Negocjacje dobiegaj\u0105 ko\u0144ca. Jest rado\u015b\u0107 (u jednych mniejsza, u innych wi\u0119ksza), jest wzajemna wymiana gratulacji. Jest satysfakcja, ale jest i zm\u0119czenie, bo adrenalina ju\u017c zesz\u0142a. Negocjacje, jak nie raz zaznaczyli\u015bmy, to proces niekiedy wyczerpuj\u0105cy. Bo ci\u0105g\u0142a koncentracja, bo stres, bo zarywane noce. Negocjator ma pe\u0142ne prawo czu\u0107 si\u0119 u ko\u0144ca drogi zm\u0119czony. Legendarny polityk i dyplomata belgijski Paul-Henri Spaak (a prywatnie te\u015b\u0107 cytowanego na tym blogu Sir Michaela Pallisera), kiedy zamyka\u0142 ostatnie posiedzenie I Sesji Zgromadzenia Og\u00f3lnego ONZ w 1946 r., mia\u0142 rzec: \u201ePorz\u0105dek dzienny sesji zosta\u0142 wyczerpany. Sekretarz Generalny jest wyczerpany. Zar\u00f3wno ja, jak i wszyscy delegaci s\u0105 wyczerpani. Ciesz\u0119 si\u0119, \u017ce przynajmniej w tej materii osi\u0105gn\u0119li\u015bmy pe\u0142n\u0105 jednomy\u015blno\u015b\u0107!\u201d<\/p>\n\n\n\n
Zak\u0142adamy, \u017ce rokowania ko\u0144cz\u0105 si\u0119 sukcesem. Nieod\u0142\u0105czn\u0105 cech\u0105 dobrego negocjatora jest bowiem zawodowy optymizm. Negocjujemy w dobrej wierze. Nawet je\u015bli nie uda\u0142o nam si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 wszystkiego, co zak\u0142adali\u015bmy, jakie\u015b konstruktywne uzgodnienia z regu\u0142y zapadaj\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Diplomex co prawda przypomina\u0142, \u017ce z\u0142o\u015bliwcy kiedy\u015b twierdzili, \u017ce konferencja dyplomatyczna \u201eto spotkanie wa\u017cnych osobisto\u015bci, kt\u00f3re pojedynczo nic nie mog\u0105 zdzia\u0142a\u0107, ale wsp\u00f3lnie potrafi\u0105 uzgodni\u0107, \u017ce nic nie da si\u0119 zrobi\u0107\u201d. Ale nawet fiasco mo\u017cna upakowa\u0107 w konstruktywne przes\u0142anie: \u201eLet\u2019s agree to disagree\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Wielokrotnie przypomina\u0142em na tym blogu, \u017ce negocjator musi mie\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce jego praca nie ko\u0144czy si\u0119 ze sfinalizowaniem rokowa\u0144. Cho\u0107by nie wiem jaki order przypi\u0119to by mu do klapy w uznaniu za jego wysi\u0142ek. A nawet je\u015bli mu nie przypi\u0119to, to ma tylko wzgl\u0119dne prawo do odpoczynku i wytchnienia. Ordery zreszt\u0105 \u017cadn\u0105 miar\u0105 zawodowego zadowolenia by\u0107 nie musz\u0105. Pisze to dyplomata niezmiernie dumny z tego, \u017ce w trakcie swojej prawie czterdziestoletniej kariery dyplomatycznej nigdy \u017cadnym ani polskim, ani obcym odznaczeniem pa\u0144stwowym udekorowany nie zosta\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Kr\u00f3tko przypomnijmy, co mo\u017ce czeka\u0107 negocjatora za horyzontem rokowa\u0144.<\/p>\n\n\n\n
Po pierwsze, czeka\u0107 go mo\u017ce wezwanie do wspomo\u017cenia procesu aprobaty i ratyfikacji (w przypadku porozumie\u0144 prawnie wi\u0105\u017c\u0105cych) wynegocjowanego porozumienia. Wi\u0105za\u0107 si\u0119 to mo\u017ce z konieczno\u015bci\u0105 przygotowania o\u015bwiadcze\u0144 interpretacyjnych b\u0105d\u017a zastrze\u017ce\u0144 (je\u015bli s\u0105 dopuszczalne). A przede wszystkim z konieczno\u015bci\u0105 dok\u0142adnego na u\u017cytek wewn\u0119trzny wyja\u015bnienia uzgodnionych zapis\u00f3w. Na wczesnych etapach w\u0142asnej kariery widzia\u0142em opisy porozumie\u0144 (w ramach CFE i Otwartego Nieba), kt\u00f3re negocjatorzy ameryka\u0144scy przygotowywali dla potrzeb swojej Administracji w trakcie procesu ratyfikacji porozumie\u0144 w Senacie. To\u017c to tomiska by\u0142y przepastne, gdzie wyja\u015bniano znaczenie i praktyczne skutki ka\u017cdego artyku\u0142u traktatowego. Czasem linijka po linijce. Nikt tego lepiej od samych negocjator\u00f3w nie zrobi.<\/p>\n\n\n\n
Po drugie, trzeba wyja\u015bnia\u0107 tre\u015b\u0107 porozumienia i przebieg negocjacji szerszej opinii publicznej. Jeszcze do ko\u0144ca lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku istnia\u0142 w\u015br\u00f3d wi\u0119kszo\u015bci polskich negocjator\u00f3w nawyk pisania artyku\u0142\u00f3w naukowych, rozdzia\u0142\u00f3w w publikacjach zbiorczych, a nawet oddzielnych monografii, w kt\u00f3rych opisywali rokowania i analizowali porozumienia. Powiem uczciwie i ja kilka razy takie swoje publikacje przygotowywa\u0142em (m.in. z negocjacji nad mandatem rokowa\u0144 CFE czy negocjacji helsi\u0144skich KBWE w 1992 r.), mimo i\u017c ani czasu nie mia\u0142em, ani energii, bo by\u0142em ju\u017c zaabsorbowany nowymi zadaniami. Ale by\u0142a presja ze strony szef\u00f3w (za co im jestem wdzi\u0119czny), a i zainteresowanie ze strony \u015brodowiska naukowego (PISM i redakcji \u201eSpraw Mi\u0119dzynarodowych\u201d). Dzisiejsi nasi negocjatorzy jako\u015b nie czuj\u0105 do publicystyki naukowej powo\u0142ania. No i nawyki si\u0119 ulotni\u0142y. Bo przecie\u017c nie zdolno\u015bci intelektualne.<\/p>\n\n\n\n
Swoj\u0105 drog\u0105, zbyt cz\u0119sto w naszych czasach nawet je\u015bli polscy naukowcy bior\u0105 si\u0119 za akademickie analizy porozumie\u0144 bie\u017c\u0105cych i z lat minionych, nie czuj\u0105 potrzeby wys\u0142uchania relacji bezpo\u015brednich uczestnik\u00f3w zdarze\u0144. Mnie osobi\u015bcie cz\u0119sto niepokoili naukowcy z obcych pa\u0144stw, abym przedstawia\u0142 swoj\u0105 wersj\u0119 rokowa\u0144 w ramach KBWE (OBWE) czy Rady Europy. Niekt\u00f3rzy z nich nawet odnotowywali to w rozdzia\u0142kach pt. \u201eAcknowledgements\u201d. Polscy naukowcy zaledwie dwa-trzy razy odwa\u017cyli si\u0119 do mnie podej\u015b\u0107. A ju\u017c utytu\u0142owani \u2013 nigdy. Uwa\u017cali prawdopodobnie, \u017ce to z dokument\u00f3w wydob\u0119d\u0105 ca\u0142\u0105 prawd\u0119. I p\u00f3\u017aniej ta ich archiwalna prawda, kt\u00f3r\u0105 legitymizuj\u0105 otrzymywane doktoraty, habilitacje i profesury, tak potrafi\u0142a niekiedy zniekszta\u0142ca\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Henry Kissinger powiedzia\u0142 kiedy\u015b, \u017ce w dyplomacji dokumenty i rzeczywisto\u015b\u0107 to dwa odr\u0119bne \u015bwiaty. Sam kaza\u0142 sporz\u0105dza\u0107 kilka wersji sprawozda\u0144 z jego rozm\u00f3w, czasami do\u015b\u0107 istotnie si\u0119 od siebie r\u00f3\u017cni\u0105cych, w zale\u017cno\u015bci od tego, komu mia\u0142y by\u0107 udost\u0119pnione. Nawet w tych tzw. NODIS-ach (nie do rozpowszechnienia) ca\u0142ej prawdy nie by\u0142o.<\/p>\n\n\n\n
O ograniczonej warto\u015bci zawarto\u015bci archiw\u00f3w polskiego MSZ przekona\u0142em si\u0119 sam, kiedy przegl\u0105da\u0142em sk\u0142adowane tam teczki. Przygotowane na ich podstawie publikacje niekiedy (z regu\u0142y w spos\u00f3b niezamierzony) potrafi\u0105 wprowadzi\u0107 w b\u0142\u0105d. Drobny osobisty przyk\u0142ad: z jednej z publikacji przygotowanych na podstawie jedynie zawarto\u015bci archiw\u00f3w wynika\u0107 mia\u0142oby, \u017ce by\u0142em zast\u0119pc\u0105 cz\u0142onka polskiej delegacji na sesj\u0119 ZO ONZ w 2005-2006 r., co mog\u0142oby sugerowa\u0107, \u017ce mog\u0142em uczestniczy\u0107 w jakiej\u015b mierze w przygotowaniach do sesji, a nawet mog\u0142em w niej wzi\u0105\u0107 osobi\u015bcie udzia\u0142. Ot\u00f3\u017c wyja\u015bniam, \u017ce nie mia\u0142em z tamt\u0105 sesj\u0105 nic wsp\u00f3lnego. Nie by\u0142em na niej w og\u00f3le. Bywa\u0142em na innych sesjach, wyg\u0142asza\u0142em nawet przem\u00f3wienia na komitetach, ale tego w dokumentach tamtej publikacji nie ma.<\/p>\n\n\n\n
Wiem z autopsji, jak w latach minionych wygl\u0105da\u0142a tzw. archiwizacja merytoryczna (i brakowanie dokument\u00f3w). Z regu\u0142y wykonywali j\u0105 m\u0142odzi pracownicy, kt\u00f3rzy nie do ko\u0144ca potrafili oceni\u0107 warto\u015b\u0107 historyczn\u0105 dokument\u00f3w. No i wiem, co si\u0119 p\u00f3\u017aniej z tymi dokumentami dzia\u0142o.<\/p>\n\n\n\n
Wspomnienia negocjator\u00f3w oczywi\u015bcie mog\u0105 by\u0107 r\u00f3wnie zawodne. Niekt\u00f3re z opublikowanych wspomnieniowych ksi\u0105\u017cek polskich dyplomat\u00f3w ra\u017c\u0105 wr\u0119cz nie\u015bcis\u0142o\u015bciami. Ale zawsze potrafi\u0105 jakie\u015b nowe \u015bwiat\u0142o (czasami bardzo warto\u015bciowe) dorzuci\u0107. Pisz\u0105c tego bloga przeczyta\u0142em dziesi\u0105tki wspomnie\u0144 dyplomat\u00f3w, przede wszystkim ameryka\u0144skich i brytyjskich. Przeczyta\u0142em z wielk\u0105 ciekawo\u015bci\u0105, bo czasami mog\u0142em zupe\u0142nie po nowemu spojrze\u0107 na niekt\u00f3re wydarzenia, w kt\u00f3rych sam bra\u0142em udzia\u0142. Po\u015bwi\u0119ci\u0142em na to mn\u00f3stwo czasu, mimo i\u017c szuka\u0142em tam jedynie dykteryjek negocjacyjnych. Szkoda, \u017ce ani Archiwum MSZ, ani PISM nie podj\u0119\u0142y si\u0119 pr\u00f3by przeprowadzenia podobnych wywiad\u00f3w wspomnieniowych z polskimi dyplomatami, zw\u0142aszcza z tymi, kt\u00f3rzy byli aktywni w czasie historycznego prze\u0142omu, wchodzenia do NATO czy UE. Wielu z nich odesz\u0142o niestety ju\u017c na zawsze.<\/p>\n\n\n\n
Po trzecie, nale\u017cy wdro\u017cy\u0107 proces implementacji wynegocjowanego porozumienia. Ma on wiele wymiar\u00f3w. Mo\u017ce wi\u0105za\u0107 si\u0119 z narodowymi wydatkami bud\u017cetowymi, stworzeniem nowych instytucji, wdro\u017ceniem akt\u00f3w prawnych i administracyjnych. Mo\u017ce wi\u0105za\u0107 si\u0119 z konieczno\u015bci\u0105 prze\u0142amywania opor\u00f3w w administracji i usuwania barier biurokratycznych. W moim do\u015bwiadczeniu przekona\u0142em si\u0119, \u017ce w przypadku porozumie\u0144 o charakterze rozbrojeniowym (wojskowym) MSZ m\u00f3g\u0142 na MON polega\u0107 (cho\u0107 nie zawsze \u2013 vide kwestia ratyfikacji Konwencji Ottawskiej), chocia\u017c czasami trzeba by\u0142o si\u0119 wsp\u00f3lnie naradza\u0107, jak dzia\u0142a\u0107, aby nie narazi\u0107 si\u0119 na krytyk\u0119 ze strony partner\u00f3w w przypadku wieloznacznych zapis\u00f3w w porozumieniach. Ale z innymi resortami czasami tak prosto nie by\u0142o.<\/p>\n\n\n\n
W wymiarze mi\u0119dzynarodowym implementacja porozumienia mo\u017ce wi\u0105za\u0107 si\u0119 z konieczno\u015bci\u0105 dodatkowych negocjacji, kiedy trzeba wdro\u017cy\u0107 przewidziany porozumieniem re\u017cim traktatowy czy konwencyjny, stworzy\u0107 now\u0105 instytucj\u0119, op\u0142aci\u0107 jej bud\u017cet.<\/p>\n\n\n\n
Istotn\u0105 spraw\u0105 pozostaje obserwowanie, jak porozumienie realizuj\u0105 inni. Historia dyplomacji zna tysi\u0105ce porozumie\u0144 i uk\u0142ad\u00f3w, kt\u00f3re \u0142amano lub ignorowano. Najlepiej oczywi\u015bcie wprowadzi\u0107 ju\u017c do samych porozumie\u0144 na etapie negocjacji odpowiednie zabezpieczenia. Bo oczywi\u015bcie \u201epacta sunt servanda\u201d, ale \u017cycie nakazuje stosowa\u0107 wobec innych pa\u0144stw, zw\u0142aszcza niekt\u00f3rych, zasad\u0119 ograniczonego zaufania, zw\u0142aszcza je\u015bli dotyczy to kwestii bezpiecze\u0144stwa i uregulowania sytuacji konfliktowych. Najlepiej w takich przypadkach opatrywa\u0107 porozumienie systemem gwarancji, wprowadza\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 stosowania mi\u0119dzynarodowych \u015brodk\u00f3w przymusu. Najprostszym rozwi\u0105zaniem jest podwi\u0105za\u0107 porozumienie odnosz\u0105ce si\u0119 do spraw bezpiecze\u0144stwa pod system gwarancji Rady Bezpiecze\u0144stwa ONZ. Ale, jak wiemy z praktyki, w przypadku rozbie\u017cnych interes\u00f3w jej sta\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w, na nic nawet takie gwarancje nie b\u0119d\u0105 si\u0119 nadawa\u0107. Deklaracja ko\u0144cz\u0105ca 44-dniow\u0105 wojn\u0119 mi\u0119dzy Azerbejd\u017canem i Armeni\u0105 w 2020 r. czyni\u0142a (implicite) gwarantem porozumienia Rosj\u0119. Ale deklaracja nie okre\u015bla\u0142a, jak i czy w og\u00f3le Rosja mia\u0142aby reagowa\u0107, je\u015bli postanowienia deklaracji nie b\u0119d\u0105 realizowane. I nie by\u0142y. Armenia oskar\u017ca\u0142a Azerbejd\u017can (m.in. blokada korytarza laczi\u0144skiego, przetrzymywanie je\u0144c\u00f3w, et.), a Azerbejd\u017can si\u0119 w oskar\u017ceniach odwzajemnia\u0142. I w ko\u0144cu zaj\u0105\u0142 G\u00f3rski Karabach przy totalnej bierno\u015bci tzw. rosyjskich si\u0142 pokojowych. Czy sytuacja wygl\u0105da\u0142aby inaczej, gdyby gwarantem porozumienia by\u0142a Rada Bezpiecze\u0144stwa ONZ, a w G\u00f3rskim Karabachu rozmieszczono by nie si\u0142y rosyjskie, ale si\u0142y oenzetowskie?<\/p>\n\n\n\n
Po czwarte, rozwa\u017cy\u0107 nale\u017cy strategi\u0119 d\u0105\u017cenia do realizacji cel\u00f3w, kt\u00f3rych osi\u0105gn\u0105\u0107 si\u0119 nie da\u0142o, w tym i spos\u00f3b prowadzenia dalszych negocjacji. Bo z regu\u0142y nie wszystko da si\u0119 od razu za\u0142atwi\u0107. Kiedy podpisywano w listopadzie 1990 r. Traktat CFE mia\u0142em ju\u017c spisany projekt naszej strategii w celu dalszych negocjacji. Bo Traktat w spos\u00f3b oczywisty musia\u0142 by\u0107 dostosowany do zmieniaj\u0105cych si\u0119 reali\u00f3w geopolitycznych w Europie. Trzeba by\u0142o rozbi\u0107 jego mi\u0119dzyblokow\u0105 filozofi\u0119. Na pierwszej sesji Wsp\u00f3lnej Grupy Konsultacyjnej w grudniu 1990 r. jako charge d\u2019affaires (bo zjecha\u0142 ju\u017c z plac\u00f3wki ambasador Konarski, a ambasador Nowak obj\u0105\u0142 j\u0105 dopiero na Nowy Rok) wy\u0142o\u017cy\u0142em t\u0119 strategi\u0119 do\u015b\u0107 wyzywaj\u0105co. Bezczelnie wr\u0119cz, bo i Amerykanie, i Rosjanie do takiej rozmowy w og\u00f3le nie byli wtedy gotowi. Ale dzi\u0119ki temu od pocz\u0105tku idea adaptacji Traktatu, nim jeszcze zosta\u0142 on ratyfikowany, by\u0142a puszczona w obr\u00f3t i podtrzymywana.<\/p>\n\n\n\n
Te zadania wy\u0142aniaj\u0105ce si\u0119 po zako\u0144czeniu negocjacji niekoniecznie musz\u0105 spada\u0107 bezpo\u015brednio wszystkie na samych negocjator\u00f3w. Ale wyobra\u017ania negocjator\u00f3w powinna by\u0107 na tyle pojemna, aby uwzgl\u0119dnia\u0107 te kwestie jeszcze w trakcie wykonywania przez nich czynno\u015bci negocjacyjnych. Ich horyzont my\u015blenia musi zawsze wybiega\u0107 poza moment uzgodnienia dealu na rokowaniach.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Pisa\u0142em ju\u017c o tym, jak po II wojnie \u015bwiatowej negocjacje multilateralne nabra\u0142y cech samonap\u0119dzaj\u0105cego si\u0119 procesu i instytucjonalizacji. Negocjacje sta\u0142y si\u0119 zaj\u0119ciem ci\u0105g\u0142ym.<\/p>\n\n\n\n
Nadanie negocjacjom cech ci\u0105g\u0142o\u015bci mia\u0142o s\u0142u\u017cy\u0107 jako stabilizator w epoce napi\u0119\u0107 i nieprzewidywalno\u015bci. A w nowych, postzimnowojennych czasach perpetualizacja negocjacji mia\u0142a odgrywa\u0107 rol\u0119 katalizatora poszukiwa\u0144 nowego \u0142adu \u015bwiatowego. Mia\u0142a kadr\u0119 negocjator\u00f3w zaj\u0105\u0107, chroni\u0107 j\u0105 przed bezczynno\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Perpetualizacja ma kilka wymiar\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Pierwszy i najprostszy to podejmowanie rokowa\u0144 w celu rozwijania osi\u0105gni\u0119tych wcze\u015bniej porozumie\u0144. Najlepsz\u0105 ilustracj\u0105 jest dwustronny ameryka\u0144sko-rosyjski (sowiecki) dialog w dziedzinie zbroje\u0144 strategicznych i innych. Zaowocowa\u0142 on kilkunastoma uk\u0142adami: SALT I z 1972 r., SALT II z 1979 r., INF z 1987 r., START I z 1991 r., START II z 1993 r., SORT z 2002 r., New START z 2010 r. Nabra\u0142 cech uruchamianej etapowo ci\u0105g\u0142ej platformy. Nie zawsze skutecznej (rozmowy START III, kt\u00f3rych rozpocz\u0119cie uzgodniono, nie dosz\u0142y nigdy do skutku). Nie zawsze dynamicznej. Ale niew\u0105tpliwie opartej na zasadach progresji ogranicze\u0144. Je\u015bli jednak Chiny zrealizuj\u0105 sw\u00f3j zamiar osi\u0105gni\u0119cia w 2035 r. parytetu zbroje\u0144 nuklearnych z USA i Rosj\u0105, polityczno-strategiczny potencja\u0142 ameryka\u0144sko-rosyjskiego dwustronnego procesu negocjacyjnego szybko zostanie wyczerpany. Nawet je\u015bli uda si\u0119 prze\u0142ama\u0107 obecny impas zwi\u0105zany z zawieszeniem stosowania przez Rosj\u0119 Nowego Startu w zwi\u0105zku z sytuacj\u0105 wywo\u0142an\u0105 jej agresj\u0105 na Ukrain\u0119. A na chi\u0144skie zbrojenia z trwog\u0105 patrze\u0107 b\u0119d\u0105 Hindusi i przedsi\u0119bra\u0107 odpowiednie \u015brodki. A to z kolei mo\u017ce popycha\u0107 Pakistan do rozbudowy w\u0142asnego potencja\u0142u. Bez nowej formu\u0142y rokowa\u0144 nuklearnych czeka\u0107 nas mo\u017ce nowe wydanie wy\u015bcigu zbroje\u0144.<\/p>\n\n\n\n
W uj\u0119ciu wielostronnym, modelowym wydaniem organicznego procesu negocjacyjnego by\u0142a Konferencja Bezpiecze\u0144stwa i Wsp\u00f3\u0142pracy w Europie od 1972 r. do 1990 r. (a definitywnie do 1992 r., tj. dwa lata przed zmian\u0105 nazwy na Organizacj\u0119 Bezpiecze\u0144stwa i Wsp\u00f3\u0142pracy w Europie). KBWE funkcjonowa\u0142a jako seria spotka\u0144, konferencji, seminari\u00f3w bez jakichkolwiek ram instytucjonalnych, bez \u017cadnych gwarancji ci\u0105g\u0142o\u015bci. Ka\u017cde wydanie negocjacji rozwija\u0142o zobowi\u0105zania polityczne podj\u0119te wcze\u015bniej. W 1990 r. powo\u0142ano do \u017cycia pierwsze instytucje i zapewniono regularno\u015b\u0107 konsultacji i negocjacji politycznych (w tym Rad\u0119 Ministerialn\u0105). W 1992 r. powsta\u0142 ju\u017c sta\u0142y organ konsultacji i negocjacji \u2013 Sta\u0142y Komitet. Proces przekszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w instytucj\u0119. By\u0107 mo\u017ce zbyt wcze\u015bnie. I walor czystego politycznego dialogu zosta\u0142 utracony.<\/p>\n\n\n\n
Instytucjonalizacja negocjacji sprzyja\u0142a usankcjonowaniu istnienia w ramach KBWE (OBWE) specyficznych re\u017cim\u00f3w w postaci zw\u0142aszcza re\u017cimu \u015brodk\u00f3w budowy zaufania i bezpiecze\u0144stwa. Pocz\u0105tkowo (Akt Ko\u0144cowy z Helsinek z 1975 r., dokument Spotkania Madryckiego z 1983 r., dokument Konferencji Sztokholmskiej z 1986 r.) mia\u0142 on charakter procesu. Po przyj\u0119ciu Dokumentu Wiede\u0144skiego 1990 r. wszelkie p\u00f3\u017aniejsze pr\u00f3by rozwijania i doskonalenia \u015brodk\u00f3w budowy zaufania odbywa\u0142y si\u0119 ju\u017c na jego bezpo\u015brednim gruncie (w 1992, 1994, 1999, 2011 r.) i w ramach negocjacji prowadzonych na Forum Wsp\u00f3\u0142pracy w dziedzinie Bezpiecze\u0144stwa. W ten spos\u00f3b proces przekszta\u0142cono w zinstytucjonalizowany re\u017cim. Ale w konfrontacji z brutaln\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 rosyjskiego kursu na wojn\u0119 skuteczno\u015bci tego re\u017cimu nic nie zagwarantowa\u0142o.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Sztywniejsze od platform i proces\u00f3w negocjacyjnych s\u0105 traktatowe (prawnomi\u0119dzynarodowe) re\u017cimy. Paul Meerts wyr\u00f3\u017cnia trzy rodzaje zwi\u0105zanych z tym negocjacji: negocjacje na formowaniem re\u017cim\u00f3w, negocjacje nad zarz\u0105dzaniem re\u017cimami i negocjacje nad ich adaptacj\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Re\u017cim\u00f3w ustanowiono ju\u017c wiele. Z tych ambitniejszych ciekawym przypadkiem by\u0142y negocjacje nad ustanowieniem re\u017cimu ca\u0142kowitego i powszechnego zakazu broni atomowej. Negocjacje prowadzono w ramach specjalnie zwo\u0142anej w ramach ONZ konferencji w 2017 r. A tekst traktatu przyj\u0119to w ZO ONZ 122 g\u0142osami, z jednym przeciw (Niderlandy) i z jednym wstrzymuj\u0105cym si\u0119 (Singapur). Ale przyj\u0119to bez udzia\u0142u pa\u0144stw, kt\u00f3re bro\u0144 nuklearn\u0105 posiadaj\u0105 (w tym USA, Wlk. Brytanii i Francji) i pozostaj\u0105 z pa\u0144stwami nuklearnymi w sojuszach militarnych (np. Polska).<\/p>\n\n\n\n
Przyk\u0142adem negocjacji nad zarz\u0105dzaniem istniej\u0105cym re\u017cimem s\u0105 przeprowadzane co pi\u0119\u0107 lat konferencje pa\u0144stw-stron Uk\u0142adu o nierozprzestrzenianiu broni nuklearnej. Odby\u0142o si\u0119 ich ju\u017c dziesi\u0119\u0107. Konsensus uda\u0142o si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 nad dokumentami ko\u0144cowymi w 1975, 1985, 2000 i 2010 r. Jednak w 1980, 1990, 1995, 2005, 2015 i 2022 r. dokument\u00f3w ko\u0144cowych nie uzgodniono. Ca\u0142e szcz\u0119\u015bcie uda\u0142o si\u0119 w 1995 r. przed\u0142u\u017cy\u0107 uk\u0142ad bezterminowo. W sumie dzia\u0142anie re\u017cimu oceni\u0107 nale\u017cy pozytywnie. Co prawda KRLD ograniczenia obesz\u0142a i potencja\u0142 nuklearny rozwin\u0119\u0142a, a obecnie d\u0105\u017cy do nuklearnego statusu Iran, ale re\u017cim nierozprzestrzenienia trzyma si\u0119 nie\u017ale. Status nuklearny oficjalnie maj\u0105 USA, Rosja, Francja, Wlk. Brytania i Chiny. Indie, Pakistan i Izrael osi\u0105gn\u0119\u0142y go wbrew Uk\u0142adowi, ale poza nim. RPA, a potem Ukraina, Bia\u0142oru\u015b i Kazachstan dobrowolnie z posiadanych \u0142adunk\u00f3w nuklearnych zrezygnowa\u0142y.<\/p>\n\n\n\n
Kierowa\u0142em delegacj\u0105 polsk\u0105 na konferencji przegl\u0105dowej NPT w 2005 r. By\u0142o dla mnie szokuj\u0105ce, i\u017c krytyczne przem\u00f3wienia wielu pa\u0144stw rozwijaj\u0105cych si\u0119 skierowane by\u0142y nie tyle na sprzeczne z Uk\u0142adem dzia\u0142ania KRLD czy Iranu, lecz na brak post\u0119p\u00f3w w pozbywaniu si\u0119 broni nuklearnej przez USA i inne mocarstwa nuklearne. Promotor mojej dysertacji doktorskiej profesor Roland Timerbajew uczestniczy\u0142 bodaj\u017ce w kolejnych dziesi\u0119ciu konferencjach przegl\u0105dowych i by\u0142 chodz\u0105c\u0105 pami\u0119ci\u0105 instytucjonaln\u0105 negocjacji nad ich dokumentami ko\u0144cowymi. W swoich wspomnieniach przywo\u0142a\u0142 nieudane negocjacje w 1990 r., kiedy USA odrzuci\u0142y pr\u00f3b\u0119 kompromisu dotycz\u0105c\u0105 rozbrojenia nuklearnego, opracowan\u0105 w w\u0105skim bardzo gronie z udzia\u0142em znacz\u0105cym ambasadora Tadeusza Strulaka. W opinii Timerbajewa wyra\u017conej w jego wspomnieniach (zmar\u0142 w 2019 r.) mo\u017cna by\u0142oby wtedy stworzy\u0107 precedens, kt\u00f3ry ratowa\u0142by negocjacje na konferencjach przegl\u0105dowych w przysz\u0142o\u015bci. Mam jednak powa\u017cne w\u0105tpliwo\u015bci, czy rzeczywi\u015bcie by\u0142 to moment, kt\u00f3ry zawa\u017cy\u0142 a\u017c tak na losach konferencji przegl\u0105dowych.<\/p>\n\n\n\n
Nie ma obecnie lepszej ilustracji dla negocjacji zwi\u0105zanych z adaptacj\u0105 re\u017cim\u00f3w jak konferencje pa\u0144stw-stron Konwencji z Rio z 1992 r. dotycz\u0105cej zmiany klimatu. COP-\u00f3w odby\u0142o si\u0119 ju\u017c dwadzie\u015bcia siedem. \u0141\u0105czono je z przegl\u0105dem Protoko\u0142u Montrealskiego z 1987 r. Adaptowano re\u017cim konwencyjny protoko\u0142em z Kioto z 1997 r., adaptacyjnym protoko\u0142em z Doha 2012 r., Porozumieniem Paryskim z 2015 r.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Eksperci twierdz\u0105, \u017ce re\u017cimy wymuszaj\u0105ce regularne negocjacje s\u0105 lepszym stabilizatorem ni\u017c zwo\u0142ywane ad hoc konferencje. Nawet je\u015bli przewidziane w tym celu struktury, np. Wsp\u00f3lna Grupa Konsultacyjna w ramach Traktatu CFE, nie dawa\u0142y (nie daj\u0105) oczekiwanych rezultat\u00f3w. Niew\u0105tpliwie odejmuj\u0105 one mitr\u0119gi przekonywania stron do zwo\u0142ania negocjacji, przecinaj\u0105 pr\u00f3by stawiania warunk\u00f3w wst\u0119pnych i podbijania ceny za zgod\u0119 na rokowania.<\/p>\n\n\n\n
Rada moja dyplomatycznym negocjatorom, kt\u00f3rzy do\u0142\u0105cz\u0105 zrz\u0105dzeniem losu do tych seryjnych negocjacji w ramach re\u017cim\u00f3w traktatowych i proces\u00f3w: zapoznajcie si\u0119 dobrze z histori\u0105 negocjacyjn\u0105, znajcie precedensy, wyuczcie si\u0119 \u017cargonu, opanujcie kanony obowi\u0105zuj\u0105cego tam zachowania, zapoznajcie si\u0119 z regu\u0142ami procedury, a, bro\u0144 Bo\u017ce, nie pr\u00f3bujcie udowadnia\u0107 dysfunkcjonalno\u015bci istniej\u0105cych regu\u0142, nie pr\u00f3bujcie ich rewolucjonizowa\u0107. Bez wpisania si\u0119 w owe obowi\u0105zuj\u0105ce ramy stylu negocjacyjnego, wasze osobiste zdolno\u015bci i umiej\u0119tno\u015bci jako negocjatora nic nie b\u0119d\u0105 warte.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
I wreszcie trzeci wymiar perpetualizacji rokowa\u0144 \u2013 negocjacje w ramach sta\u0142ych instytucji, cia\u0142 zarz\u0105dzaj\u0105cych organ\u00f3w, agend, organizacji. S\u0105 to zawsze rokowania naznaczone w spos\u00f3b decyduj\u0105cy tzw. kultur\u0105 instytucjonaln\u0105 i istotnym wp\u0142ywem na przebieg negocjacji urz\u0119dnik\u00f3w mi\u0119dzynarodowych (biurokrat\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n
W swojej karierze przysz\u0142o mi prowadzi\u0107 negocjacje (b\u0105d\u017a przygl\u0105da\u0107 si\u0119 im z bliska) w organach ONZ, jej agendach (UNEP, Habitat), w ramach NATO, Unii Europejskiej, OBWE i w Radzie Europy.<\/p>\n\n\n\n
Niezmiernie silne zakusy biurokrat\u00f3w na kszta\u0142t negocjowanych przez pa\u0144stwa cz\u0142onkowskie dokument\u00f3w widzia\u0142em w Radzie Europy oraz w organizacjach wyspecjalizowanych ONZ. W przypadku agend oenzetowskich ten silny wp\u0142yw, do granic ewidentnej manipulacji, zaznacza\u0142 si\u0119 prawie wy\u0142\u0105cznie w negocjacjach nad decyzjami programowo-bud\u017cetowymi. W przypadku Rady Europy mia\u0142 on na forum Rady Ministr\u00f3w wymiar niemal\u017ce totalny. Sekretariat mia\u0142 w ka\u017cdej przedmiotowej sprawie sw\u00f3j w\u0142asny pogl\u0105d i nie waha\u0142 si\u0119 jego forsowa\u0107, nie tylko po\u015brednio poprzez urabiane przez niego delegacje pa\u0144stw-cz\u0142onkowskich, ale niekiedy wr\u0119cz bezpo\u015brednio. Zachowywa\u0142 si\u0119 jak dodatkowe pa\u0144stwo cz\u0142onkowskie. Czasami wr\u0119cz (pami\u0119tam co najmniej dwa takie przypadki z mojego pobytu w Strasburgu) stawia\u0142 si\u0119 sam przeciwko pa\u0144stwo cz\u0142onkowskim. Robi\u0142 fochy, kiedy pa\u0144stwa cz\u0142onkowskie sk\u0142ada\u0142y jakie\u015b propozycje decyzji (uwa\u017caj\u0105c, \u017ce wzorem UE, gdzie propozycje dyrektyw mo\u017ce sk\u0142ada\u0107 wy\u0142\u0105cznie Komisja Europejska, w przypadku RE tylko Sekretariat powinien propozycje decyzji wnosi\u0107).<\/p>\n\n\n\n
Niekt\u00f3rzy wy\u017csi funkcjonariusze Sekretariatu mieli swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 wizj\u0119 dobra Organizacji i uwa\u017cali, \u017ce jest ich obowi\u0105zkiem dzia\u0142a\u0107 na rzecz tego dobra. Czasami z pobudek bardzo szlachetnych. Nawet je\u015bli pa\u0144stwa cz\u0142onkowskie tej wizji nie podziela\u0142y. A polityczna bierno\u015b\u0107 kilku kluczowych pa\u0144stw Unii Europejskiej na forum Rady Europy stwarza\u0142a przestrze\u0144 do mieszania si\u0119 przez Sekretariat w nieswoje (polityczne) sprawy.<\/p>\n\n\n\n
W ramach NATO rola Sekretariatu Mi\u0119dzynarodowego jest w procesie negocjacyjnym niezmiernie istotna. Mi\u0119dzynarodowy Sekretariat NATO jest odpowiedzialny za przygotowanie projekt\u00f3w dokument\u00f3w ko\u0144cowych i pomocniczych. Ma te\u017c za zadanie sprzyjanie budowaniu kompromisu. Ale, w przeciwie\u0144stwie do chocia\u017cby Rady Europy, nie pr\u00f3bowa\u0142 (z mojej pami\u0119ci, kiedy si\u0119 NATO zajmowa\u0142em w MSZ) odgrywa\u0107 samodzielnej politycznie roli. Tworzy\u0142 projekty w \u015bcis\u0142ej konsultacji z pa\u0144stwami cz\u0142onkowskimi, zw\u0142aszcza tymi kluczowymi. Nie do pomy\u015blenia by\u0142oby, aby forsowa\u0142 np. na forum Rady Ambasador\u00f3w jakie\u015b w\u0142asne widzimisi\u0119. Poza tym najwy\u017csze funkcje w Mi\u0119dzynarodowym Sekretariacie zajmuj\u0105 albo politycy (Sekretarz Generalny), albo zawodowi dyplomaci (Zast\u0119pca Sekretarza Generalnego ds. Politycznych). Maj\u0105 oni wyczucie czynnika politycznego.<\/p>\n\n\n\n
W Unii Europejskiej sytuacja jest o wiele bardziej skomplikowana. O przyw\u00f3dztwie decyduje przede wszystkim podzia\u0142 kompetencji mi\u0119dzy Komisj\u0105 a pa\u0144stwami cz\u0142onkowskimi. W dziedzinie polityki zagranicznej istotn\u0105 inicjatywn\u0105 rol\u0119 ma urz\u0105d Wysokiego Przedstawiciela. Biurokraci ESDZ na wiele programowych decyzji maj\u0105 istotny wp\u0142yw, ale zawsze ostatnie s\u0142owo nale\u017cy do pa\u0144stw cz\u0142onkowskich, zw\u0142aszcza – w wymiarze nieformalnym \u2013 niekt\u00f3rych z nich.<\/p>\n\n\n\n
Moja rada wst\u0119puj\u0105cym negocjatorom wielostronnym jest oczywista: trzeba zawsze budowa\u0107 dobre relacje z biurokratami mi\u0119dzynarodowymi, wp\u0142ywa\u0107 na ich my\u015blenie i dzia\u0142anie. Ale \u015blepo zdawa\u0107 si\u0119 na ich pomy\u015blunek i zmy\u015blno\u015b\u0107 nie wolno. Wierzy\u0107 w ich totaln\u0105 polityczn\u0105 bezstronno\u015b\u0107 w \u017cadnym przypadku nie spos\u00f3b. Nawet je\u015bli si\u0119 staraj\u0105 i chc\u0105 w dobrej wierze dzia\u0142a\u0107, mog\u0105 by\u0107 przez du\u017ce pa\u0144stwa cz\u0142onkowskie manipulowani. Nie przypadkiem niekt\u00f3re z tych pa\u0144stw zawsze chc\u0105 mie\u0107 ostatnie s\u0142owo przy nominacjach na szczeg\u00f3lnie wra\u017cliwe stanowiska w organizacjach mi\u0119dzynarodowych. I w ONZ, i w NATO, i w Unii Europejskiej, i w OBWE.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Perpetualizacja wielostronnych negocjacji mi\u0119dzynarodowych oraz ich post\u0119puj\u0105ca specjalizacja doprowadzi\u0142a do wzrostu roli biurokrat\u00f3w i ekspert\u00f3w w przygotowywaniu rozstrzygni\u0119\u0107. Widzia\u0142em to forum Rady Europy, gdzie w negocjowaniu coraz bardziej wycinkowych rekomendacji dla rz\u0105d\u00f3w, a nawet w przygotowywaniu konwencji Rady Europy, rola dyplomat\u00f3w by\u0142a znikoma. W zasadzie mogli w\u0142\u0105cza\u0107 si\u0119 dopiero na ostatnim etapie przyjmowania rekomendacji i konwencji, kiedy projekty l\u0105dowa\u0142y na stole Komitetu Ministr\u00f3w. Uwa\u017ca\u0142em, \u017ce brak zaanga\u017cowania dyplomatyczno-politycznego na wcze\u015bniejszych etapach doprowadzi\u0142 w niekt\u00f3rych przypadkach do problem\u00f3w z interpretacj\u0105 tych dokument\u00f3w, ignorowania ich przez rz\u0105dy b\u0105d\u017a nawet prowadzenia przez nie politycznej przeciw nim nagonki (np. Konwencja Stambulska o zwalczaniu przemocy wobec kobiet).<\/p>\n\n\n\n
Pisa\u0142em ju\u017c, \u017ce w czasach, kiedy wydawa\u0142oby si\u0119 zapotrzebowanie na dyplomatycznych negocjator\u00f3w winno rosn\u0105\u0107, ich rol\u0119 przejmuj\u0105 biurokraci i eksperci.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Na prac\u0119 instytucji mi\u0119dzynarodowych wp\u0142yn\u0119\u0142a niew\u0105tpliwie pandemia COVID-19. Sesj\u0119 Zgromadzenia Og\u00f3lnego ONZ w 2020 r. po raz pierwszy przeprowadzono w trybie online (i video przes\u0142a\u0144). Nawet Rada Bezpiecze\u0144stwa przesz\u0142a na wy\u0142\u0105cznie zdalny tryb. W trybie online funkcjonowa\u0142y instytucje innych organizacji mi\u0119dzynarodowych. I spotkania na szczycie przeprowadzano te\u017c online. W ONZ wprowadzono zdalny tryb pracy nad projektami rezolucji. Wyniki g\u0142osowania ustalano poprzez e-voting (lub drog\u0105 mejlow\u0105).<\/p>\n\n\n\n
Organizacje mi\u0119dzynarodowe sta\u0142y si\u0119 aren\u0105 rewolucji w prowadzeniu negocjacji wielostronnych. Je\u015bli od biedy negocjacje dwustronne mo\u017cna by\u0142oby prowadzi\u0107 w trybie stacjonarnym lub hybrydowym, to negocjacji wielostronnych, zw\u0142aszcza przy du\u017cej ilo\u015bci stron tak prowadzi\u0107 si\u0119 w czasach epidemii nie da\u0142o. Zdalnie nawet prowadzono mediacj\u0119. Tak przecie\u017c uzgodniono tr\u00f3jstronny dokument ko\u0144cz\u0105cy 44-dniow\u0105 wojn\u0119 mi\u0119dzy Azerbejd\u017canem i Armeni\u0105 w listopadzie 2020 r.<\/p>\n\n\n\n
Nowe technologie zawsze wp\u0142ywa\u0142y na spos\u00f3b uprawiania dyplomacji. Kiedy dor\u0119czono lordowi Palmerstonowi pierwszy telegram otrzymany w FCO z zagranicy, mia\u0142 on zawyrokowa\u0107: \u201eThis is the end of diplomacy\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Czy epoka cyfrowa odmieni dyplomacj\u0119? Tak zaprasza przecie\u017c, by tworzy\u0107 nowe poj\u0119cia: \u201edyplomacja internetowa\u201d, \u201edyplomacja cyfrowa\u201d, \u201edyplomacja big data\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Niew\u0105tpliwie mo\u017cliwo\u015b\u0107 zdalnego konferowania przyspiesza komunikacj\u0119, eliminuje konieczno\u015b\u0107 pustych podr\u00f3\u017cy, potania koszty dyplomacji, a wsp\u00f3lna zdalna praca nad projektami rezolucji czy decyzji nadaje procesowi cechy wi\u0119kszej transparentno\u015bci. Ale czy czyni negocjacje bardziej skutecznymi? Jako tradycjonalista mam prawo w\u0105tpi\u0107. Bo czy ekran komputera jest w stanie zast\u0105pi\u0107 \u017cywy kontakt, rozmow\u0119 z bliska, kiedy fizyczna blisko\u015b\u0107 wp\u0142ywa na odbi\u00f3r przekazywanych komunikat\u00f3w? A czy na rozmow\u0119 nie wp\u0142ywa samo miejsce jej prowadzenia (stolik w nowojorskim Delegates\u2019 Lounge czy w wiede\u0144skim Cafe Central)? Czy na przebieg negocjacji nie wp\u0142ywa konieczno\u015b\u0107 spowolnienia kontaktu, dania sobie czasu na przemy\u015blenia i nowe pomys\u0142y, czego kaskadowo prowadzone wideokonferencje nie przewiduj\u0105? A co z symbolicznym znaczeniem przebywania w tym samym pomieszczeniu i za tym samym sto\u0142em (w ramach procesu KBWE delegacje NRD i RFN musia\u0142y siedzie\u0107 rami\u0119 w rami\u0119)? A co z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 przekazywania sygna\u0142\u00f3w podczas negocjacji drog\u0105 niewerbaln\u0105? A co z poufno\u015bci\u0105 w czasach, kiedy internetowe po\u0142\u0105czenia, nawet te chronione, tak \u0142atwo jest hakowa\u0107?<\/p>\n\n\n\n
Zgadzam si\u0119 wi\u0119c, \u017ce tak\u017ce w dyplomacji wielostronnej formu\u0142a kontakt\u00f3w zdalnych powinna by\u0107 coraz cz\u0119\u015bciej wykorzystywana dla prowadzenia wst\u0119pnych konsultacji, wymiany informacji. Dla ucierania wsp\u00f3lnych pogl\u0105d\u00f3w, wypracowywania decyzji w organizacjach mi\u0119dzynarodowych powinni\u015bmy jednak stosowa\u0107 metod\u0119 klasyczn\u0105 \u2013 negocjacji stacjonarnych. Instytucja sta\u0142ych przedstawicielstw nie powinna by\u0107 zagro\u017cona.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
U niejednego urz\u0119dnika mi\u0119dzynarodowego, cz\u0119stokro\u0107 sfrustrowanego zgie\u0142kiem i dysharmoni\u0105 wyg\u0142aszanych przez pa\u0144stwa cz\u0142onkowskie pogl\u0105d\u00f3w, kt\u00f3rych uwsp\u00f3lnienie staje si\u0119 czasem syzyfowym zdaniem, mo\u017ce pojawi\u0107 si\u0119 pokusa u\u017cywania do prac mediacyjnych instrument\u00f3w sztucznej inteligencji, ze s\u0142awetnymi programami kreatywnymi w rodzaju ChatGPT.<\/p>\n\n\n\n
Niech maszyna wywa\u017ca pogl\u0105dy, bo nic od niej przecie\u017c nie mo\u017ce by\u0107 bardziej bezstronnego!<\/p>\n\n\n\n
By\u0107 mo\u017ce nauczanie maszynowe doprowadzi do pojawienia si\u0119 algorytm\u00f3w mediacji dyplomatycznej. By\u0107 mo\u017ce nawet warto zainwestowa\u0107 w to pieni\u0105dze Unii Europejskiej. Boj\u0119 si\u0119 jednako, \u017ce zastosowa\u0107 tych algorytm\u00f3w w praktyce si\u0119 nie da. Przede wszystkim dlatego, \u017ce, jak s\u0142usznie stwierdzili w marcu 2023 r. Noam Chomsky i jego wsp\u00f3\u0142pracownicy na \u0142amach \u201eNew York Timesa\u201d, sztuczna inteligencja nie posiada zdolno\u015bci do s\u0105d\u00f3w moralnych. A czynnika moralnego dzi\u015b tak\u017ce w polityce mi\u0119dzynarodowej (i w negocjacjach) pomin\u0105\u0107 si\u0119 nie da.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
W niekt\u00f3rych ministerstwach spraw zagranicznych pr\u00f3buje si\u0119 wykorzysta\u0107 w ich codziennej dzia\u0142alno\u015bci czynnik \u201ebig data\u201d. Niew\u0105tpliwie jest on pomocny przy planowaniu dzia\u0142alno\u015bci konsularnej, w polityce kulturalnej, promocji gospodarczej i polityce informacyjnej. Gor\u0105co wypada\u0142oby rekomendowa\u0107, aby na wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119 analiz\u0119 \u201ebig data\u201d stosowa\u0107 w dzia\u0142alno\u015bci organizacji mi\u0119dzynarodowych, zw\u0142aszcza tych o charakterze wyspecjalizowanym, w tym i mnie osobi\u015bcie bliskich, jak UNEP czy Habitat. Wiem, \u017ce pr\u00f3buj\u0105 instytucje te nawet opracowywa\u0107 strategie w tym zakresie. Problemem jest oczywi\u015bcie to, \u017ce danymi w wielkich globalnie rozmiarach zarz\u0105dzaj\u0105 albo prywatne firmy (Google, czyli Alphabet, Inc.; Meta Platforms, Inc.), albo instytucje rz\u0105dowe (Chiny). Dost\u0119p organizacji mi\u0119dzynarodowych jest bardzo ograniczony.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Czy nowe technologie, sztuczna inteligencja, algorytmy kompromisu i pojednania zlikwiduj\u0105 zapotrzebowanie na dyplomatycznych negocjator\u00f3w, tak jak autonomiczne pojazdy wyma\u017c\u0105 z rejestru profesji zawodowych kierowc\u00f3w? Mam nadziej\u0119, \u017ce jednak nie do ko\u0144ca. Nie tylko dlatego, \u017ce wszystkie te moje porady i rekomendacje, kt\u00f3rych udziela\u0142em na \u0142amach tego bloga przez ostatni rok okaza\u0142yby si\u0119 zupe\u0142nie nieprzydatne.<\/p>\n\n\n\n
18 grudnia 2023 r. odcinek ju\u017c ostatni rozmowy o negocjacjach \u2013 podsumowuj\u0105cy.<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/consiglio-ue-1024x683-1.jpg?resize=1024%2C683&ssl=1\")
Negocjacje dobiegaj\u0105 ko\u0144ca. Jest rado\u015b\u0107 (u jednych mniejsza, u innych wi\u0119ksza), jest wzajemna wymiana gratulacji. Jest satysfakcja, ale jest i zm\u0119czenie, bo adrenalina ju\u017c zesz\u0142a. Negocjacje, jak nie raz zaznaczyli\u015bmy, to proces niekiedy wyczerpuj\u0105cy. Bo…<\/p>\n