\u201eJust for the record, Mr. Chairman. Let me say it just for the record\u2026\u201d – ile\u017c to razy przychodzi\u0142o mi w dyplomatycznych negocjacjach rozpoczyna\u0107 wyst\u0105pienie od tych s\u0142\u00f3w. Fraza ta ma na rokowaniach wielostronnych, na forach instytucji mi\u0119dzynarodowych swoje zwyczajowe przes\u0142anie. Wyg\u0142asza si\u0119 j\u0105 wtedy, kiedy jedynym zamys\u0142em przem\u00f3wienia pozostaje ju\u017c tylko pr\u00f3ba (czestokro\u0107 rozpaczliwa) odnotowania naszego zdania w pami\u0119ci negocjator\u00f3w, w czynionych przez nich notatkach i zapisach. A wypowiada si\u0119 j\u0105 tak\u017ce wtedy, kiedy \u017cadnego zapisu, verbatim, protoko\u0142u, stenogramu, compte-rendu oficjalnie si\u0119 nie prowadzi. Wyg\u0142asza si\u0119 j\u0105, kiedy nadziei na przekonanie do naszych racji ju\u017c wielkich nie mamy, liczy\u0107 mo\u017cemy jedynie, \u017ce artyku\u0142uj\u0105c z emfaz\u0105 nasze stanowisko kogo\u015b obudzimy, kogo\u015b do refleksji zainspirujemy. Ale nawet sami w to nie bardzo wierzymy. I czynimy ten gest dla spokoju sumienia, \u017ce jednak pr\u00f3bowali\u015bmy. Wyg\u0142aszamy t\u0119 fraz\u0119, \u017ceby wszystkim u\u015bwiadomi\u0107, co mamy na sercu. \u017beby nie m\u00f3wili, \u017ce nie wiedzieli. Artyku\u0142uje si\u0119 nasz pogl\u0105d tak\u017ce wtedy, \u017ceby posia\u0107 niepewno\u015b\u0107, czy aby nie powr\u00f3cimy kiedy\u015b do naszych my\u015bli z wyrzutem wobec partner\u00f3w: \u201eTylko nie m\u00f3wcie, \u017ce nikt tego wam wcze\u015bniej nie powiedzia\u0142\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Taki w\u0142a\u015bnie tytu\u0142 \u201eJust for the record\u201d wybra\u0142em dla zak\u0142adki, w ramach kt\u00f3rej przez ca\u0142y rok b\u0119d\u0119 zamieszcza\u0142 kolejne wpisy o problematyce mi\u0119dzynarodowej. B\u0119d\u0105 to tym razem zapisy moich publicznych wyk\u0142ad\u00f3w i prezentacji ju\u017c wcze\u015bniej wyg\u0142oszonych. W latach 2011-2014 takich akademickich wyst\u0105pie\u0144 mia\u0142em po kilkana\u015bcie w roku. Po\u015bwi\u0119cone by\u0142y przede wszystkim tematyce europejskiej. Wykorzysta\u0142em my\u015bli w nich zawarte w mojej publikacji \u201eEurope and the spectre of post-growth society\u201d z 2014 r. Trafi\u0142a zreszt\u0105 ona wed\u0142ug WorldCat do ponad 600 bibliotek naukowych, g\u0142\u00f3wnie uniwersyteckich, na ca\u0142ym \u015bwiecie, a wersja elektroniczna nadal jest w sprzeda\u017cy. Zestarza\u0142 si\u0119 tamten tekst nieco, ale nadal mog\u0119 go poleci\u0107. W latach 2015-2023 intensywno\u015b\u0107 mojej dzia\u0142alno\u015bci odczytowej by\u0142a mniejsza (bo obowi\u0105zki dyplomatyczne w UE, a potem COVID), ale kiedy mog\u0142em, z zaprosze\u0144 korzysta\u0142em. Jeden z cykli wyk\u0142ad\u00f3w dla Szko\u0142y Edukacji Obywatelskiej w Rydze wyszed\u0142 nawet w wersji ksi\u0105\u017ckowej po rosyjsku, a tu na moim blogu mo\u017cna go po angielsku (bo taki by\u0142 j\u0119zyk orygina\u0142u) pobra\u0107 bezkosztowo (\u201eCitizen and world politics\u201d).<\/p>\n\n\n\n
Zorientowa\u0142em si\u0119 wszak\u017ce, \u017ce sporo moich wyk\u0142ad\u00f3w zapisu nie ma \u017cadnego. Przygotowuj\u0105c si\u0119 do nich z regu\u0142y sporz\u0105dza\u0142em kr\u00f3tkie notatki, kre\u015bli\u0142em plan, wypisywa\u0142em s\u0142owa-klucze, has\u0142a, r\u00f3wnowa\u017cniki zda\u0144. Nigdy pe\u0142nych zda\u0144 na pi\u015bmie nie komponowa\u0142em. Bo zawsze wola\u0142em wyg\u0142aszanej tre\u015bci nadawa\u0107 form\u0119 spontanicznie. Co oczywi\u015bcie generowa\u0142o stres, zw\u0142aszcza \u017ce m\u00f3wi\u0142em w j\u0119zyku obcym, spowalnia\u0142o tempo wypowiedzi, bo musia\u0142em czasem zastanowi\u0107 si\u0119 nad s\u0142\u00f3w selekcj\u0105, ale mia\u0142o jedn\u0105 wa\u017cn\u0105 zalet\u0119: powodowa\u0142o, \u017ce z ust moich, cz\u0119stokro\u0107 dla mnie ca\u0142kiem niespodzianie, wychodzi\u0142y zdania zaskakuj\u0105ce, niebanalne, nieoczekiwane, kt\u00f3rych siedz\u0105c w domu przy stoliku i szykuj\u0105c tam m\u00f3j wyk\u0142ad, nigdy bym nie wymy\u015bli\u0142. Mo\u017ce kto\u015b je nawet notowa\u0142. Bo mnie si\u0142\u0105 rzeczy musia\u0142y si\u0119 z pami\u0119ci ulotni\u0107. Mo\u017ce nie wszystkie.<\/p>\n\n\n\n
S\u0142uchacz m\u00f3g\u0142 nawet po latach do mnie podej\u015b\u0107 i dopytywa\u0107, co mia\u0142em na my\u015bli, kiedy m\u00f3wi\u0142em, \u017ce \u2026.. A ja z trudem pr\u00f3bowa\u0142bym odtworzy\u0107, co te\u017c ja takiego mog\u0142em powiedzie\u0107. Takie to koszta improwizacji.<\/p>\n\n\n\n
Postanowi\u0142em wi\u0119c przejrze\u0107 moje notatki z minionych prezentacji i spr\u00f3bowa\u0107 nada\u0107 im ponownie kszta\u0142t rozwini\u0119ty i zrozumia\u0142y ju\u017c na pi\u015bmie, i to po polsku. Ale z powod\u00f3w wy\u0142uszczonych powy\u017cej nie r\u0119cz\u0119, \u017ce wiernie oddaj\u0105 wersj\u0119 wcze\u015bniej wyg\u0142oszon\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Prezentacje dotycz\u0105 przede wszystkim zagadnie\u0144 polityki globalnej, opisuj\u0105 polityk\u0119 mi\u0119dzynarodow\u0105 cz\u0119sto z perspektywy odleg\u0142ej, wr\u0119cz stratosferycznej. Niekt\u00f3re wyg\u0142aszone by\u0142y ju\u017c dawno, przed dekad\u0105 prawie. Troch\u0119 spr\u00f3bowa\u0142em je podci\u0105gn\u0105\u0107 pod moment bie\u017c\u0105cy, ale sensu ich raczej nie zmienia\u0142em. Wydawa\u0142 mi si\u0119 nadal aktualny. Inne s\u0105 ca\u0142kiem \u015bwie\u017ce.<\/p>\n\n\n\n
Mia\u0142em wtedy wra\u017cenie, \u017ce moje tezy trafia\u0142y do przekonania publiczno\u015bci (mocno obcokrajowej, mi\u0119dzynarodowej, bo do \u017cadnej prezentacji w Polsce nigdy mnie zaproszono, a pisz\u0105c to szpilki najmniejszej nikomu wbija\u0107 nie chc\u0119, fakt obiektywny po prostu beznami\u0119tnie odnotowuj\u0119). Cz\u0119sto mia\u0142em po nich sympatyczny odzew. Wi\u0119c mo\u017ce i Pa\u0144stwo, czyli tzw. szersze audytorium, przeczytaj\u0105 je z zainteresowaniem. Nawet je\u015bli dzi\u015b zapisuj\u0119 je jedynie dla porz\u0105dku. For the record. Dla czysto\u015bci sumienia. \u017be co\u015b pr\u00f3bowa\u0142em od siebie powiedzie\u0107, do czego\u015b przekona\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Wpis pierwszy oparty jest na moim panelowym g\u0142osie na konferencji po\u015bwi\u0119conej nowemu uniwersalizmowi, w kt\u00f3rej uczestniczy\u0142em w grudniu 2022 r. w Berlinie. <\/p>\n\n\n\n
Tymczasem mi\u0142ej lektury!<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Nowy uniwersalizm i polityka \u015bwiatowa.<\/p>\n\n\n\n
Oksana Zabu\u017cko po agresji rosyjskiej na Ukrain\u0119 z wyrzutem skrytykowa\u0142a zachodnich intelektualist\u00f3w, \u017ce z\u0142e lektury podsuwali jej do czytania. Nie tylko jej podsuwali. Rzeczywi\u015bcie, rekomendowali nam Harariego, Pinkera, Friedmana, Fergusona, Fukuyam\u0119. A trzeba by\u0142o odkurzy\u0107 sobie i poczyta\u0107 Carla Schmitta, Thomasa Hobbesa. Bo wielu uwierzy\u0142o w \u201ebajki\u201d, \u017ce \u015bwiat si\u0119 sp\u0142aszcza, \u017ce globalizacja \u0142agodzi obyczaje. A tu zn\u00f3w przemoc i narodowe egoizmy.<\/p>\n\n\n\n
Trybalizm mimo wszystko g\u00f3r\u0105? Jego piewcy maj\u0105 niew\u0105tpliwie pow\u00f3d do zadowolenia. Patrzcie: globalizacja hamuje, odbudowywane s\u0105 mury protekcjonizmu, zba\u0142kanizowa\u0142 si\u0119 nieodwo\u0142alnie Internet, uszczelniane s\u0105 fizyczne granice mi\u0119dzy pa\u0144stwami, nacjonalistyczny populizm jest przepustk\u0105 do w\u0142adzy. Ka\u017cdy sobie narodow\u0105 rzepk\u0119 skrobie. I rozplenia si\u0119 przemoc. A to Putin, a to Hamas, a to ….<\/p>\n\n\n\n
Utopia nirwanicznego ko\u0144ca historii upad\u0142a zreszt\u0105 nie dzisiaj. Zamiast powszechnego zwyci\u0119stwa liberalnych warto\u015bci, \u015bwiat si\u0119 zn\u00f3w roz\u0142upa\u0142 na ob\u00f3z demokracji i ob\u00f3z autorytaryzmu. Okay, kto\u015b m\u00f3g\u0142by powiedzie\u0107: i co z tego, po prostu – jeden \u015bwiat, dwa systemy.<\/p>\n\n\n\n
W wymiarze politycznym Zach\u00f3d musia\u0142 si\u0119 ponownie przestroi\u0107 na logik\u0119 geopolitycznej konfrontacji. Tym razem konfrontacji z Rosj\u0105 (wojskowo-politycznie) i z Chinami (gospodarczo-politycznie). A neutralistyczne nastawienie wielu pa\u0144stw Trzeciego \u015awiata wobec tej konfrontacji, obudzi\u0142o demony perspektywy sprzysi\u0119\u017cenia si\u0119 przeciw Zachodowi ca\u0142ego niemal\u017ce \u015bwiata (The West versus the Rest).<\/p>\n\n\n\n
Zachodni intelektuali\u015bci i teoretycy polityki mi\u0119dzynarodowej szans\u0119 w przezwyci\u0119\u017ceniu sprzeczno\u015bci widz\u0105 w odrodzeniu uniwersalizmu w my\u015bleniu o \u015bwiecie i dzia\u0142aniu politycznym.<\/p>\n\n\n\n
Musimy jednakowo\u017c przyj\u0105\u0107 do wiadomo\u015bci prawd\u0119 oczywist\u0105: \u00f3w stary uniwersalizm, jaki Zach\u00f3d uprawia\u0142 przez ponad dwa wieki, jest ju\u017c histori\u0105, pozbawionym si\u0142 witalnych korpusem.<\/p>\n\n\n\n
Problem z nim polega\u0142 nie tylko na tym, \u017ce naznaczony on by\u0142 pi\u0119tnem zachodniego suprematyzmu, a \u201ebrzemieniem bia\u0142ego cz\u0142owieka\u201d w szczeg\u00f3lno\u015bci. Wymy\u015blono go na o\u015bwieceniowym Zachodzie z przekonaniem, \u017ce cz\u0142owiek zachodni jest najbardziej u\u015bwiadomionym rodzajem cz\u0142owieka, \u017ce wszyscy ludzie zamieszkuj\u0105cy najbardziej nawet oddalone zak\u0105tki \u015bwiata nieuchronnie b\u0119d\u0105 poddawa\u0107 si\u0119 procesowi stawania si\u0119 cz\u0142owiekiem zachodnim. Cz\u0142owiek zachodni prawdy rz\u0105dz\u0105ce \u017cyciem pozna\u0142 przed wszystkimi. Uzna\u0142, \u017ce przynale\u017c\u0105 one wszystkim, a jego rol\u0105 jest pomaga\u0107 wszystkim je przyj\u0105\u0107 jako w\u0142asne i powiela\u0107 zachodnie wzorce \u017cycia spo\u0142ecznego i instytucji politycznych. Jak pisa\u0142 Jean-Marc Ferry: \u201ew XVIII wieku Europa by\u0142a postrzegana (przez Europejczyk\u00f3w) jako kontynent kt\u00f3ry przekazuje swoje prawa \u015bwiatu\u201d, a cywilizacja europejska mobilizowa\u0142a si\u0119 do dzia\u0142ania melan\u017cem kosmopolityzmu z eurocentryzmem.<\/p>\n\n\n\n
Stary uniwersalizm zosta\u0142 jednak \u015bmiertelnie pora\u017cony przez polityczn\u0105 emancypacj\u0119 \u201eTrzeciego \u015awiata\u201d, a ideologicznie rozmontowany przez post-modernizm. Polityczna emancypacja zakwestionowa\u0142a paradygmat zachodniego przyw\u00f3dztwa w \u015bwiecie. Post-modernizm zast\u0105pi\u0142 za\u015b ide\u0119 westernizacji \u015bwiata hipotez\u0105 jego kulturowej \u201ekreolizacji\u201d, nowej konwergencji cywilizacyjnej.<\/p>\n\n\n\n
Dobi\u0142o stary uniwersalizm narastaj\u0105ce na Zachodzie poczucie winy. Bo stary uniwersalizm podwi\u0105zano kiedy\u015b pod ekspansj\u0119 kolonialn\u0105, u\u017cywano go, by uszlachetnia\u0107 imperializm. A kolonialne ekscesy w postaci rasizmu, apartheidu, niewolnictwa, oboz\u00f3w koncentracyjnych te\u017c posz\u0142y na jego konto, cho\u0107 niesprawiedliwie.<\/p>\n\n\n\n
Poczucie winy (samokrytycyzm) jest tak bardzo nieusuwaln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 to\u017csamo\u015bci Zachodu, jak sam uniwersalizm. Samokrytycyzmu szczerym, prostolinijnym wyrazicielem sta\u0142 si\u0119 w listopadzie 2022 r. Prezydent FIFA Gianni Infantino, kt\u00f3ry na stawiane FIFA zarzuty milczenia wobec stanu praw cz\u0142owieka w Katarze, stwierdzi\u0142 emfatycznie: \u201eMy, Europejczycy, wyrz\u0105dzili\u015bmy przez ostatnie 3000 lat tyle krzywd, \u017ce powinni\u015bmy za nie przeprasza\u0107 przez kolejne 3000 lat, zanim zaczniemy prawi\u0107 komukolwiek moralne kazania.\u201d<\/p>\n\n\n\n
To poczucie winy, ten moralny masochizm ubezw\u0142asnowalnia Zach\u00f3d w podejmowaniu pr\u00f3b intelektualnego i politycznego przyw\u00f3dztwa. I zamyka mu usta, kiedy elity polityczne w wielu krajach afryka\u0144skich czy azjatyckich je\u017cd\u017c\u0105 na Zachodzie jak na \u0142ysej kobyle, obwiniaj\u0105 Zach\u00f3d za wszystkie nieszcz\u0119\u015bcia \u015bwiata, chc\u0105 na Zach\u00f3d przerzuci\u0107 odpowiedzialno\u015b\u0107 za ich w\u0142asn\u0105, owych elit, nieudolno\u015b\u0107 w zarz\u0105dzaniu i bandytyzm w okradaniu w\u0142asnych spo\u0142ecze\u0144stw<\/p>\n\n\n\n
Zach\u00f3d pozbawiony zosta\u0142 politycznego i moralnego przywileju wyznaczania uniwersalnych regu\u0142 organizacji spo\u0142ecze\u0144stw i pa\u0144stw, a tak\u017ce regu\u0142 wsp\u00f3\u0142\u017cycia mi\u0119dzynarodowego. Ale luki po nim nikt nie jest w stanie wype\u0142ni\u0107. Ani Rosja, ani Chiny, ani Indie lepszej, alternatywnej wizji dla \u015bwiata nie maj\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Ale problem ze starym uniwersalizmem jest powa\u017cniejszy. Polega on na tym, \u017ce zosta\u0142 ju\u017c na samym wst\u0119pie przed dwustu laty po\u017ceniony z paradygmatem narodu. Problemy \u015bwiata mia\u0142y by\u0107 rozwi\u0105zywane przez samoorganizacj\u0119 i harmonijne wsp\u00f3\u0142\u017cycie narod\u00f3w. Szlachetne po\u0142\u0105czenie uniwersalizmu z narodem przyj\u0119\u0142o posta\u0107 internacjonalizmu.<\/p>\n\n\n\n
\u00d3w zwi\u0105zek tak pi\u0119knie wyrazi\u0142 przecie\u017c Giuseppe Mazzini: \u201eDop\u00f3ki jeste\u015b gotowy umrze\u0107 za ludzko\u015b\u0107, \u017cywot twojego kraju jest nie\u015bmiertelny\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Bo centralnym dla urz\u0105dzenia \u015bwiata by\u0142 przez ponad dwa wieki instytut pa\u0144stwa narodowego.<\/p>\n\n\n\n
By\u0142 on w wielu wymiarach jedynie mo\u017cliwym i na sw\u00f3j czas skutecznym. Okaza\u0142 si\u0119 jednak wielce ograniczony przy podejmowaniu wsp\u00f3\u0142czesnych wyzwa\u0144.<\/p>\n\n\n\n
Dobra wiadomo\u015b\u0107 dla \u015bwiata jest taka, \u017ce rodzi si\u0119 i krzepnie nowy uniwersalizm.<\/p>\n\n\n\n
Stary uniwersalizm wywodzi\u0142 si\u0119 ze wsp\u00f3lnoty pochodzenia, wsp\u00f3lnoty korzeni, wieszcz\u0105c, \u017ce wszyscy jeste\u015bmy dzie\u0107mi tego samego Boga, r\u00f3wni w prawach i godno\u015bci. Nowy uniwersalizm opiera si\u0119 za\u015b na wsp\u00f3lnocie przeznaczenia, twierdz\u0105c, \u017ce wszyscy zmierzamy ku wsp\u00f3lnej przysz\u0142o\u015bci, p\u0142yniemy we wsp\u00f3lnej \u0142odzi, dzielimy wsp\u00f3lny los w obliczu wyzwa\u0144 dla \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n
Nowy uniwersalizm przyj\u0105\u0142 dzi\u015b posta\u0107 pangeizmu i innych mu podobnych hase\u0142. W politycznym sensie odzwierciedla si\u0119 w koncepcji \u201ejednego \u015bwiata\u201d (\u201eone world philosophy\u201d). Zgodnie z ni\u0105 wsp\u00f3lne globalne wyzwania, kt\u00f3re winny by\u0107 wsp\u00f3lnie podejmowane, wymagaj\u0105 dzia\u0142ania, kt\u00f3re jest czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko sum\u0105 wysi\u0142k\u00f3w narodowych. Aby wszak\u017ce koncepcja ta mog\u0142a by\u0107 czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c pobo\u017cnym \u017cyczeniem, musieliby\u015bmy odnale\u017a\u0107 w sobie i uczyni\u0107 motorem nap\u0119dowym dzia\u0142ania nasz\u0105 globaln\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 jako jednostek ludzkich, jak zauwa\u017cy\u0142 kiedy\u015b s\u0142usznie profesor Christopher Coker z LSE.<\/p>\n\n\n\n
Szkopu\u0142 w tym, \u017ce koncepcja \u201ejednego \u015bwiata\u201d kr\u0105\u017cy w dyskursie publicznym bardziej w kr\u0119gach spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego ni\u017c decydent\u00f3w politycznych. Je\u015bli pojawia si\u0119 w rozmowach polityk\u00f3w to jako intelektualny ozdobnik w Davos i na innych tego typu spotkaniach. Nie wida\u0107 jej w narodowych doktrynach polityki zagranicznej, a ju\u017c tym bardziej w praktycznym dzia\u0142aniu. Polityka mi\u0119dzynarodowa na szczeblu globalnym pod\u0105\u017ca koleinami starych i sprawdzonych paradygmat\u00f3w \u2013 racji stanu, interes\u00f3w narodowych, wzajemnie korzystnej wsp\u00f3\u0142pracy. A spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie w uj\u0119ciu globalnym nie ma istotnego wp\u0142ywu na dzia\u0142alno\u015b\u0107 \u015bwiatowych organizacji mi\u0119dzynarodowych. Nie ma tak odci\u0119tej od g\u0142osu obywateli organizacji jak ONZ i jej agendy wyspecjalizowane. Bez zapewnienia silniejszego wp\u0142ywu obywateli i organizacji pozarz\u0105dowych na dzia\u0142alno\u015b\u0107 instytucji globalnych do zmiany tych paradygmat\u00f3w szybko nie dojdzie. Okazjonalne wyst\u0119py w Nowym Jorku Grety Thunberg niczego w tym nie zmieniaj\u0105.<\/p>\n\n\n\n
A co jeszcze powa\u017cniejszym problemem si\u0119 wydaje, to fakt, \u017ce koncepcje \u201ejednego \u015bwiata\u201d i pokrewne ograniczaj\u0105 sw\u00f3j obieg w zasadzie do \u015bwiata zachodniego. W \u201eTrzecim \u015awiecie\u201d ich atrakcyjno\u015b\u0107 jest nadal s\u0142aba (mimo wielkich stara\u0144 takich postaci, jak Kishore Mahbubani i inni). Nie poruszaj\u0105 one wyobra\u017ani tamtejszych spo\u0142ecze\u0144stw. Trudno sobie z wiadomych pogl\u0105d\u00f3w wyobrazi\u0107, aby Strajk dla Ziemi obj\u0105\u0142 masowym udzia\u0142em Chiny, ale nawet je\u015bli spojrze\u0107 na pa\u0144stwa Afryki i Azji, gdzie swoboda s\u0142owa i zgromadze\u0144 jest na wzgl\u0119dnie dobrym poziomie, to tego typu akcje nie dziej\u0105 si\u0119 albo wcale, albo maj\u0105 symboliczny zasi\u0119g. Oni maj\u0105 swoj\u0105 wizj\u0119 priorytet\u00f3w. I jest to wizja daleka od wizji Zachodu.<\/p>\n\n\n\n
Wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce kryzys wywo\u0142any rosyjsk\u0105 agresj\u0105 na Ukrain\u0119 mo\u017ce doprowadzi\u0107 do przesilenia, sta\u0107 si\u0119 swoistym katharsis, kt\u00f3ry u\u015bwiadomi potrzeb\u0119 zmiany sposobu zarz\u0105dzania \u015bwiatem. Bo kryzys ten unaoczni\u0142 zasadnicz\u0105 natur\u0119 sporu o przysz\u0142o\u015b\u0107 stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych. Rosja (i Chiny) chc\u0105 nas zawr\u00f3ci\u0107 z budowy nowych paradygmat\u00f3w, chc\u0105 odrzuci\u0107 \u015bwiat w czasie do ko\u0144ca XIX i pocz\u0105tku XX wieku, odrodzi\u0107 \u015bwiat podzielony na strefy wp\u0142yw\u00f3w, \u015bwiat rz\u0105dzony argumentem si\u0142y, \u015bwiat absolutnej suwerenno\u015bci polityk wewn\u0119trznych polegaj\u0105cej na nieograniczonym prawie do represjonowania w\u0142asnego spo\u0142ecze\u0144stwa. Kryzys spowodowany wojn\u0105 na Ukrainie powinien te\u017c by\u0142 u\u015bwiadomi\u0107, \u017ce bez rozstrzygni\u0119cia tej konfrontacji nie uda si\u0119 skutecznie podj\u0105\u0107 systemowych wyzwa\u0144 globalnych, \u017ce wojna na Ukrainie jest wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, bo pokazuje, co odwraca uwag\u0119, si\u0142y i \u015brodki od podejmowania wyzwa\u0144 globalnych.<\/p>\n\n\n\n
O ile strategiczne znaczenie wojny na Ukrainie szybko przyswoi\u0142y sobie spo\u0142ecze\u0144stwa zachodnie, to w \u201eTrzecim \u015awiecie\u201d, czyli jako dzi\u015b w\u0142a\u015bciwiej jest m\u00f3wi\u0107 – Globalnym Po\u0142udniu, wojna ta wyobra\u017ani nie poruszy\u0142a. Dla wi\u0119kszo\u015bci tamtejszych elit jest to wojna w obr\u0119bie bogatego \u015bwiata, od kt\u00f3rej \u015bwiat biedny powinien trzyma\u0107 si\u0119 z daleka. A ju\u017c na pewno nie powinien za ni\u0105 p\u0142aci\u0107. O ile zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 pa\u0144stw rozwijaj\u0105cych si\u0119 popar\u0142a rezolucje Zgromadzenia Og\u00f3lnego ONZ pot\u0119piaj\u0105ce dzia\u0142ania Rosji, to zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich odm\u00f3wi\u0142a przy\u0142\u0105czenia si\u0119 do zachodnich sankcji.<\/p>\n\n\n\n
W 2022 r. minister spraw zagranicznych Indii S. Jaishankar stwierdzi\u0142 ni mniej ni wi\u0119cej, \u017ce zachodni porz\u0105dek \u015bwiatowy musi by\u0107 zast\u0105piony przez \u015bwiat \u201emultisojuszniczy\u201d (\u201emultialignment\u201d), w kt\u00f3rym pa\u0144stwa b\u0119d\u0105 swobodnie wybiera\u0107 swoje polityki, preferencje i interesy. Zupe\u0142nie, jakby zachodni porz\u0105dek znaczy\u0142 co innego. Paradoksalnie wojna na Ukrainie doprowadzi\u0142a, jak napisa\u0142 Roger Cohen, do zmniejszenia zaufania co do pot\u0119gi Zachodu, jego mo\u017cliwo\u015bci przebudowy \u015bwiata w oparciu o zasady (\u201erules-based-order\u201d). \u201eTrzeci \u015awiat\u201duzna\u0142, \u017ce trzeba si\u0119 na wszelki wypadek (czyli na wypadek pora\u017cki Zachodu) zabezpieczy\u0107 \u0142agodnym potraktowaniem polityki Chin i Rosji. I rzek\u0142 Jaishankar: \u201eWhen people start pressing you in the name of a rules-based-order to give up, to compromise on what are very deep interests, at that stage I\u2019m afraid it\u2019s important to contest that and, if necessary, call it out.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Zachodnie tezy o dychotomicznym charakterze podzia\u0142u \u015bwiata, o starciu demokracji z autokracjami (Rosja, Chiny) nie przem\u00f3wi\u0142y do wyobra\u017ani spo\u0142ecze\u0144stw \u201eGlobalnego Po\u0142udnia\u201d w og\u00f3le. Jak wynika\u0142oby z bada\u0144 Instytutu Bennetta z Uniwersytetu Cambridge, o ile bogate spo\u0142ecze\u0144stwa Zachodu w ostatnich latach stawa\u0142y si\u0119 coraz bardziej liberalne pod wzgl\u0119dem warto\u015bci (laicyzacja \u017cycia, prawa kobiet i LGBT, rozwody, aborcje, eutanazja, wolno\u015bci osobiste), to \u201eGlobalne Po\u0142udnie\u201d bynajmniej pozostawa\u0142o na pozycjach konserwatywnych, patriarchalnych, religijnych. Okaza\u0142o si\u0119 co najgorsze, \u017ce autorytaryzm znajduje ca\u0142kiem solidne rezerwy poparcia spo\u0142ecznego w wielu pa\u0144stwach rozwijaj\u0105cych si\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Ten post\u0119puj\u0105cy rozziew w sferze warto\u015bci wykorzystuj\u0105 w swojej polityce propagandowej Rosja i Chiny, wzmacniaj\u0105c go polityk\u0105 bezwarunkowej pomocy rozwojowej, a nawet bezwarunkowej pomocy wojskowej (dostawy broni, Grupa Wagnera w Afryce).<\/p>\n\n\n\n
Prowadzi to do tezy, \u017ce kontynuowanie przez USA w szczeg\u00f3lno\u015bci polityki prodemokratycznej krucjaty przyniesie wi\u0119cej strat ni\u017c korzy\u015bci. Jak stwierdzi\u0142 Ross Douthat w \u201eNew York Times\u201d w kwietniu 2023 r. : \u201eYou cannot simply build alliances required to contain China or Russia if you can\u2019t work with countries that don\u2019t embrace Anglo-American liberalism or European proceduralism\u201d.<\/p>\n\n\n\n
A jednak warto\u015bci w swojej polityce Zach\u00f3d wyrzeka\u0107 si\u0119 nie powinien. Nie powinien strategicznego kursu rozmieni\u0107 na taktyczne wzgl\u0119dy.<\/p>\n\n\n\n
Co wi\u0119c Zach\u00f3d czyni\u0107 powinien?<\/p>\n\n\n\n
Zacznijmy od najbardziej kierunkowych, strategicznych, oczywistych aspekt\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Po pierwsze, winien konsolidowa\u0107 si\u0119, dba\u0107 o w\u0142asn\u0105 spoisto\u015b\u0107. Szkodnictwo Trumpa polega\u0142o na pr\u00f3bie rozbijania Unii Europejskiej i portretowaniu jej jako Ameryki przeciwnika. Niedawno za\u015b pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 tezami o \u201emoralnej s\u0142uszno\u015bci\u201d wyj\u015bcia Polski z Unii Europejskiej pod\u0105\u017cy\u0142 podobnym \u015bladem Kaczy\u0144ski. Ale szkodzi\u0142 wsp\u00f3lnocie te\u017c tak proeuropejski Macron swoimi wypowiedziami o dystansowaniu si\u0119 Europy od USA w polityce wobec Chin.<\/p>\n\n\n\n
Wbijanie klina mi\u0119dzy USA i Europ\u0105 jest strategiczn\u0105 g\u0142upot\u0105. Inicjatywy w rodzaju \u201eWsp\u00f3lnoty Demokracji\u201d\/ Szczytu na rzecz Demokracji przy wszystkich ich wadach maj\u0105 t\u0119 zalet\u0119, \u017ce konsolidacji Zachodu sprzyjaj\u0105. Cho\u0107 zbyt ograniczon\u0105 maj\u0105 podstaw\u0119 polityczn\u0105. Brakuje w nich zdecydowanie komponentu bezpiecze\u0144stwa. Globalnego NATO stworzy\u0107 si\u0119 prawdopodobnie nie da. Stany Zjednoczone pozostan\u0105 jedynym zwornikiem powi\u0105za\u0144 Zachodu w tej dziedzinie. Ale mo\u017cna sobie wyobrazi\u0107 stworzenie bardziej organicznej sieci powi\u0105za\u0144 pa\u0144stw szeroko pojmowanego Zachodu w oparciu o wsp\u00f3lny system warto\u015bci. Na pocz\u0105tek w uk\u0142adzie USA-Europa-Azja i Pacyfik.<\/p>\n\n\n\n
Zach\u00f3d powinien wystrzega\u0107 si\u0119 wszelkich dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3re prowadzi\u0142yby do pos\u0105dze\u0144, \u017ce pr\u00f3buje warto\u015bci narzuca\u0107. Wszystko o co powinien dba\u0107, to o utrzymywanie swobodnych kana\u0142\u00f3w przep\u0142ywu idei. Powinien jeszcze bardziej zdecydowanie wyst\u0119powa\u0107 jako obro\u0144ca wolno\u015bci Internetu.<\/p>\n\n\n\n
Nie powinien innych poucza\u0107. Nie powinien prowadzi\u0107 kaznodziejskich kampanii. Nie powinien anga\u017cowa\u0107 si\u0119 w ideologiczne debaty, wchodzi\u0107 w rozwa\u017cania o r\u00f3\u017cnych kulturach praw cz\u0142owieka, o wy\u017cszo\u015bci indywidualizmu nad kolektywizmem, itd. Do niczego dobrego nie prowadz\u0105. Legitymizuj\u0105 tylko autokratyczne pojmowanie roli pa\u0144stwa, ograniczenia praw obywatelskich praktykowane przez pa\u0144stwa niedemokratyczne. Pisz\u0119 to jako osoba w takich sporach zaprawiona.<\/p>\n\n\n\n
Powinien prowadzi\u0107 dialog z reszt\u0105 \u015bwiata na gruncie prawa mi\u0119dzynarodowego. Rozwija\u0107 swiatowe standardy, stosowa\u0107 inteligentne metody ich uniwersalizacji i rozlicza\u0107 partner\u00f3w z ich stosowania. Konsekwentnie. Tak\u017ce poprzez warunkowo\u015b\u0107 pomocy rozwojowej i kontakt\u00f3w politycznych, gospodarczych i edukacyjnych.<\/p>\n\n\n\n
\u017badnych krucjat ideologicznych. Je\u015bli krucjaty, to tylko prawnomi\u0119dzynarodowe. A w ich ramach powszechnie aplikowa\u0107 tzw. prawo Magnickiego, anga\u017cowa\u0107 Mi\u0119dzynarodowy Trybuna\u0142 Karny, stosowa\u0107 sankcje osobiste, zamra\u017ca\u0107 \u015brodki finansowe. W stosunku do polityk\u00f3w, urz\u0119dnik\u00f3w i oligarch\u00f3w Rosji m\u00f3g\u0142 i powinien to robi\u0107 Zach\u00f3d na d\u0142ugo przed agresj\u0105 na Ukrain\u0119 w 2022 r.<\/p>\n\n\n\n
Pi\u0119kne postulaty, mo\u017cna rzec. A konkrety? Troch\u0119 ich w nast\u0119pnych odcinkach spr\u00f3buj\u0119 podrzuci\u0107.<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/13_thesuicides.jpeg?resize=722%2C1024&ssl=1\")
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u201eJust for the record, Mr. Chairman. Let me say it just for the record\u2026\u201d – ile\u017c to razy przychodzi\u0142o mi w dyplomatycznych negocjacjach rozpoczyna\u0107 wyst\u0105pienie od tych s\u0142\u00f3w. Fraza ta ma na rokowaniach wielostronnych, na…<\/p>\n