W dotychczasowej analizie procesu negocjacyjnego skupiali\u015bmy si\u0119 na kwalifikacjach i zachowaniach negocjatora, jego osobowo\u015bci i zdolno\u015bci do fachowej obs\u0142ugi procesu negocjacyjnego. Niech nie zniech\u0119ca nas w pracy nad sob\u0105 uwaga zasadnicza, \u017ce kluczowy wp\u0142yw na przebieg negocjacji ma z regu\u0142y brutalna pot\u0119gometria, czyli ocena i por\u00f3wnanie pot\u0119gi negocjuj\u0105cych stron.<\/p>\n\n\n\n
Bo pora dzi\u015b na demoralizuj\u0105c\u0105 by\u0107 mo\u017ce prawd\u0119 dla moich czytelnik\u00f3w: o rozstrzygni\u0119ciach na negocjacjach decyduje w du\u017cej mierze pot\u0119ga stron. Przede wszystkim pot\u0119ga polityczna pa\u0144stw, kt\u00f3re zasiadaj\u0105 przy stole negocjacyjnym, czyli tzw. pot\u0119ga strukturalna. Ta pot\u0119ga strukturalna, dla przyk\u0142adu w rokowaniach dotycz\u0105cych bezpiecze\u0144stwa mi\u0119dzynarodowego, wynika\u0107 b\u0119dzie z wielko\u015bci potencja\u0142\u00f3w wojskowych i si\u0142y powi\u0105za\u0144 sojuszniczych. W rokowaniach handlowych wynika\u0107 b\u0119dzie z wielko\u015bci potencja\u0142\u00f3w gospodarczych i wielko\u015bci obrot\u00f3w handlowych.<\/p>\n\n\n\n
Przewaga pot\u0119gi, zw\u0142aszcza znaczna, daje mo\u017cliwo\u015b\u0107 narzucania swoich warunk\u00f3w gry. Historia dyplomacji pe\u0142na jest przypadk\u00f3w, kiedy negocjacje dyplomatyczne by\u0142y tylko przykrywk\u0105 dla narzucania przez silniejszego swojej woli. Nie tylko po zwyci\u0119skich wojnach. Porz\u0105dek zimnowojenny w du\u017cej mierze zasadza\u0142 si\u0119 na dyscyplinie wewn\u0105trzblokowej. A w imi\u0119 tej dyscypliny pa\u0144stwa hegemonistyczne, nie tylko ZSRR, ale i czasem USA, ale ZSRR z zasady, prowadzi\u0142y rokowania z sojusznikami na zasadzie \u201epropozycji nie do odrzucenia\u201d, a wr\u0119cz dyktatu. Pisa\u0142em o tym szeroko na blogu wcze\u015bniej. Sowieccy satelici musieli sw\u00f3j dyskomfort t\u0142umi\u0107, ale dyskomfort z powodu stylu dzia\u0142ania dyplomacji ameryka\u0144skiej lat minionych utrzymuje si\u0119 do dzi\u015b w postaci podsk\u00f3rnego antyamerykanizmu, zw\u0142aszcza lewicowych kr\u0119g\u00f3w politycznych w pa\u0144stwach latynoameryka\u0144skich. Zapytajcie cho\u0107by Prezydenta Lul\u0119.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Im mniejszy kr\u0105g uczestnik\u00f3w rokowa\u0144, tym wp\u0142yw pot\u0119gi strukturalnej jest wi\u0119kszy. Kostaryce o wiele \u0142atwiej jest negocjowa\u0107 ze Stanami Zjednoczonymi, je\u015bli negocjuje wsp\u00f3lnie z innymi pa\u0144stwami Organizacji Pa\u0144stw Ameryka\u0144skich, ni\u017c kiedy ma negocjowa\u0107 z USA sam na sam. Rokowania wielostronne, zw\u0142aszcza prowadzone kana\u0142ami zinstytucjonalizowanymi, czyli w ramach organizacji mi\u0119dzynarodowych, rozwadniaj\u0105 pot\u0119g\u0119 wielkich mocarstw.<\/p>\n\n\n\n
Bezpo\u015bredni wp\u0142yw na wynik rokowa\u0144 wywo\u0142uje nie tyle czysta pot\u0119ga (strukturalna), co tzw. pot\u0119ga por\u00f3wnawcza. Chodzi przede wszystkim o pot\u0119g\u0119 przetargow\u0105 wzgl\u0119dem spraw, kt\u00f3re podlegaj\u0105 negocjacjom. Chodzi o to, komu (w si\u0142\u0119 r\u00f3\u017cnych czynnik\u00f3w zewn\u0119trznych, w tym i czynnika czasu) bardziej zale\u017cy na porozumieniu, kto ma wi\u0119cej alternatyw, w tym i lepsze BATNA, kto ma wi\u0119ksz\u0105 kontrol\u0119 nad przedmiotem rokowa\u0144.<\/p>\n\n\n\n
O sile pot\u0119gi sytuacyjnej przekonali si\u0119 najbardziej Amerykanie w negocjacjach dotycz\u0105cych zako\u0144czenia wojny w Wietnamie. W ko\u0144cowej rozgrywce jedynym argumentem, kt\u00f3ry mogli u\u017cywa\u0107 by\u0142y zmasowane bombardowania. Bo olbrzymia presja wewn\u0119trzna na wycofanie wojsk ameryka\u0144skich, czyli na zako\u0144czenie konfliktu z ameryka\u0144skiego punktu widzenia, zmusza\u0142a Administracj\u0119 Nixona do zaakceptowania dealu, kt\u00f3ry ju\u017c w momencie podpisywania czyni\u0142 upadek re\u017cimu po\u0142udniowowietnamskiego nieuchronnym. Hanojski Dawid m\u00f3g\u0142 negocjowa\u0107 z waszyngto\u0144skim Goliatem na r\u00f3wnych prawach, a nawet dyktowa\u0107 warunki, kt\u00f3re Goliat koniec ko\u0144c\u00f3w musia\u0142 zaakceptowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Jeszcze wi\u0119ksza dysproporcja pot\u0119gi strukturalnej dotyczy\u0142a rokowa\u0144 administracji ameryka\u0144skiej z Talibami, zapocz\u0105tkowanych w Dosze w 2018 r. Bo potencja\u0142 militarny Talib\u00f3w nijak si\u0119 mia\u0142 do ameryka\u0144skiego. A jednak poszli Amerykanie na rokowania, kiedy zorientowali si\u0119, \u017ce dalsze ich militarne zaanga\u017cowanie w Afganistanie jest nie do utrzymania.<\/p>\n\n\n\n
We wrze\u015bniu 2019 r. dosz\u0142o na rokowaniach do powa\u017cnego kryzysu. A sami Talibowie zastanawiali si\u0119, czy w og\u00f3le warto z Amerykanami negocjowa\u0107, bo przekonani byli, \u017ce pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej i tak Amerykanie b\u0119d\u0105 musieli z Afganistanu wyj\u015b\u0107. Po wznowieniu rokowa\u0144 porozumienie zawarto w lutym 2020 r.<\/p>\n\n\n\n
Jak zauwa\u017cy\u0142 kiedy\u015b Anthony Cordesman z CSIS: \u201eEven by Vietnam War standards, the U.S. acted without having established the preconditions that could force the Taliban to adopt more than a cosmetic peace settlement. The U.S. had not created Afghan forces as effective as the Army of the Republic of Vietnam (ARVN), there was no equivalent to a massive bombing campaign that forced the Taliban to accept an end to the fighting, and the Taliban still controlled far more Afghan territory than the Viet Cong or North Vietnam ever controlled in South Vietnam. Moreover, there was not even the hollow shell of a successful election in Afghanistan. The Afghan central government could not achieve even a cosmetic unity until it was blackmailed into an agreement in May, and much of the country which supposedly was under the control of the central government was actually controlled by local power brokers.\u201d<\/p>\n\n\n\n
By\u0142o wi\u0119c porozumienie zwyk\u0142\u0105 przykrywk\u0105 dla wycofania. G\u0142\u00f3wny negocjator ze strony ameryka\u0144skiej ambasador Zalmay Khalilzad jest fachowcem najwy\u017cszej pr\u00f3by, znakomitym negocjatorem. Nawet najlepiej wynegocjowane porozumienie w konfrontacji z realiami i logik\u0105 rozwoju sytuacji musia\u0142o doprowadzi\u0107 do powrotu Talibanu do w\u0142adzy.<\/p>\n\n\n\n
I w sierpniu 2021 r. Taliban przej\u0105\u0142 pod kontrol\u0119 ca\u0142y Afganistan bez najmniejszego wysi\u0142ku.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Wi\u0119c Dawidom mog\u0105 na rokowaniach z Goliatami wyrasta\u0107 skrzyd\u0142a, nawet je\u015bli asymetria potencja\u0142\u00f3w jest ogromna. Dlatego asymetria potencja\u0142\u00f3w pa\u0144stw nie powinna zra\u017ca\u0107 dyplomatycznych negocjator\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Przygotowuj\u0105c si\u0119 do rokowa\u0144, w kt\u00f3rych przyjdzie nam si\u0119 zmierzy\u0107 z partnerami przewy\u017cszaj\u0105cymi nas parametrami pot\u0119gi strukturalnej, warto zawczasu pomy\u015ble\u0107 o strategii r\u00f3wnowa\u017cenia wp\u0142ywu oczywistych asymetrii.<\/p>\n\n\n\n
Najbardziej naturaln\u0105 strategi\u0105 jest budowanie koalicji. Trzeba umie\u0107 skrzykn\u0105\u0107 wok\u00f3\u0142 swoich racji inne pa\u0144stwa, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 gotowe stawi\u0107 czo\u0142a silniejszej stronie. Tak\u0105 naturaln\u0105 koalicj\u0105 na rokowaniach w ramach Unii Europejskiej dotycz\u0105cych wieloletnich ram finansowych jest zawsze grupa pa\u0144stw \u2013 najwi\u0119kszych beneficjent\u00f3w netto bud\u017cetu unijnego. S\u0105 to z regu\u0142y pa\u0144stwa mniejsze i s\u0142absze. Czasem wszak\u017ce skrzykni\u0119cie takiej koalicji, kiedy perspektyw\u0105 jest wej\u015bcie na kurs kolizji politycznej z g\u0142\u00f3wnymi graczami w ramach instytucji sojuszniczych, jest trudne. \u017beby wyst\u0105pi\u0107 w koalicji przeciw Francji czy Niemcom w ramach Unii Europejskiej w wa\u017cnej sprawie (nie m\u00f3wimy o drobiazgach technicznych) trzeba mie\u0107 odwag\u0119. Podobnie jak uzyska\u0107 wsparcie pa\u0144stw, kt\u00f3re opieraj\u0105 si\u0119 rozwi\u0105zaniom proponowanym przez USA w ramach NATO. Widzia\u0142em to w swojej praktyce dyplomatycznej. Kiedy poprosi\u0142em kiedy\u015b dyplomat\u00f3w z Europy \u015arodkowo-Wschodniej, aby wspar\u0142y nas w jakiej\u015b konkretnej sprawie (mniejsza dzi\u015b jakiej), us\u0142ysza\u0142em, \u017ce z Polsk\u0105 otwarcie przeciw Niemcom i Francji wyst\u0119powa\u0107 nie mog\u0105, cho\u0107 b\u0119d\u0105 nam po cichu kibicowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Inn\u0105 oczywist\u0105 strategi\u0105 jest odwo\u0142anie si\u0119 do opinii publicznej. Mo\u017cna stanowisko w\u0142asnej opinii publicznej uczyni\u0107 argumentem w opieraniu si\u0119 presji ze strony silniejszego. Deklarowa\u0107 zrozumienie dla jego interes\u00f3w, ale wskazywa\u0107, \u017ce podporz\u0105dkowanie si\u0119 im na rokowaniach doprowadzi do destabilizacji wewn\u0119trznej, przetasowa\u0144 na scenie politycznej, etc. W ko\u0144cu 2003 r. Mo\u0142dawia zosta\u0142a poddana olbrzymiej presji ze strony Moskwy, aby zaakceptowa\u0107 rosyjski plan uregulowania konfliktu naddniestrza\u0144skiego, tzw. Plan Kozaka. A w\u0142adze w Mo\u0142dawii sprawowa\u0142a wtedy prorosyjska partia komunistyczna. Ale nawet dla niej propozycje rosyjskie by\u0142y trudne do przyj\u0119cia. Przez spory czas dawali si\u0119 Rosjanom przekonywa\u0107. W ko\u0144cu nie zdzier\u017cyli. Zapytali poufnie Amerykan\u00f3w, czy co\u015b z\u0142ego by si\u0119 sta\u0142o, je\u015bliby Plan odrzucili. A Amerykanie im na to odpowiedzieli, \u017ce wr\u0119cz przeciwnie. Plan wi\u0119c podano do wiadomo\u015bci publicznej. Rosyjskie propozycje wywo\u0142a\u0142y olbrzymie (i dobrze zorganizowane) protesty ludno\u015bci. Prorosyjskie w\u0142adze Mo\u0142dawii powiedzia\u0142y Rosjanom, \u017ce w tej sytuacji wyj\u015bcia nie maj\u0105, ale musz\u0105 powiedzie\u0107 \u201enie\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017cna te\u017c spr\u00f3bowa\u0107 odwo\u0142ywa\u0107 si\u0119 do opinii publicznej drugiej strony. Sowieci w latach siedemdziesi\u0105tych i osiemdziesi\u0105tych z ca\u0142\u0105 moc\u0105 (w tym finansow\u0105) wspierali ruchy rozbrojeniowe i pacyfistyczne na Zachodzie (zw\u0142aszcza w Europie), licz\u0105c na to, \u017ce z ich pomoc\u0105 b\u0119d\u0105 mogli korzystnie dla swoich interes\u00f3w wp\u0142ywa\u0107 na przebieg rokowa\u0144 rozbrojeniowych z Amerykanami. I my\u015bl\u0119, \u017ce jaki\u015b skutek przez to osi\u0105gn\u0119li.<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017cna pr\u00f3bowa\u0107 rozgrywa\u0107 rozbie\u017cno\u015bci i napi\u0119cia w obozie strony przeciwnej. Tak\u0105 taktyk\u0105 pos\u0142ugiwali si\u0119 kiedy\u015b Sowieci, a p\u00f3\u017aniej Rosjanie, na forum KBWE\/OBWE, aby os\u0142abia\u0107 wsp\u00f3lne stanowisko Zachodu. Podchodzili przymilnie a to do Francuz\u00f3w, a to do Niemc\u00f3w, a nawet do W\u0142och\u00f3w, kiedy widzieli w tym szans\u0119 na zbudowanie sprzeciwu wobec pozycji forsowanej przez USA. Za mojej pami\u0119ci jednak, rzadko im si\u0119 udawa\u0142o co\u015b ugra\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017cna rozgrywanie sprzeczno\u015bci wewn\u0119trznych zastosowa\u0107 tak\u017ce do spor\u00f3w mi\u0119dzy instytucjami pa\u0144stwowymi w ramach tego samego pa\u0144stwa. Kiedy\u015b jeden m\u00f3j dobry znajomy dyplomata z du\u017cego pa\u0144stwa zachodnioeuropejskiego opowiada\u0142 mi, jak \u015bwiadomie rozgrywali oni spory mi\u0119dzy Departamentem Stanu i Pentagonem w Waszyngtonie dla forsowania korzystnego dla nich rozwi\u0105zania. Ale ryzykowna to strategia.<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017cna przewag\u0119 silniejszego pr\u00f3bowa\u0107 ogranicza\u0107 odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do emocji. To jest istot\u0105 \u201epity politics\u201d. By\u0142e kolonie nieraz odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do poczucia winy by\u0142ych metropolii kolonialnych w negocjacjach dwustronnych, nie tylko w sprawach pomocowych.<\/p>\n\n\n\n
S\u0142abszy partner, je\u015bli mo\u017ce, b\u0119dzie wykorzystywa\u0142 kart\u0119 historycznie bliskich relacji i \u201ezaprogramowan\u0105 wyrozumia\u0142o\u015b\u0107\u201d silniejszego. Na odwo\u0142ywaniu si\u0119 do \u201especial relationship\u201d opiera\u0142o si\u0119 podej\u015bcie dyplomacji brytyjskiej w rozmowach dwustronnych z USA nawet w latach, kiedy o blisko\u015b\u0107 by\u0142o istotnie trudno. Niekt\u00f3rzy politycy litewscy w latach minionych my\u015bleli, \u017ce odwo\u0142aniami do wsp\u00f3lnego \u015bwi\u0119ta Konstytucji 3 maja czy rocznicy Powstania Listopadowego zmi\u0119kcza\u0107 b\u0119d\u0105 stanowisko Polski w rozmowach dwustronnych dotycz\u0105cych chocia\u017cby praw mniejszo\u015bci polskiej na Litwie.<\/p>\n\n\n\n
R\u00f3wnowa\u017cy pot\u0119g\u0119 zawsze dzia\u0142anie trybuna\u0142\u00f3w i rozjemc\u00f3w. Mo\u017cna wi\u0119c w sytuacji skrajnej presji ze strony silniejszego na rokowaniach p\u00f3j\u015b\u0107 na skierowanie albo jedynie zagrozi\u0107 skierowaniem jakiej\u015b spornej kwestii, i to niekoniecznie zwi\u0105zanej z przedmiotem rokowa\u0144, do mi\u0119dzynarodowego s\u0105du czy trybuna\u0142u. Pewno\u015bci, \u017ce rozstrzygni\u0119cie p\u00f3jdzie po naszej my\u015bli, mie\u0107 nie b\u0119dziemy, ale wi\u0119ksze pa\u0144stwo zawsze trudniej znosi zdawanie si\u0119 na wyroki prawa i trybuna\u0142\u00f3w, ni\u017c pa\u0144stwo mniejsze.<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017cna gra\u0107 na zw\u0142ok\u0119, licz\u0105c na to, \u017ce na agendzie wi\u0119kszego pa\u0144stwa pojawi si\u0119 zmartwienie, kt\u00f3re zmieni kontekst naszych z nim rozm\u00f3w. Du\u017ce mocarstwa rzadko kiedy okre\u015blaj\u0105 swoje cele na pojedynczych rokowaniach w izolacji od innych zagadnie\u0144, kt\u00f3re ich anga\u017cuj\u0105. Z regu\u0142y staraj\u0105 si\u0119 uwzgl\u0119dni\u0107 szersze interesy, wp\u0142yw rokowa\u0144 na tworzenie precedens\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107 wykorzystywane w innych kontekstach. Trzeba wi\u0119c wielkie mocarstwa zajmowa\u0107 innymi problemami, a siebie przedstawia\u0107 jako potencjalnego sprzymierze\u0144ca w ich rozwi\u0105zywaniu.<\/p>\n\n\n\n
Inaczej negocjuje si\u0119 z pa\u0144stwem nawet ma\u0142ym, kt\u00f3re jest postrzegane jako niezb\u0119dny sojusznik, a inaczej z ma\u0142ym, ale politycznie bezu\u017cytecznym. Widzia\u0142em, jak w latach 2003-2005 Amerykanom bardzo zale\u017ca\u0142o na tym, aby Polska wspiera\u0142a ich polityk\u0119 wobec Iraku. I widzia\u0142em, jak bardzo budowa\u0142o to nasz\u0105 pozycj\u0119 w dwustronnych rozmowach (ale, cho\u0107 starali\u015bmy si\u0119 bardzo, prze\u0142omu w sprawie zniesienia wiz wtedy nie osi\u0105gn\u0119li\u015bmy). Eksperci powiadaj\u0105, \u017ce w razie sporu w wa\u017cnej dla nas sprawie z mocarstwem, id\u017amy na ust\u0119pstwa i regularny bandwagoning na ca\u0142ego w kwestiach drugorz\u0119dnych. Mo\u017ce uzyskana w ten spos\u00f3b sympatia, z\u0142agodzi asymetri\u0119 pot\u0119gi w rozmowach w kwestii dla nas pierwszorz\u0119dnej. Nie zawsze ta zasada oczywi\u015bcie dzia\u0142a.<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017cna wr\u0119cz uciec si\u0119 do szanta\u017cu geopolitycznego, gro\u017c\u0105c przej\u015bciem do innego obozu geopolitycznego. Tak podbija\u0142y sobie stawk\u0119 w rozmowach z mocarstwami liderzy niekt\u00f3rych pa\u0144stw niezaanga\u017cowanych w czasie zimnej wojny.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
W czasach staro\u017cytnych negocjacje polityczne by\u0142y postrzegane jako odwrotna strona dzia\u0142a\u0144 wojennych. By\u0142y form\u0105 prowadzenia wojny \u015brodkami pokojowymi. Wi\u0119c pozycja przetargowa na rokowaniach wynika\u0142a wprost ze zdolno\u015bci wojskowych. Podejmowano negocjacje w celu osi\u0105gni\u0119cia celu politycznego bez konieczno\u015bci uciekania si\u0119 do si\u0142y zbrojnej. Podejmowano je dla zdobycia czasu niezb\u0119dnego dla przygotowa\u0144 wojennych. Zawi\u0105zywano rokowania, aby pozyskiwa\u0107 sojusznik\u00f3w, albo zagwarantowa\u0107 sobie czyj\u0105\u015b neutralno\u015b\u0107. Zawi\u0105zywano je, aby wprowadza\u0107 zamieszanie we wrogich koalicjach. Ale o rozstrzyganiu sprzeczno\u015bci politycznych mi\u0119dzy pa\u0144stwami decydowa\u0142a \u201enaga si\u0142a\u201d. I ta \u201enaga si\u0142a\u201d zawsze by\u0142a koronnym argumentem na rokowaniach. I w sporach mi\u0119dzy pa\u0144stwami gotowo\u015b\u0107 do wst\u0119powania w negocjacje cz\u0119sto by\u0142a traktowana jako objaw s\u0142abo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Dzi\u015b zwi\u0105zki mi\u0119dzy negocjacjami a si\u0142\u0105 zbrojn\u0105 maj\u0105 inny charakter. Jak zauwa\u017cy\u0142 profesor Paul Meerts, autor godnej polecenia monografii \u201eDiplomatic Negotiation. Essence and Evolution\u201d: \u201eThe world saw a shift from negotiation as a tool in warfare towards warfare as tool in negotiation\u201d. Si\u0142a zbrojna, przymus, sankcje sta\u0142y si\u0119 form\u0105 nacisku negocjacyjnego, form\u0105 tzw. \u201ecoercive diplomacy\u201d, dyplomacji wymuszaj\u0105cej.<\/p>\n\n\n\n
Czasami u\u017cycie si\u0142y zbrojnej z celu samego w sobie (podbicia innego kraju) staje si\u0119 jedynie \u015brodkiem dyplomacji wymuszaj\u0105cej. I to nie od wczoraj. Putin chcia\u0142 pocz\u0105tkowo pa\u0144stwo ukrai\u0144skie unicestwi\u0107. Ale w miar\u0119 jak rosyjska agresja grz\u0119z\u0142a, wszystko, co m\u00f3g\u0142 \u017c\u0105da\u0107, sprowadza\u0142o si\u0119 do tego, aby negocjacje uwzgl\u0119dnia\u0142y sytuacj\u0119 \u201ew terenie\u201d (czyli zasi\u0119g rosyjskiej okupacji). To nie pierwszy taki przypadek.<\/p>\n\n\n\n
Finlandia wojn\u0119 zimow\u0105 z ZSRR w 1940 r. przegra\u0142a, cho\u0107 straty, jakie zada\u0142a agresorom, pozwoli\u0142y jej p\u00f3j\u015b\u0107 z otwart\u0105 przy\u0142bic\u0105 na rokowania pokojowe. Sowieci za\u017c\u0105dali w lutym 1940 r. w sensie terytorialnym wi\u0119cej ni\u017c \u017c\u0105dali przed rozpocz\u0119ciem agresji, i wi\u0119cej ni\u017c Sowietom uda\u0142o si\u0119 zaj\u0105\u0107 w wyniku dzia\u0142a\u0144 wojennych, ale zrezygnowali z planu zamontowania w Finlandii rz\u0105du marionetkowego. Warunki zawarcia pokoju by\u0142y dla Fin\u00f3w bolesne, negocjacje w marcu 1940 r. trwa\u0142y wszystkiego kilka dni, by\u0142y dyktatem, ale pozwoli\u0142y zachowa\u0107 Finlandii jej niepodleg\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Pa\u0144stwo w przejawie zadufania mo\u017ce dla zbudowania przewagi sytuacyjnej na rokowaniach nie oprze\u0107 si\u0119 pokusie wp\u0142ywania na przebieg rokowa\u0144 metod\u0105 fakt\u00f3w dokonanych. I – dla najprostszego przyk\u0142adu – w rozmowach o demarkacji granicy, jednostronnie j\u0105 sobie najpierw wyznaczy\u0107 w terenie. To brutalna postawa negocjacyjna. Ale obarczona ryzykiem, bo mo\u017ce doprowadzi\u0107 do zerwania rozm\u00f3w, retorsji i negatywnej reakcji mi\u0119dzynarodowej.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Asymetria zainteresowania powodzeniem rokowa\u0144 przejawia si\u0119 bardzo cz\u0119sto w rokowaniach akcesyjnych do Unii Europejskiej czy NATO. Pa\u0144stwa kandydackie s\u0105 z regu\u0142y bardziej zainteresowane szybkim i pomy\u015blnym zako\u0144czeniem rokowa\u0144 ni\u017c pa\u0144stwa cz\u0142onkowskie. W przypadku wst\u0119powania do UE rokowania s\u0105 oczywi\u015bcie o wiele bardziej skomplikowane i \u017cmudne ni\u017c w przypadku wchodzenia do NATO. Ale i w jednym, i w drugim przypadku sprowadzaj\u0105 si\u0119 negocjacje do skonfrontowania kandydat\u00f3w z warunkami cz\u0142onkostwa, kt\u00f3re to kandydaci mog\u0105 jedynie korygowa\u0107 i to raczej w niewielkim zakresie.<\/p>\n\n\n\n
Wst\u0119puj\u0105c do UE Polska mog\u0142a dramatycznie targowa\u0107 si\u0119 do samego ko\u0144ca o wysoko\u015b\u0107 kwoty mlecznej czy plon\u00f3w referencyjnych, ale mo\u017cliwo\u015bci targu co do zasady by\u0142y okre\u015blane przez Uni\u0119 Europejsk\u0105. Bo istot\u0105 decyzji s\u0105 jedynie parametry procesu dostosowania si\u0119 do regulacji unijnych odzwierciedlone w tzw. okresach przej\u015bciowych. Samych regulacji w procesie negocjacji zmienia\u0107 nie spos\u00f3b. Pa\u0144stwo kandyduj\u0105ce musi pogodzi\u0107 si\u0119 z w\u0142asn\u0105 s\u0142abo\u015bci\u0105 negocjacyjn\u0105. I nawet je\u015bli chce i musi negocjowa\u0107 twardo, to musi pami\u0119ta\u0107, \u017ce to druga strona wyznacza \u201eczerwone linie\u201d i decyduje w ostateczno\u015bci o sukcesie rokowa\u0144.<\/p>\n\n\n\n
Polska negocjuj\u0105c warunki cz\u0142onkostwa w UE zagra\u0142a ostro. Poprosi\u0142a o 40 derogacji. \u017badne inne pa\u0144stwo kandyduj\u0105ce w grupie z nami nie odwa\u017cy\u0142o si\u0119 o r\u00f3wnie odwa\u017cne podej\u015bcie. I negocjacje z Polsk\u0105, chocia\u017cby z tego powodu, by\u0142y trudniejsze ni\u017c z innymi kandydatami. Nic dziwnego, \u017ce zacz\u0119\u0142y pojawia\u0107 si\u0119 szemrane opinie, aby tzw. \u201ewielkiego rozszerzenia\u201d dokona\u0107 jednak bez Polski. Ca\u0142e szcz\u0119\u015bcie uciszy\u0142y te g\u0142osy Niemcy, dla kt\u00f3rych rozszerzenie bez Polski nie mia\u0142o sensu (z oczywistych powod\u00f3w politycznych).<\/p>\n\n\n\n
Negocjacje by\u0142y niew\u0105tpliwie dla Polski frustruj\u0105ce. Nie raz strona unijna doprowadza\u0142a naszych negocjator\u00f3w do takiej pasji, \u017ce chcia\u0142o im si\u0119 wyj\u015b\u0107 i trzasn\u0105\u0107 drzwiami. I wychodzili (nawet tak opanowani ludzie jak ambasador Jan Truszczy\u0144ski) trzaskaj\u0105c drzwiami. Przed szczytem unijnym w Kopenhadze w grudniu 2002 r. wszyscy aplikanci jeden po drugim sk\u0142adali bro\u0144 i ko\u0144czyli ust\u0119pstwami rozmowy akcesyjne. Ale nie Polska. Na kopenhaskim szczycie premierowi Millerowi chciano da\u0107 do dyspozycji cztery minuty na przekonywanie partner\u00f3w. Zszed\u0142 uczestnikom szczytu na s\u0142uchanie polskich racji ca\u0142y dzie\u0144. I to samo w sobie by\u0142o ju\u017c polskim sukcesem.<\/p>\n\n\n\n
Tym niemniej prowadzenie rokowa\u0144 z perspektywy kandydata jest niew\u0105tpliwie psychologicznie niejednokrotnie do\u015b\u0107 upokarzaj\u0105ce.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Historia rokowa\u0144 akcesyjnych nawet takich pot\u0119g gospodarczych jak Wielka Brytania, Szwecja czy Hiszpania pokazuje, \u017ce kandydaci zawsze s\u0105 w pozycji s\u0142abszej. Paradoksalnie o wiele mniejsza Norwegia mog\u0142a na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych negocjowa\u0107 o wiele twardziej swoje cz\u0142onkostwo (do kt\u00f3rego nigdy nie dosz\u0142o) ni\u017c mocarstwowa Wielka Brytania.<\/p>\n\n\n\n
Wielka Brytania, dysponuj\u0105ca pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem potencja\u0142em kwalifikuj\u0105cym j\u0105 do powa\u017cnego traktowania, pot\u0119g\u0119 sytuacyjn\u0105 na forum Unii Europejskiej mia\u0142a relatywnie s\u0142absz\u0105 ni\u017c wynika\u0142oby to z beznami\u0119tnej pot\u0119gometrii. Nawet kiedy grozi\u0142a wyj\u015bciem z Unii. Przypomnijmy, \u017ce pierwszy raz chcia\u0142 postawi\u0107 spraw\u0119 cz\u0142onkostwa pod referendum labourzystowski premier Harold Wilson. Chcia\u0142 spacyfikowa\u0107 w ten spos\u00f3b niech\u0119tnych Unii cz\u0142onk\u00f3w w\u0142asnej partii (zwi\u0105zki zawodowe). Ale kierownictwo partii na powa\u017cnie o wyj\u015bciu nie my\u015bla\u0142o. Zaawizowa\u0142o wszak\u017ce renegocjowanie warunk\u00f3w cz\u0142onkostwa Wlk. Brytanii w Unii (Wsp\u00f3lnocie). I doprowadzi\u0142o pod gro\u017ab\u0105 niekorzystnego wyniku referendum do negocjacji. Ale pozycja negocjacyjna Brytyjczyk\u00f3w okaza\u0142a si\u0119 niezwykle s\u0142aba. Jak wspomina\u0142 Sir Michael Palliser, w latach 1971-1973 szef delegatury W Brytanii przy Wsp\u00f3lnotach Europejskich, a w l. 1973-1975 Sta\u0142y Przedstawiciel przy Wsp\u00f3lnotach: \u201eWe achieved some modest improvements in the budgeting arrangements (\u2026) but basically things were very much as they were before\u201d. Nic nie uzyskano np. w sprawie rybo\u0142\u00f3wstwa, kluczowej dla Wlk. Brytanii. Niekt\u00f3rzy brytyjscy dyplomaci uznali rokowania za ci\u0119\u017ck\u0105 pora\u017ck\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Tym niemniej kierownictwo Labour Party wynik negocjacji nie zasmuci\u0142. Bo nie o zwyci\u0119stwo negocjacyjne tam chodzi\u0142o. Rokowania by\u0142y zas\u0142on\u0105. Jak stwierdzi\u0142 Palliser: \u201e(It was) an operation which enabled Wilson (\u2026) to present it as an achievement\u201d. Bo chodzi\u0142o Wilsonowi, aby utrzyma\u0107 Wielk\u0105 Brytani\u0119 w gronie Wsp\u00f3lnoty. I referendum w sprawie cz\u0142onkostwa przeprowadzone w 1975 r. wygra\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Operacj\u0119 t\u0119 chcia\u0142 skopiowa\u0107 premier David Cameron. I renegocjowanie warunk\u00f3w cz\u0142onkostwa mia\u0142o r\u00f3wnie brutalny dla Wlk. Brytanii przebieg jak poprzednio. Ale referendum w 2016 r. przynios\u0142o pora\u017ck\u0119 zwolennikom cz\u0142onkostwa Wlk. Brytanii w UE. Plan Camerona okaza\u0142 si\u0119 najg\u0142upszym politycznym pomys\u0142em w Europie w obecnym tysi\u0105cleciu.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Unia Europejska nie zawsze negocjuje z pozycji si\u0142y, jak mog\u0142oby si\u0119 to wydawa\u0107 w negocjacjach akcesyjnych. Czasami w negocjacjach z partnerami trzecimi Unia Europejska, wykazuj\u0105c z ca\u0142kiem r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w wi\u0119ksze zainteresowanie sukcesem ni\u017c partnerzy, \u015bwiadomie lub nie, ale negocjuje ze s\u0142abszych pozycji. Obserwowa\u0142em to z bliska w trakcie negocjowania przez Uni\u0119 Europejsk\u0105 nowego porozumienia o wzmocnionym partnerstwie z Armeni\u0105 w l. 2015-2016. Unijni negocjatorzy byli tak naznaczeni traum\u0105 wycofania si\u0119 Armenii z wynegocjowanej ju\u017c umowy o stowarzyszeniu w 2013 r., \u017ce obsesyjnie si\u0119 bali, \u017ce pod byle pretekstem Armenia zn\u00f3w rokowania porzuci. Poszli na daleko id\u0105ce ust\u0119pstwa w sprawie nadrz\u0119dno\u015bci zobowi\u0105za\u0144 Armenii w ramach jej powi\u0105za\u0144 z ugrupowaniami integracyjnymi na obszarze postsowieckim oraz w sprawie zasad pokojowego uregulowania konfliktu w G\u00f3rskim Karabachu. Paradoksem by\u0142o to, \u017ce kierownictwo polityczne Armenii potrzebowa\u0142o porozumienia jak Beduin wody na pustyni, o czym jako ambasador unijny w Erywaniu dobrze wiedzia\u0142em. Ale urz\u0119dnicy brukselscy do takiej pokerowej rozgrywki nie byli gotowi. Ich priorytetem by\u0142o wymuszenie na Armenii rezygnacji z u\u017cywania nazwy \u201eCognac\u201d dla swojego brandy. Ca\u0142\u0105 reszt\u0119 byli gotowi odpu\u015bci\u0107.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Jak dalece politycznie upokarzaj\u0105cy mo\u017ce by\u0107 proces akcesji do NATO, przekonali si\u0119 politycy i dyplomaci Szwecji i Finlandii w l. 2022-2023. Oba pa\u0144stwa spe\u0142nia\u0142y wszelkie kryteria cz\u0142onkostwa. Oba pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem wnosi\u0142y warto\u015b\u0107 dodan\u0105 do Sojuszu. W zasadzie sprawa bezdyskusyjna. A tu nagle Turcja stan\u0119\u0142a okoniem, wysun\u0119\u0142a \u017c\u0105dania, zmusi\u0142a do negocjowania jakich\u015b protoko\u0142\u00f3w. I to Turcja, kt\u00f3ra jest postrzegana przez powa\u017cnych analityk\u00f3w jako s\u0142abe ogniwo Sojuszu. Jedyne obok W\u0119gier (te\u017c oci\u0105gaj\u0105cych si\u0119 z ratyfikacj\u0105 akcesji Skandynaw\u00f3w) pa\u0144stwo NATO nie zaproszone przez USA na Szczyt Demokracji w 2021 r. Pa\u0144stwo, o kt\u00f3rego cz\u0142onkostwie w NATO John Bolton otwarcie m\u00f3wi\u0142, \u017ce powinno podlega\u0107 krytycznej rewizji, co w prostym j\u0119zyku znaczy\u0142o, \u017ce powinno je si\u0119 z Sojuszu \u201ewykopa\u0107\u201d, je\u015bli rz\u0105dy Erdogana b\u0119d\u0105 kontynuowane. Erdogan nadal rz\u0105dzi, nadal Szwed\u00f3w blokuje, a w NATO czuje si\u0119 bezpiecznie.<\/p>\n\n\n\n
I taka to w\u0142a\u015bnie Turcja postanowi\u0142a pokaza\u0107 w imi\u0119 interes\u00f3w w\u0142adzy swoj\u0105 przewag\u0119 sytuacyjn\u0105.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Przewag\u0119 sytuacyjn\u0105 daje z regu\u0142y kontrolowanie przedmiotu rokowa\u0144. Armenia od 1994 do 2020 efektywnie kontrolowa\u0142a obszar G\u00f3rskiego Karabachu i przylegle tereny. Dawa\u0142o jej to niew\u0105tpliwie przewag\u0119 negocjacyjn\u0105 wobec silniejszego gospodarczo i coraz bardziej przewy\u017cszaj\u0105cego Armeni\u0119 pod wzgl\u0119dem potencja\u0142u militarnego Azerbejd\u017canu. Po kl\u0119sce w wojnie 44-dniowej w 2020 r. G\u00f3rski Karabach przeszed\u0142 pod opiek\u0119 \u201erosyjskich sil pokojowych\u201d, a Armenia utraci\u0142a kontrol\u0119 nie tylko nad obszarami przyleg\u0142ymi i cz\u0119\u015bci\u0105 Karabachu, ale i zdolno\u015b\u0107 militarn\u0105 do obrony kraju. Utraci\u0142a jak\u0105kolwiek pot\u0119g\u0119 przetargow\u0105 na rokowaniach pokojowych. To Azerbejd\u017can zacz\u0105\u0142 dyktowa\u0107 warunki pokoju. I przej\u0105\u0142 z u\u017cyciem si\u0142y (za przyzwoleniem Rosji i pod parasolem ochronnym Turcji) ca\u0142y G\u00f3rski Karabach. A Zach\u00f3d \u017cadnej reakcji na si\u0142owe poczynania Alijewa w latach 2020-2023 wygenerowa\u0107 nie by\u0142 w stanie. Alijew robi\u0142, co chcia\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Klasycznym przyk\u0142adem, kiedy \u201ekontrola nad przedmiotem rokowa\u0144\u201d daje s\u0142abszej stronie przewag\u0119, by\u0142y negocjacje ameryka\u0144sko-ira\u0144skie w sprawie uwolnienia ameryka\u0144skich zak\u0142adnik\u00f3w po rewolucji islamskiej w l. 1980-1981. Prowadzone za po\u015brednictwem Algierii doprowadzi\u0142y do uwolnienia zak\u0142adnik\u00f3w, ale pozycja ameryka\u0144ska, zw\u0142aszcza po nieudanej pr\u00f3bie odbicia zak\u0142adnik\u00f3w w 1980 r., by\u0142a nies\u0142ychanie s\u0142aba.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Paul Meerts (przypominam: \u201eDiplomatic Negotiation. Essence and Evolution\u201d) stwierdzi\u0142, i\u017c \u201enegotiations between equal powers are as a rule not very effective. Some power difference is needed in order to get the negotiation process to flow\u201d. Oczywi\u015bcie wszystko zale\u017cy od kontekstu. R\u00f3wnowaga pot\u0119g mo\u017ce by\u0107 sprzyjaj\u0105cym czynnikiem negocjacji dotycz\u0105cych dzia\u0142ania wobec pa\u0144stw trzecich, rozk\u0142adu wzajemnych zobowi\u0105za\u0144 w takich dzia\u0142aniach. Francja i Wielka Brytania do\u015b\u0107 sprawnie dogada\u0142y si\u0119 wzgl\u0119dem podzia\u0142u terytorialnych \u0142up\u00f3w po imperium osma\u0144skim (pakt Sykes-Picot w 1916 r.). Wzgl\u0119dna r\u00f3wnowaga potencja\u0142\u00f3w pozwoli\u0142a rozpocz\u0105\u0107 proces ograniczenia zbroje\u0144 strategicznych USA i ZSRR (rokowania SALT). Cho\u0107 oczywi\u015bcie pe\u0142nej symetrii w tej r\u00f3wnowadze nie by\u0142o, tak\u017ce pod wzgl\u0119dem specyfiki potencja\u0142\u00f3w uderzeniowych.<\/p>\n\n\n\n
To w\u0142a\u015bnie z do\u015bwiadcze\u0144 procesu negocjacyjnego narodzi\u0142o si\u0119 poj\u0119cie r\u00f3wnowagi interes\u00f3w. Pierwsze odwo\u0142anie do tej koncepcji znale\u017a\u0107 mo\u017cna w Pokoju Utrechckim z 1713 r., kt\u00f3ry wie\u0144czy\u0142 wojn\u0119 o sukcesj\u0119 hiszpa\u0144sk\u0105, okre\u015blan\u0105 z dzisiejszej perspektywy pierwsz\u0105 w istocie wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105. Zasad\u0119 r\u00f3wnowagi interes\u00f3w oparto na francusko-angielskim dealu z 1711 r. i spr\u00f3bowano podpi\u0105\u0107 pod parametry tego dealu ca\u0142\u0105 \u00f3wczesn\u0105 Europ\u0119 (bez Rosji i Turcji), ustanawiaj\u0105c re\u017cim reguluj\u0105cy stosunki polityczne pa\u0144stw (w stopniu podobnym jak Pok\u00f3j Westfalski regulowa\u0142 stosunki religijne).<\/p>\n\n\n\n
W trakcie negocjacji nad Pokojem Utrechckim przyj\u0119to zasad\u0119, \u017ce sala obrad winna by\u0107 zaaran\u017cowana w taki spos\u00f3b, aby nikt nie poczu\u0142 si\u0119 specjalnie uprzywilejowany. W przeciwie\u0144stwie do negocjacji nad Pokojem Westfalskim, gdzie problemem okaza\u0142 si\u0119 nier\u00f3wny status uczestnik\u00f3w, kt\u00f3ry rozwi\u0105zano przyjmuj\u0105c obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 po dzi\u015b dzie\u0144 zasad\u0119 suwerennej r\u00f3wno\u015bci pa\u0144stw jako fundament stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych. Jeszcze podczas przygotowa\u0144 do negocjacji nad Pokojem Westfalskim, nier\u00f3wnego statusu nie kwestionowano, chocia\u017c spierano si\u0119 co do kszta\u0142tu hierarchii. Niemieckie podmioty, kt\u00f3re mia\u0142y prawo uczestniczy\u0107 w wyborze cesarza, ro\u015bci\u0142y sobie prawo do lepszego statusu. A Francja i Szwecja jako przyszli gwaranci Pokoju r\u00f3wnie\u017c uwa\u017ca\u0142y, \u017ce mog\u0105 wi\u0119cej, bo wi\u0119ksze mia\u0142y mie\u0107 zobowi\u0105zania. Po Pokoju Westfalskim utrwali\u0142a si\u0119 zasada r\u00f3wno\u015bci stron.<\/p>\n\n\n\n
Ale w praktyce politycznej do dzi\u015b dysproporcje pot\u0119gi czyni\u0105 jedne pa\u0144stwa \u201ebardziej r\u00f3wnymi\u201d ni\u017c inne. Przy ra\u017c\u0105cej dysproporcji, jak np. w relacjach mi\u0119dzy hegemonem a wasalem, negocjacje maj\u0105 charakter pozorowany i staj\u0105 si\u0119 przykrywk\u0105 dla dyktatu politycznego. Tak wygl\u0105da\u0142y m.in. relacje mi\u0119dzy ZSRR a jego satelitami. Ca\u0142kowita (militarna, gospodarcza, etc.) zale\u017cno\u015b\u0107 tych pa\u0144stw od ZSRR wyp\u0142ukiwa\u0142a ich pot\u0119g\u0119 strukturaln\u0105 na rokowaniach. O specyfice negocjacji w bloku wschodnim pod koniec jego istnienia pisa\u0142em wcze\u015bniej na blogu. Dodatkowym czynnikiem pozbawiaj\u0105cym te pa\u0144stwa pot\u0119gi przetargowej by\u0142 brak legitymacji spo\u0142ecznej. Brak sp\u00f3jno\u015bci wewn\u0119trznej pa\u0144stwa jest zreszt\u0105 generalnie czynnikiem os\u0142abiaj\u0105cym jego pot\u0119g\u0119 negocjacyjn\u0105. Do\u015bwiadczy\u0142a tego na sobie rozdzierana sporami wewn\u0119trznymi Pierwsza Rzeczpospolita w relacjach z Rosj\u0105 w XVIII w., a\u017c do utraty niepodleg\u0142o\u015bci. I dzi\u015b, je\u015bli pa\u0144stwo znajduje si\u0119 w stanie g\u0142\u0119bokiego podzia\u0142u, je\u015bli rz\u0105d jest kontestowany, a jego stanowisko na rokowaniach nie odzwierciedla konsensu spo\u0142ecznego, ci\u0119\u017cko jest mu prowadzi\u0107 skuteczne rokowania.<\/p>\n\n\n\n
W specyficznych sytuacjach s\u0142abo\u015b\u0107 pa\u0144stwa wyklucza go z jakichkolwiek rokowa\u0144. Znamienne, \u017ce pokonana w wojnach napoleo\u0144skich Francja szybko doszlusowa\u0142a do mocarstw decyduj\u0105cych o parametrach pokoju na Kongresie Wiede\u0144skim w 1815 r., ale Niemcy wykluczone zosta\u0142y z jakichkolwiek negocjacji w Wersalu po I wojnie \u015bwiatowej. Co p\u00f3\u017aniej wykorzystywa\u0142y jako pretekst do kwestionowania ca\u0142ego porz\u0105dku europejskiego. Nauczone do\u015bwiadczeniem zwyci\u0119skie mocarstwa w II wojnie \u015bwiatowej uzna\u0142y, \u017ce najpierw trzeba rozmontowa\u0107 pa\u0144stwo niemieckie, aby po jego rekonstrukcji dopiero my\u015ble\u0107 o traktacie pokojowym. Pa\u0144stwo niemieckie (zjednoczone) zrekonstruowano, ale traktatu pokojowego w dos\u0142ownym sensie nie trzeba by\u0142o ju\u017c zawiera\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Turcja odrzuci\u0142a Traktat z Sevres z 1919 r., w przygotowaniu kt\u00f3rego j\u0105 pomini\u0119to, tak jak Niemc\u00f3w w przygotowaniu Traktatu Wersalskiego. By\u0142a gotowa zbrojnie walczy\u0107 o swoje. I w odr\u00f3\u017cnieniu od Niemiec czy W\u0119gier, swoje wywalczy\u0142a. Traktat z Lozanny z 1923 r. oferowa\u0142 jej o wiele lepsze warunki pokoju, a przede wszystkim w jego przygotowaniu potraktowano j\u0105 jako r\u00f3wnorz\u0119dnego partnera.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Wi\u0119c na rokowaniach, mimo naczelnej zasady r\u00f3wno\u015bci stron, byli zawsze r\u00f3wni i r\u00f3wniejsi. Wspomnieli\u015bmy, jak to Kongres Utrechcki wyni\u00f3s\u0142 do aksjomatu zasad\u0119 r\u00f3wno\u015bci stron, ale jednocze\u015bnie jego rozstrzygni\u0119cia zapada\u0142y przy dominuj\u0105cej roli Francji i Anglii. Nic bez tych dw\u00f3ch pa\u0144stw zdecydowa\u0107 nie mo\u017cna by\u0142o.<\/p>\n\n\n\n
Bo zawsze ukonstytuuje si\u0119 jaki\u015b w\u0119\u017cszy kr\u0105g.<\/p>\n\n\n\n
Na Kongresie Wiede\u0144skim w 1815 r. wy\u0142oni\u0142a si\u0119 do\u015b\u0107 z\u0142o\u017cona geometria \u201ew\u0105skich kr\u0119g\u00f3w\u201d. Centralnym, gdzie zapada\u0142y kluczowe decyzje przed Kongresem, by\u0142a \u201eczw\u00f3rka\u201d (Rosja, Wlk. Brytania, Austria, Prusy), do kt\u00f3rej doszlusowa\u0142a potem Francja, tworz\u0105c \u201ewielka pi\u0105tk\u0119\u201d. By\u0142a jeszcze \u201esz\u00f3stka\u201d, do kt\u00f3rej do\u0142\u0105czono Hiszpani\u0119, ale Hiszpania \u017cadnego wp\u0142ywu na g\u0142\u00f3wne rozstrzygni\u0119cia nie mia\u0142a. By\u0142a i \u201e\u00f3semka\u201d, w kt\u00f3rej znalaz\u0142o si\u0119 miejsce dla Szwecji i Portugalii, ale ich rola by\u0142a znikoma. Stworzono te\u017c tzw. kr\u0119gi konsultacyjne, do kt\u00f3rych do\u0142\u0105czono i Bawari\u0119, i Wirtembergi\u0119, i Saksoni\u0119, i Neapol, i Niderlandy. W sumie dla zachowania pozor\u00f3w tylko.<\/p>\n\n\n\n
Pojawi\u0142y si\u0119 wi\u0119c na Kongresie powszechne narzekania na dyktat \u201ewielkiej pi\u0105tki\u201d. Kwestionowano jej prawo do narzucania swoich ustale\u0144 innym. Troch\u0119 dla roz\u0142adowania tych napi\u0119\u0107 powo\u0142ano kilka tzw. komitet\u00f3w roboczych (np. ds. Szwajcarii, Toskanii, Sardynii, Genui, rzek mi\u0119dzynarodowych, statystyki, procedencji dyplomatycznej). Pomniejsi uczestnicy mogli mie\u0107 wra\u017cenie, \u017ce wsp\u00f3\u0142decyduj\u0105 o przysz\u0142o\u015bci Europy. Ale frustracja pozosta\u0142a. Ona to spowodowa\u0142a, \u017ce Hiszpania odm\u00f3wi\u0142a podpisania Aktu Ko\u0144cowego Kongresu. Na trwa\u0142o\u015b\u0107 jego ustale\u0144 to nie wp\u0142yn\u0119\u0142o. A ustalenia wiede\u0144skie okaza\u0142y si\u0119 nadzwyczaj trwa\u0142e.<\/p>\n\n\n\n
Na Konferencji Wersalskiej 1919 r. usankcjonowano specjaln\u0105 rol\u0119 pi\u0119ciu pa\u0144stw, kt\u00f3re wesz\u0142y w sk\u0142ad tzw. Rady Najwy\u017cszej (Francja, Wlk. Brytania, USA, W\u0142ochy, Japonia), deleguj\u0105c tam swoich szef\u00f3w pa\u0144stw\/rz\u0105d\u00f3w i ministr\u00f3w spraw zagranicznych. Politycznie firmowa\u0142a jednak decyzje \u201eWielka Czw\u00f3rka\u201d czyli przyw\u00f3dcy Francji, Wlk. Brytanii, USA i W\u0142och. Ale tak na dobr\u0105 spraw\u0119 rozstrzygni\u0119cia zapada\u0142y w w tr\u00f3jk\u0105cie USA-Francja-Wlk. Brytania.<\/p>\n\n\n\n
O urz\u0105dzeniu \u015bwiata po II wojnie \u015bwiatowej, jak pami\u0119tamy, zadecydowa\u0142y trzy mocarstwa.<\/p>\n\n\n\n
Od wiek\u00f3w wi\u0119c funkcjonowa\u0142o w dyplomacji negocjacyjnej napi\u0119cie mi\u0119dzy czynnikiem inkluzywnosci i czynnikiem efektywno\u015bci. Inkluzywno\u015b\u0107 by\u0142a warunkiem prawowito\u015bci ustale\u0144, legitymizacji wynik\u00f3w rokowa\u0144. Obecno\u015b\u0107 przy stole odbiera prawo do kwestionowania wynik\u00f3w negocjacji. Tam, gdzie przy stole zabrak\u0142o istotnych graczy (jak cho\u0107by pokonanych Niemiec w Wersalu, czy nawet Rosji), tam od razu pojawia\u0142o si\u0119 ryzyko, \u017ce ustalenia b\u0119d\u0105 kwestionowane. Przypomnijmy, \u017ce kwestionowanie Wersalu sta\u0142o si\u0119 fundamentem sojuszu niemiecko-sowieckiego w latach dwudziestych i to a\u017c do przewrotu nazistowskiego w Niemczech. Ale efektywno\u015b\u0107 negocjacji zasadza si\u0119 na zdolno\u015bci do porozumienia najsilniejszych politycznie graczy. To, co ustal\u0105 najsilniejsi, nie zawsze jest wszak\u017ce w smak innym uczestnikom. Wi\u0119c powstaje napi\u0119cie. Im wi\u0119ksze skutki porozumienia dla regulacji stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych, tym napi\u0119cie wi\u0119ksze. A nie ma porz\u0105dku mi\u0119dzynarodowego bez legitymizacji.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Naturaln\u0105 konsekwencj\u0105 procesu demokratyzacji stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych jest to, \u017ce nikt dzi\u015b nie mo\u017ce w w\u0105skim gronie otwarcie decydowa\u0107 o losach \u015bwiata, Europy, czy innych pa\u0144stw. Cho\u0107 atawizmy wci\u0105\u017c istniej\u0105. Putin chcia\u0142 o losie Ukrainy, geopolityce Europy \u015arodkowo-Wschodniej decydowa\u0107 jedynie z Amerykanami. Nikt jednak nowego wydania Ja\u0142ty czy Poczdamu dzi\u015b nie zaakceptuje. \u201eNic o nas bez nas\u201d sta\u0142o si\u0119 norm\u0105 poprawno\u015bci politycznej. Ale efektem ubocznym jest coraz bardziej post\u0119puj\u0105ca kakofonia debaty mi\u0119dzynarodowej. Coraz trudniej jest wypracowywa\u0107 konsens na rokowaniach wielostronnych, podejmowa\u0107 decyzje w organizacjach mi\u0119dzynarodowych.<\/p>\n\n\n\n
Budowanie zgody musi zawsze zaczyna\u0107 si\u0119 od tworzenia zal\u0105\u017cka wsp\u00f3lnych pogl\u0105d\u00f3w. Najcz\u0119\u015bciej pa\u0144stwa wi\u0119ksze czuj\u0105 si\u0119 nie tylko do tego upowa\u017cnione, ale wr\u0119cz zobowi\u0105zane (przynajmniej moralnie i politycznie). Wi\u0119c pojawi\u0142y si\u0119 sarkastyczne powiedzonka: \u201eIf you are not at the table, you are on the menu\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Tworzenia w\u0105skich kr\u0119g\u00f3w konsultacyjnych nikt zabroni\u0107 nie mo\u017ce. Problem powstaje wtedy, kiedy te w\u0105skie kr\u0119gi zamykaj\u0105 si\u0119 w sobie, przestaj\u0105 rozmawia\u0107 z innymi partnerami, dzia\u0142aj\u0105 w spos\u00f3b ma\u0142o transparentny lub w og\u00f3le nietransparentny, pr\u00f3buj\u0105 ustalony we w\u0142asnym gronie pogl\u0105d (stanowisko) bezwzgl\u0119dnie forsowa\u0107 na oficjalnych forach decyzyjnych, czyli w instytucjach mi\u0119dzynarodowych.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Rada Bezpiecze\u0144stwa ONZ jest cia\u0142em, w kt\u00f3rym nier\u00f3wno\u015b\u0107 stron negocjacji jest usankcjonowana Kart\u0105 ONZ. Stali cz\u0142onkowie Rady maj\u0105 wi\u0119ksze prawa ni\u017c niestali. Mog\u0105 zawetowa\u0107 ka\u017cd\u0105 decyzj\u0119. S\u0105 przez to postrzegani jako \u201er\u00f3wniejsi\u201d. O decyzjach RB przes\u0105dzaj\u0105 wyniki rozm\u00f3w mi\u0119dzy sta\u0142ymi cz\u0142onkami. Ale rozmowy te w latach zimnej wojny nie by\u0142y w zasadzie w og\u00f3le prowadzone.<\/p>\n\n\n\n
Dopiero jesieni\u0105 1989 r. regularne konsultacje P-5 sta\u0142y si\u0119 zwyczajem. Wprowadzono nawet system nieformalnego przewodnictwa w tej grupie (by\u0142 przewodnicz\u0105cym kolejny gospodarz spotkania).<\/p>\n\n\n\n
Z ameryka\u0144skiej perspektywy nadal jednak obowi\u0105zywa\u0142a fazowo\u015b\u0107 konsultacji. Nie od razu wrzucali temat na P-5. Widzia\u0142em to z bliska w latach 1996-1997, kiedy Polska zasiada\u0142a w Radzie Bezpiecze\u0144stwa. Najpierw Amerykanie naradzali si\u0119 z Brytyjczykami. Je\u015bli dochodzili do wsp\u00f3lnego stanowiska, przedstawiali je Francuzom w ramach nieformalnego formatu P-3. Gdy pogl\u0105dy by\u0142y zgodne, konsultowano stanowisko z cz\u0142onkami Rady Bezpiecze\u0144stwa nale\u017c\u0105cymi do NATO i UE, lub po\u0142\u0105czonymi z USA, jak Japonia, wi\u0119zami sojuszniczymi. Czasami jednak nawet wcze\u015bniej wychodzono ze spraw\u0105 do Rosjan, aby przekona\u0107 si\u0119, czy nie grozi propozycji rosyjskie veto. Chi\u0144czyk\u00f3w zostawiano na koniec w ramach P-5, bo nawet je\u015bli mieli oni w\u0105tpliwo\u015bci, to cz\u0119\u015bciej wstrzymywali si\u0119 od g\u0142osu, ni\u017c blokowali rezolucje. Kiedy ju\u017c sytuacja w ramach P-5 gwarantowa\u0142a powodzenie, wychodzono z projektem do pozosta\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w Rady Bezpiecze\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n
Oczywi\u015bcie Amerykanie czasem szli z projektem na g\u0142osowanie wiedz\u0105c, \u017ce jednomy\u015blno\u015bci w ramach P-5 nie by\u0142o. Nie zawsze dawa\u0142o to dobry skutek polityczny, nawet je\u015bli nie grozi\u0142o rosyjskie czy chi\u0144skie veto. Cytowany ju\u017c na tym blogu niejednokrotnie Thomas Pickering mia\u0142 np. za z\u0142e \u00f3wczesnemu Sta\u0142emu Przedstawicielowi USA Billowi Richardsonowi (zmar\u0142emu niedawno geniuszowi prywatnych negocjacji z krwawymi dykatatorami, jak Saddam Husajn, Kim czy Putin), \u017ce poszed\u0142 na g\u0142osowanie rezolucji w sprawie Iraku w pa\u017adzierniku 1998 r. wiedz\u0105c, \u017ce Francja, Rosja i Chiny wstrzymaj\u0105 si\u0119 od g\u0142osu. Rezolucja przesz\u0142a, ale pokaza\u0142a Irakowi, \u017ce P-5 jest w sprawie podzielona i \u017ce mo\u017ce on rozgrywa\u0107 te podzia\u0142y obchodz\u0105c obowi\u0105zuj\u0105ce wtedy Irak restrykcje.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
W latach zimnej wojny uformowa\u0142 si\u0119 w ramach NATO w\u0105ski kr\u0105g konsultacyjny w postaci tzw. Quadu (USA, W. Brytania, Francja, Niemcy). Pe\u0142n\u0105 par\u0105 funkcjonowa\u0142 w latach siedemdziesi\u0105tych i osiemdziesi\u0105tych, przetrwa\u0142 rozszerzenie NATO w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, i dopiero zacz\u0105\u0142 buksowa\u0107 w latach 2004-2005, kiedy Amerykanie roze\u017alili si\u0119 postaw\u0105 Niemiec (i Francji) wobec interwencji w Iraku. Dyplomatyczny Quad zbiera\u0142 si\u0119 w r\u00f3\u017cnych wydaniach w zale\u017cno\u015bci od kwestii (KBWE, rozbrojenie, etc.), funkcjonowa\u0142 w g\u0142\u0119bokiej dyskrecji, ale dzi\u015b nawet byli ameryka\u0144scy dyplomaci pisz\u0105 w swoich wspomnieniach o nim otwarcie. Sam si\u0119 z nim zetkn\u0105\u0142em i przekona\u0142em si\u0119 bole\u015bnie, \u017ce je\u015bli Quad wypracowa\u0142 wsp\u00f3lne stanowisko, nikomu w rodzinie NATO nie starczy\u0142o si\u0142y (a mo\u017ce i politycznej odwagi), by mu si\u0119 postawi\u0107 (nawet Turcji, chocia\u017c to specyficzny przypadek).<\/p>\n\n\n\n
W Unii Europejskiej jako motor decyzji postrzegano duumwirat niemiecko-francuski. Nie zawsze wszak\u017ce potrafi\u0142 on przeforsowa\u0107 wsp\u00f3lne ustalenia, tak\u017ce na niwie polityki zagranicznej. Niemcy i Francja dogadali si\u0119 w 2021 r., aby doprowadzi\u0107 do szczytu Unii z Putinem, ale ich pomys\u0142 zosta\u0142 zablokowany przez Polsk\u0119 i inne mniejsze pa\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n
Kiedy przyst\u0105piono do formowania wsp\u00f3lnej polityki zagranicznej i bezpiecze\u0144stwa Unii, zw\u0142aszcza po szczycie francusko-brytyjskim w Malo w 1998 r., my\u015blano, \u017ce ku\u017ani\u0105 wsp\u00f3lnej polityki b\u0119dzie tzw. dyrektoriat, czyli Francja, Niemcy i Wlk. Brytania. Konsultacje ramach tej tr\u00f3jki by\u0142y intensywne, chocia\u017c brytyjscy dyplomaci czasem narzekali, \u017ce czuj\u0105 si\u0119 jak dostawka do francusko-niemieckiego duumwiratu. Ale nawet te konsultacje w tak w\u0105skim gronie nie potrafi\u0142y zdynamizowa\u0107 wsp\u00f3lnej polityki.<\/p>\n\n\n\n
Po Brexicie Niemcy i Francuzi pr\u00f3bowali awansowa\u0107 do roli tego \u201etrzeciego\u201d W\u0142ochy. Ale W\u0142ochy na niekt\u00f3rych odcinkach polityki zagranicznej i bezpiecze\u0144stwa wagi wi\u0119kszej nie maj\u0105. Polska zast\u0105pienia luki po Wlk. Brytanii za rz\u0105d\u00f3w PiS-u szansy \u201ena w\u0142asne \u017cyczenie\u201d nie mia\u0142a, nawet je\u015bli wojna w Ukrainie predestynowa\u0142a j\u0105 jako kluczowe pa\u0144stwo flankowe do prominentnej roli. W Unii Polska tradycyjnie \u201eza\u0142apywa\u0142a\u201d si\u0119 do tzw. G-6 (a G-5 ju\u017c bez Wlk. Brytanii).<\/p>\n\n\n\n
R\u00f3\u017cne formaty w\u0105skich konsultacji pracowa\u0142y w ramach OBWE. Skupione by\u0142y wok\u00f3\u0142 Urz\u0119duj\u0105cego Przewodnicz\u0105cego organizacji. Ale najbardziej znacz\u0105ce dla procesu decyzyjnego w OBWE by\u0142y w obecnym milenium rozmowy w ramach tr\u00f3jk\u0105ta USA-Rosja-Unia Europejska. W trakcie szczytu OBWE w Astanie w 2010 r. znalaz\u0142em si\u0119 (reprezentuj\u0105c Rad\u0119 Europy) w pomieszczeniu, w kt\u00f3rym znale\u017a\u0107 si\u0119 raczej normalnie nie powinienem, bo wst\u0119p do niego mieli wy\u0142\u0105cznie szefowie delegacji, czyli prezydenci, premierzy, a w najgorszym przypadku ministrowie spraw zagranicznych. Mimowolnie mog\u0142em obserwowa\u0107, jak wysocy funkcjonariusze Departamentu Stanu USA, MSZ Rosji i S\u0142u\u017cby Dzia\u0142a\u0144 Zewn\u0119trznych UE negocjowali tekst deklaracji ko\u0144cowej szczytu tylko w tr\u00f3jk\u0119. Bo dokumenty, kt\u00f3re szczyt mia\u0142 przyj\u0105\u0107 i nad kt\u00f3rymi delegaci pracowali tygodniami we Wiedniu i Astanie, okaza\u0142y si\u0119 niemo\u017cliwe do przyj\u0119cia. Trzeba by\u0142o szuka\u0107 rozwi\u0105zania awaryjnego w postaci kr\u00f3tkiej i og\u00f3lnej deklaracji. A owa tr\u00f3jka czu\u0142a na sobie szczeg\u00f3ln\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 za \u201eratowanie\u201d szczytu.<\/p>\n\n\n\n
By\u0107 mo\u017ce, gdyby nie wyczerpa\u0142a si\u0119 rola pa\u0144stw neutralnych, gdyby przewodnictwo organizacji spoczywa\u0142o w r\u0119kach pa\u0144stwa zdolnego do przewodzenia, zapotrzebowania na takie poczucie szczeg\u00f3lnej odpowiedzialno\u015bci ze strony wielkich pa\u0144stw nie by\u0142oby wcale.<\/p>\n\n\n\n
Pa\u0144stwa mniejsze, a nawet \u015brednie, rzadko kiedy mog\u0105 liczy\u0107, \u017ce znajd\u0105 si\u0119 w w\u0105skich gronach, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 wypracowywa\u0107 wsp\u00f3lny pogl\u0105d, kt\u00f3ry nast\u0119pnie stanie si\u0119 pogl\u0105dem ca\u0142ej organizacji. Rada pozostaje jedna: dbaj o to, aby mie\u0107 dobry dost\u0119p do pa\u0144stw, kt\u00f3re takie grono tworz\u0105, albo mog\u0105 tworzy\u0107. Rozmawiaj z nimi. Miej ciekawe diagnozy i warto\u015bciowe pomys\u0142y, a wtedy zawsze b\u0119d\u0105 z tob\u0105 rozmawia\u0107.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Czasami w\u0105skie kr\u0119gi konsultacyjne mog\u0105 si\u0119 wzajemnie na siebie nak\u0142ada\u0107, komplikuj\u0105c wypracowanie wsp\u00f3lnego stanowiska. Ju\u017c u zarania procesu KBWE Francja (i nie tylko) chcia\u0142a, aby funkcjonowa\u0142 na jego p\u0142aszczy\u017anie mechanizm koordynacji stanowisk w ramach Wsp\u00f3lnoty Europejskiej (a potem Unii). Chcia\u0142a, aby w ten spos\u00f3b umacnia\u0142y si\u0119 nawyki wsp\u00f3\u0142pracy politycznej w ramach Wsp\u00f3lnoty. Amerykanie uwa\u017cali, \u017ce g\u0142\u00f3wnym forum koordynacji stanowiska Zachodu powinno by\u0107 NATO. Ale ich pozycja by\u0142a o tyle s\u0142aba, \u017ce chocia\u017cby tzw. drugi koszyk (ekonomiczny) w kompetencje Sojuszu w du\u017cej mierze nie wchodzi\u0142. Zach\u00f3d mia\u0142 wi\u0119c dwa kr\u0119gi koordynacyjne. Ale Amerykanie nie chcieli odpu\u015bci\u0107 i d\u0105\u017cyli do tego, aby ostatnie s\u0142owo, jako g\u0142os Zachodu, jednak nale\u017ca\u0142o do NATO.<\/p>\n\n\n\n
Jak wspomina\u0142 ambasador Rudolf Perina: \u201eThe European Union would come out of its caucus and say that it took them 5 hours of negotiations to reach agreement on some text, and if we changed a single dot it would all come apart. Well, then of course, we changed the dot\u201d. Wi\u0119c negocjacje trzeba by\u0142o zaczyna\u0107 od nowa, ju\u017c z Amerykanami w pe\u0142noprawnej roli. A UE okazywa\u0142a si\u0119 zbyt zm\u0119czona, aby p\u00f3j\u015b\u0107 znowu i we w\u0142asnym gronie si\u0119 dogadywa\u0107. Dowarto\u015bciowywa\u0142o to Kanadyjczyk\u00f3w, ale frustrowa\u0142o bardzo cho\u0107by Irlandczyk\u00f3w. Nie spos\u00f3b by\u0142o wszystkim dogodzi\u0107. Dzi\u015b poza kwestiami stricte rozbrojeniowymi, Unia Europejska koordynuje stanowisko w OBWE nie ogl\u0105daj\u0105c si\u0119 na NATO.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
M\u00f3wili\u015bmy o napi\u0119ciu mi\u0119dzy efektywno\u015bci\u0105 a inkluzywno\u015bci\u0105. Czasami wszak\u017ce skuteczno\u015bci nie nale\u017cy miesza\u0107 z ekskluzywno\u015bci\u0105. Dobrym przyk\u0142adem jest udzia\u0142 Sowiet\u00f3w (a obecnie Rosjan) w formatach negocjacyjnych dotycz\u0105cych konfliktu bliskowschodniego. Po 1973 r. rola ZSRR jako gracza na Bliskim Wschodzie gwa\u0142townie si\u0119 skurczy\u0142a. Egipt zmieni\u0142 stron\u0119 i zwi\u0105za\u0142 si\u0119 politycznie z obozem zachodnim. Sowietom pozosta\u0142a jedynie do rozgrywania Syria. Ale Syria w procesach pokojowych z Izraelem uczestniczy\u0107 w zasadzie nie chcia\u0142a. Do po\u015bredniczenia w negocjacjach normalizuj\u0105cych stosunki Izraela z Egiptem, Jordani\u0105, w\u0142adzami palesty\u0144skimi ZSRR (a potem Rosja) nie by\u0142 w og\u00f3le potrzebny. Ale jednak Amerykanie chcieli, aby Sowieci mieli poczucie wsp\u00f3\u0142uczestniczenia, nie tylko dlatego, \u017ce kiedy\u015b takie poczucie mieli. Wprowadzano ich do format\u00f3w dotycz\u0105cych Bliskiego Wschodu na zasadzie prewencyjnej, aby zapobiega\u0107 ich obstrukcji z zewn\u0105trz (nie tylko w ramach Rady Bezpiecze\u0144stwa ONZ, gdzie mogli blokowa\u0107 na zasadzie politycznej przekory ka\u017cd\u0105 rezolucj\u0119 bliskowschodni\u0105). Jak powiadali dyplomaci ameryka\u0144scy, kierowa\u0142a postaw\u0105 USA zasada, kt\u00f3rej autorstwo (w innym kontek\u015bcie) przypisywano Prezydentowi Lyndonowi Johnsonowi: \u201eIt\u2019s always better to have the Russians inside the tent pissing out rather the other way round\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Na podobnej zasadzie nie mog\u0142o zabrakn\u0105\u0107 Rosjan przy finalizowaniu porozumie\u0144 z Dayton dotycz\u0105cych Bo\u015bni i Hercegowiny.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
A wi\u0119c polityka, pot\u0119ga, si\u0142a, przewaga polityczna. Czy\u017cby zatem umiej\u0119tno\u015bci negocjacyjne by\u0142y bez znaczenia w negocjacjach dyplomatycznych? Nic bardziej mylnego. Nie po to dawa\u0142em dobre rady wst\u0119puj\u0105cemu pokoleniu negocjator\u00f3w, aby teraz ich do pracy nad sob\u0105 zniech\u0119ci\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Umiej\u0119tno\u015bci negocjacyjne znaczenie maj\u0105. Nie tylko po to, aby silniejszej stronie si\u0119 uprzykrza\u0107, atakowa\u0107 jej s\u0142abe strony na rokowaniach i poza rokowaniami (tzw. mosquito tactics). Bo sprawne, inteligentne, umiej\u0119tne uderzanie w s\u0142abe strony (w argumentacji politycznej, w argumentacji przedmiotowej, w zachowaniu negocjacyjnym) mo\u017ce przynosi\u0107 dobre rezultaty. Dy\u017curnie przywo\u0142ywany jest dla pokrzepienia serc negocjator\u00f3w Talleyrand, kt\u00f3ry z rozbitej i pokonanej w wojnach napoleo\u0144skich Francji, uczyni\u0142 za sto\u0142em rokowa\u0144 Kongresu Wiede\u0144skiego pa\u0144stwo wsp\u00f3\u0142decyduj\u0105ce o losach Europy.<\/p>\n\n\n\n
Wysoki poziom profesjonalny dyplomat\u00f3w pa\u0144stw mniejszych, a nawet tych ca\u0142kiem \u015brednich, cz\u0119sto jest jedyn\u0105 nadziej\u0105 tych pa\u0144stw w nadrabianiu asymetrii pot\u0119gi. Mocarstwa mog\u0105 sobie pozwoli\u0107 na bylejako\u015b\u0107, a nawet negocjacyjn\u0105 amatorszczyzn\u0119. Mniejsze \u2013 nigdy.<\/p>\n\n\n\n
Niejeden polityk my\u015bli, \u017ce doskonale da\u0142by sobie rad\u0119 w kontaktach ze \u015bwiatem zewn\u0119trznym bez dyplomat\u00f3w. Bo dyplomaci spowalniaj\u0105, ogl\u0105daj\u0105 problem ze wszystkich stron, dziel\u0105 w\u0142os na czworo. A jednak tak rzadko potrafi\u0105 si\u0119 politycy bez nich oby\u0107. Bo cz\u0119sto s\u0105 zbyt zapatrzeni w siebie, aby p\u00f3j\u015b\u0107 na ust\u0119pstwa? A nawet je\u015bli w cztery oczy co\u015b tam szybko uzgodni\u0105, to bez dyplomat\u00f3w rzadko kiedy potrafi\u0105 prze\u0142o\u017cy\u0107 to na detale, szczeg\u00f3\u0142y realizacyjne.<\/p>\n\n\n\n
Politycy uwa\u017caj\u0105, \u017ce tylko oni potrafi\u0105 przyspiesza\u0107. Ale przyspieszanie ma swoje granice. Latem 1985 r. przyspieszenia na forach rozbrojeniowych chcieli Gorbaczow i Szewardnadze. Chcieli na cito sukcesu w Sztokholmie, Wiedniu, Genewie. Ale ka\u017cda potrawa ma sw\u00f3j niezb\u0119dny czas przygotowania. Mo\u017cna od biedy u\u017cy\u0107 szybkowaru, lecz pewnych granic si\u0119 nie przeskoczy. Ka\u017cda uprawa ma sw\u00f3j okres wegetacji. Mo\u017cna go przyspieszy\u0107, ale tylko do granic. U\u015bwiadomili wi\u0119c Gorbaczowowi i Szewardnadze dyplomaci swoi i obcy \u2013 trzeba da\u0107 dyplomatom niezb\u0119dny czas, inaczej nic nie wyro\u015bnie, nic si\u0119 nie uwarzy.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Czynnik polityczny ujawnia si\u0119 na rokowaniach poprzez decyzje podejmowane przez polityk\u00f3w: szef\u00f3w pa\u0144stw, rz\u0105d\u00f3w, ministr\u00f3w spraw zagranicznych, czy innych cz\u0142onk\u00f3w rz\u0105d\u00f3w. To oni akceptuj\u0105 wytyczne dla negocjator\u00f3w, a w ostateczno\u015bci kszta\u0142t uzgodnie\u0144. Niejednokrotnie s\u0105 to decyzje trudne. Ale tylko politycy mog\u0105 je podejmowa\u0107. W odr\u00f3\u017cnieniu od dyplomat\u00f3w, tylko politycy dysponuj\u0105 mandatem, aby uzgodnienia te doprowadza\u0107 do \u015bwiadomo\u015bci opinii publicznej, klasy politycznej, elit. I tylko oni mog\u0105 za nie ponosi\u0107 odpowiedzialno\u015b\u0107 przed opini\u0105 publiczn\u0105 (a czasem i przed histori\u0105).<\/p>\n\n\n\n
S\u0142owem-kluczem przywo\u0142ywanym w wyja\u015bnianiu powod\u00f3w powodzenia negocjacji jest wola polityczna (a w przypadku niepowodzenia rokowa\u0144 \u2013 jej brak). Ta mityczna wola polityczna to zdolno\u015b\u0107 do podejmowania trudnych, odpowiedzialnych decyzji, bez kt\u00f3rych do kompromisu nie dojdzie. Cho\u0107by nie wiem jak negocjatorzy dyplomatyczni si\u0119 starali, je\u015bli takiej zdolno\u015bci nie ma, to porozumienia nie da si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107, nawet je\u015bli negocjatorzy przynie\u015b\u0107 byliby gotowi je na tacy.<\/p>\n\n\n\n
Decyzje polityczne wymagaj\u0105 elementarnych zdolno\u015bci przyw\u00f3dczych. Bez przyw\u00f3dztwa \u017cadne negocjacje, nawet dwustronne nie b\u0119d\u0105 zmierza\u0107 ku kompromisowemu rozstrzygni\u0119ciu. Nie ma niczego takiego jak wewn\u0119trzna logika negocjacji, czy algorytm post\u0119powania, kt\u00f3ry zagwarantuje sukces. Chyba, \u017ce w sprawach drobnych, technicznych, pozbawionych jakiegokolwiek wymiaru politycznego. Ale nawet i wtedy o impas, kt\u00f3rego prze\u0142amanie przekroczy zdolno\u015bci negocjator\u00f3w, ca\u0142kiem \u0142atwo.<\/p>\n\n\n\n
\u017byjemy w \u015bwiecie chorym na deficyt przyw\u00f3dztwa. Ten deficyt przyw\u00f3dztwa otworzy\u0142 drog\u0119 do destabilizuj\u0105cego wp\u0142ywu lider\u00f3w-paranoik\u00f3w, kt\u00f3rzy nie boj\u0105 si\u0119 konsekwencji w\u0142asnego bandyckiego dzia\u0142ania, jak Putin.<\/p>\n\n\n\n
Kryzys przyw\u00f3dztwa ma wiele \u017ar\u00f3de\u0142. S\u0105 w\u015br\u00f3d nich obiektywne, jak wzrost liczby podmiot\u00f3w stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych i ich emancypacja, kurcz\u0105ce si\u0119 skutki i rosn\u0105ce koszty instrument\u00f3w przymusu mi\u0119dzynarodowego, wzrost roli opinii spo\u0142ecznej i jednostki ludzkiej jako agenta polityki mi\u0119dzynarodowej, rosn\u0105ce skomplikowanie materii stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych. Jest w\u015br\u00f3d nich i czynnik zwyczajnie ludzki: jako\u015b\u0107 klasy politycznej. Do uprawiania polityki nie garn\u0105 si\u0119 najzdolniejsi i najuczciwsi. Politykami staj\u0105 si\u0119 ci, kt\u00f3rzy bardzo chc\u0105, a nie ci, kt\u00f3rzy bardzo powinni (za ma\u0142ymi wyj\u0105tkami oczywi\u015bcie). A ci, kt\u00f3rzy bardzo chc\u0105, ju\u017c od dziecka robi\u0105 tak, aby poza polityk\u0105 \u017cycia nie widzie\u0107 i poza polityk\u0105 nic nie umie\u0107 robi\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Kryzys przyw\u00f3dztwa dotyczy tak\u017ce dyplomat\u00f3w. Bo i dyplomacja przesta\u0142a dawno by\u0107 profesj\u0105 elitarn\u0105. A dyplomat\u00f3w dawnej szko\u0142y wypieraj\u0105 na margines biurokraci z krwi i ko\u015bci. Instytucjonalizacja wsp\u00f3\u0142\u017cycia mi\u0119dzynarodowego temu sprzyja.<\/p>\n\n\n\n
O instytucjonalizacji i perpetualizacji negocjacji mi\u0119dzynarodowych w nast\u0119pnym wpisie (ju\u017c przedostanim na temat negocjacji dyplomatycznych) w dniu 20 listopada 2023 r.<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/18dayton.webp?resize=1024%2C671&ssl=1\")
W dotychczasowej analizie procesu negocjacyjnego skupiali\u015bmy si\u0119 na kwalifikacjach i zachowaniach negocjatora, jego osobowo\u015bci i zdolno\u015bci do fachowej obs\u0142ugi procesu negocjacyjnego. Niech nie zniech\u0119ca nas w pracy nad sob\u0105 uwaga zasadnicza, \u017ce kluczowy wp\u0142yw na…<\/p>\n