci ust\u0119pstw. Eksperci i doradcy mog\u0105 mie\u0107 z tym zawsze problem, bo bardzo s\u0105 przywiazani do swoich pogl\u0105d\u00f3w osobistych w sprawach technicznych. Dyplomaci sens swojej misji upatruj\u0105 w dochodzeniu do zgody. A nie ma zgody bez ust\u0119pstw. I dlatego zapotrzebowanie na dobrych dyplomat\u00f3w nie powinno male\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Ali\u015bci przy ca\u0142ym geniuszu negocjator\u00f3w, ich zdolno\u015bci do rozwi\u0105zywania rozbie\u017cno\u015bci, kluczem do powodzenia rokowa\u0144 jest zawsze zaistnienie woli politycznej. Bez woli politycznej najsprawniejsza ekwilibrystyka negocjator\u00f3w niewiele pomo\u017ce.<\/p>\n\n\n\n
Bo w ostateczno\u015bci negocjatorzy musz\u0105 zmierzy\u0107 si\u0119 z realn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105, w kt\u00f3rej o wszystkim decyduje polityka.<\/p>\n\n\n\n
Nast\u0119pny odcinek 18 wrze\u015bnia 2023 r.<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/CSCE1.jpg?resize=450%2C338&ssl=1\")
Negocjacje wst\u0119puj\u0105 w ko\u0144cu w rozstrzygaj\u0105c\u0105 faz\u0119. Negocjatorzy zaczynaj\u0105 szuka\u0107 kompromis\u00f3w. Czasami znale\u017a\u0107 je nie\u0142atwo. Jedn\u0105 z najprostszych metod jest przeniesienie kwestii, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rej pojawi\u0142y si\u0119 rozbie\u017cno\u015bci, na czas po rokowaniach: albo na ich nast\u0119pn\u0105…<\/p>\n