W narastaj\u0105cym napi\u0119ciu i nagromadzeniu problem\u00f3w wiele m\u0105drych g\u0142\u00f3w widzi oznaki globalnego przesilenia.<\/p>\n\n\n\n
Globalne przesilenie zacz\u0119\u0142o si\u0119 nie wczoraj. Niekt\u00f3rzy wi\u0105\u017c\u0105 je nawet z widmem trzeciej wojny \u015bwiatowej. Ona te\u017c w niekt\u00f3rych diagnozach zacz\u0119\u0142a si\u0119 nie wczoraj. Co prawda jeszcze bez spektakularnego wybuchu, jakim by\u0142by otwarty konflikt militarny USA z Rosj\u0105 czy Chinami. Wszystko jednak ma ku temu zmierza\u0107. I to pe\u0142ne obawy, ale i fatalizmu oczekiwanie na jakie\u015b wielkie globalne t\u0105pni\u0119cie przesi\u0105ka do \u015bwiadomo\u015bci wielu ludzi, przynajmniej na Zachodzie. A jeszcze nak\u0142ada si\u0119 na to prze\u015bwiadczenie, \u017ce za du\u017co ju\u017c problem\u00f3w si\u0119 nagromadzi\u0142o, \u017ce \u015bwiat si\u0119 pod ich cie\u017carem przygniata, \u017ce to wszystko musi po prostu \u0142upn\u0105\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce dobrze potrafimy ju\u017c zdefiniowa\u0107 wyzwania, kt\u00f3rym \u015bwiat jako ca\u0142o\u015b\u0107 musi stawia\u0107 czo\u0142a. Ucz\u0105 o nich od ma\u0142o\u015bci. Przypomnijmy je dla porz\u0105dku, nawet je\u015bli wiedza to banalna.<\/p>\n\n\n\n
Po pierwsze, to gro\u017aba wojny nuklearnej. Pogr\u00f3\u017cki Putina o gotowo\u015bci u\u017cycia broni nuklearnej w kontek\u015bcie wojny na Ukrainie u\u015bwiadomi\u0142y, \u017ce syndrom rozszerzonego samob\u00f3jstwa, nawet je\u015bli w wydaniu rosyjskim jest tylko blefem maj\u0105cym na celu wystraszenie zachodnich spo\u0142ecze\u0144stw przed dalszym wspieraniem Ukrainy, to czyst\u0105 abstrakcj\u0105 nie jest. Mo\u017ce j\u0105 zastosowa\u0107 cho\u0107by KRLD. A \u0142a\u0144cuchowy w skutkach wzrost potencja\u0142\u00f3w nuklearnych nakr\u0119cany przez Chiny (\u0142a\u0144cuchowo, bo mog\u0105 za Chinami p\u00f3j\u015b\u0107 Indie, a za Indiami Pakistan) czyni ryzyko przypadkowego odpalenia \u0142adunk\u00f3w nuklearnych znaczniejszym. A jeszcze dochodzi do tego napi\u0119cie na Bliskim Wschodzie, kt\u00f3re tak\u017ce mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 detonatorem wojny nuklearnej.<\/p>\n\n\n\n
Po drugie, to zmiany klimatu. Nikt ju\u017c ich nie kwestionuje. Tylko marginalna cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa nie chce widzie\u0107 dzia\u0142alno\u015bci cz\u0142owieka jako ich \u017ar\u00f3d\u0142a. Ale sprawnego mechanizmu, kt\u00f3ry oparty by\u0142by na powszechnym konsensusie, takim pod kt\u00f3rym bezwarunkowo podpisa\u0142yby si\u0119 i USA, i Chiny, i Rosja, i Indie, dot\u0105d nie ma.<\/p>\n\n\n\n
Po trzecie, to zu\u017cycie zasob\u00f3w naturalnych. Z kurczeniem si\u0119 zapas\u00f3w w\u0119glowodor\u00f3w damy sobie pewno rad\u0119. Gorzej z post\u0119puj\u0105cym zmniejszaniem si\u0119 powierzchni las\u00f3w, wyja\u0142owieniem gleb, przetrzebieniem fauny ocean\u00f3w, ograniczonym dost\u0119pem do pitnej wody. Globalnych mechanizm\u00f3w regulacyjnych w tym zakresie nie ma \u017cadnych. Przy niek\u0142amanej satysfakcji z podpisania w 2023 r. konwencji o ochronie bior\u00f3\u017cnorodno\u015bci ocean\u00f3w, to nadal ledwo akt symboliczny.<\/p>\n\n\n\n
Po czwarte, to gro\u017aba globalnych pandemii. COVID-19 wystraszy\u0142 spo\u0142ecze\u0144stwa na ca\u0142ym globie. Nikt nie polemizuje z pogl\u0105dem, \u017ce kolejne pandemie s\u0105 nieuniknione. Nieznane s\u0105 wszak\u017ce \u017cadne rozwi\u0105zania prawno-instytucjonalne, kt\u00f3re zosta\u0142yby przed\u0142o\u017cone, a tym bardziej wdro\u017cone, aby pandemiom zapobiega\u0107, likwidowa\u0107 je w zarodku, rozwija\u0107 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 w ich zwalczaniu.<\/p>\n\n\n\n
Po pi\u0105te, to rosn\u0105ce w \u015bwiecie nier\u00f3wno\u015bci w ramach poszczeg\u00f3lnych spo\u0142ecze\u0144stw. Uprawnione s\u0105 tezy, \u017ce liczba ludzi w \u015bwiecie o statusie rzeczywistych niewolnik\u00f3w przebija wszelkie rekordy. Inne s\u0105 formy wsp\u00f3\u0142czesnego niewolnictwa, lecz jego skutki dla los\u00f3w jednostki ludzkiej wcale nie \u0142agodniejsze ni\u017c w przypadku klasycznego niewolnictwa z minionych epok, zdelegalizowanego i moralnie pot\u0119pionego. I co? Zako\u0144czy\u0142y si\u0119 mistrzostwa w Katarze i temat z radar\u00f3w opinii publicznej znik\u0142, cho\u0107 spos\u00f3b traktowania gastarbajter\u00f3w to tylko ma\u0142y wycinek problemu.<\/p>\n\n\n\n
Po sz\u00f3ste, to nieprzewidywalne konsekwencje post\u0119pu technologicznego, a zw\u0142aszcza wp\u0142yw sztucznej inteligencji. Powa\u017cne autorytety naukowe przestrzegaj\u0105 przed jej odcz\u0142owieczaj\u0105cym skutkiem dla naszych zachowa\u0144, wieszcz\u0105 nawet kres rodzaju ludzkiego, jakim go znamy. Pojawiaj\u0105 si\u0119 sygnowane szacownymi imionami apele o wstrzymanie dalszych prac na zastosowaniem sztucznej inteligencji, o wprowadzenie swoistego moratorium na dalszy jej rozw\u00f3j. W wymiarze prawnomi\u0119dzynarodowym i instytucjonalnym nie wida\u0107 wszak\u017ce \u017cadnych powa\u017cniejszych inicjatyw w skali globalnej. Unia Europejska podj\u0119\u0142a si\u0119 chwalebnie pionierskiej roli opracowania zasad u\u017cycia sztucznej inteligencji, ale do stworzenia powszechnego re\u017cimu jeszcze bardzo daleko.<\/p>\n\n\n\n
Po si\u00f3dme, pog\u0142\u0119bia si\u0119 strukturalny kryzys wsp\u00f3\u0142czesnego spo\u0142ecze\u0144stwa. Przejawia si\u0119 on w za\u0142amywaniu si\u0119 zaufania do zorganizowanych religii, do istniej\u0105cych instytucji politycznych, w post\u0119puj\u0105cej niewydolno\u015bci pa\u0144stwa. Mimo powszechnego charakteru tych zjawisk s\u0105 one nadal traktowane jako wyzwania lokalne, \u201eb\u00f3l g\u0142owy\u201d pa\u0144stw narodowych.<\/p>\n\n\n\n
Wyzwania te s\u0105 ewidentne i przyswajane w \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej od przedszkolnego prawie wieku. Na tyle s\u0105 powa\u017cne, aby m\u00f3wi\u0107 o czasie prawdziwego przesilenia. Na tyle powi\u0105zane ze sob\u0105, \u017ce specjalisci m\u00f3wi\u0105 o \u201epolikryzysie\u201d i dowodz\u0105, \u017ce skutecznie da si\u0119 je podj\u0105\u0107 tylko w ca\u0142o\u015bci, systemowo.<\/p>\n\n\n\n
Lecz co mia\u0142oby pomy\u015blnie przeprowadzi\u0107 \u015bwiat przez wzburzone kryzysowe wody? Kto? Jak?<\/p>\n\n\n\n
Jared Diamond w ksi\u0105\u017cce \u201eKryzysy. Punkty zwrotne dla kraj\u00f3w w okresie przemian\u201d stara\u0142 si\u0119 poda\u0107 sprawdzone recepty na skuteczne przeprowadzenie transformacji o charakterze zasadniczym na podstawie do\u015bwiadcze\u0144 kilku wybranych przez niego pa\u0144stw.<\/p>\n\n\n\n
Spr\u00f3bujmy przetransponowa\u0107 zaproponowane przez Diamonda czynniki powodzenia na p\u0142aszczyzn\u0119 globaln\u0105. Spr\u00f3bujmy oceni\u0107, jakie czynniki mog\u0105 wp\u0142yn\u0105\u0107 na skuteczne przeprowadzenie \u015bwiata przez globalne wstrz\u0105sy (\u201eglobal upheaval\u201d).<\/p>\n\n\n\n
Pierwszym na li\u015bcie czynnikiem jest konieczno\u015b\u0107 uznania, i\u017c \u015bwiat jest w stanie kryzysowym. No bo je\u015bli w naszej \u015bwiadomo\u015bci kryzys nie funkcjonuje, to problemu nie ma. Nic nas do dzia\u0142ania nie zmobilizuje. Atoli jeste\u015bmy, jak si\u0119 wydaje, jeszcze daleko od powszechnego zaakceptowania faktu kryzysu. \u015awiat trwa w zaprzeczeniu. Zw\u0142aszcza niezachodnia jego cz\u0119\u015b\u0107. Tam nadal emocjami spo\u0142ecznymi rz\u0105dzi nadzieja i optymizm rozwojowy. Nie przypadkiem chi\u0144ska literatura science-fiction operuje masowo utopijnymi wizjami \u015bwiata. Na Zachodzie w literaturze, ale i w politycznej i ekonomicznej prognostyce naukowej, dominuje za\u015b dystopia. Zachodni przyw\u00f3dcy od czasu do czasu stosuj\u0105 w swoich przem\u00f3wieniach dramatyczne zwroty retoryczne w opisie \u015bwiata. W Azji (w Rosji i Chinach) i w Afryce ze stanem kryzysowym kojarzony jest Zach\u00f3d. Dop\u00f3ki \u015bwiat nie wyzwoli si\u0119 z negacji i nie przyjmie kryzysowej diagnozy, nie nast\u0105pi niezb\u0119dna stymulacja do dzia\u0142ania.<\/p>\n\n\n\n
Kolejnym czynnikiem jest zaakceptowanie dzielenia odpowiedzialno\u015bci za rozwi\u0105zanie kryzysu, stworzenie wsp\u00f3lnoty powinno\u015bci. Teza, \u017ce wszystkie pa\u0144stwa ponosz\u0105 wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015b\u0107 za przysz\u0142o\u015b\u0107 globu, nie jest ju\u017c kwestionowana. Problem polega wszak\u017ce na tym, \u017ce utrzymuj\u0105 si\u0119 spory co do roz\u0142o\u017cenia owej wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015bci. Wiele pa\u0144stw Globalnego Po\u0142udnia nie kryje tego, \u017ce oczekuje, i\u017c rozwi\u0105zanie problem\u00f3w nast\u0105pi si\u0142ami i na koszt Zachodu. Bo to Zach\u00f3d, w ich mniemaniu, doprowadzi\u0142 \u015bwiat do obecnego stanu. A prawda jest taka, \u017ce nikt w samotrze\u0107, nawet USA, rady sobie nie da. Wi\u0119c znowu \u2013 bez powszechnej \u015bwiadomo\u015bci, \u017ce wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015b\u0107 jest powszechna i wymaga czynnego udzia\u0142u w rozwi\u0105zywaniu problem\u00f3w, sukces nie nast\u0105pi.<\/p>\n\n\n\n
Nast\u0119pny czynnik jest niemniej wa\u017cny. To rzetelna ocena rzeczywisto\u015bci i uczciwa samoocena w\u0142asnych postaw. Czytaj\u0105c dokumenty ONZ, rozlicznych szczyt\u00f3w w sprawach globalnych mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce tzw. spo\u0142eczno\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodowa jest generalnie zadowolona z podejmowanych przez siebie dzia\u0142a\u0144. Jak\u017ce rz\u0119si\u015bcie pogratulowa\u0142a sobie chocia\u017cby z powodu realizacji tzw. cel\u00f3w milenijnych, a przynajmniej niekt\u00f3rych z nich. Trudno w tych dokumentach znale\u017a\u0107 elementy krytyki skuteczno\u015bci w\u0142asnego dzia\u0142ania, a krytyki bezradno\u015bci instytucji mi\u0119dzynarodowych w szczeg\u00f3lno\u015bci. To instytucjonalne samozadowolenie tak czasami rozmija si\u0119 z ocenami publicyst\u00f3w mi\u0119dzynarodowych, organizacji pozarz\u0105dowych, \u017ce mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce politycy i dyplomaci funkcjonuj\u0105 w swojej zamkni\u0119tej rzeczywisto\u015bci, sztucznej rzeczywisto\u015bci. Zrozumie\u0107 mo\u017cna psychologiczny op\u00f3r przed samobiczowaniem na oczach opinii publicznej, przed podwa\u017caniem w\u0142asnych kompetencji i zaanga\u017cowania. Kto\u015b wszak\u017ce musi mie\u0107 odwag\u0119 op\u00f3r ten prze\u0142amywa\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Czynnik czwarty, te\u017c istotny: wsp\u00f3lna to\u017csamo\u015b\u0107. Postulat krzewienia wsp\u00f3lnej to\u017csamo\u015bci globalnej (w oparciu o to\u017csamo\u015b\u0107 nas wszystkich jako istot ludzkich) jest ze wszech miar szlachetny. Ta to\u017csamo\u015b\u0107 globalna jest wszak\u017ce nadal ma\u0142o odczuwalna. Dominuje i utrwalana jest to\u017csamo\u015b\u0107 plemienna, narodowa. To ona stoi za rozpowszechnionym omamem politycznym, \u017ce da si\u0119 wznie\u015b\u0107 narodowe b\u0105d\u017a regionalne zapory przed rozlewaniem si\u0119 zagro\u017ce\u0144 globalnych. Pytaniem zasadniczym w kontek\u015bcie krzepni\u0119cia to\u017csamo\u015bci globalnej pozostaje, czy uda si\u0119 j\u0105 zbudowa\u0107 bez czynnika instytucjonalnego, czyli \u015bwiatowego rz\u0105du, globalnej instytucji. To\u017csamo\u015b\u0107 narodowa nie wyros\u0142aby do obecnych rozmiar\u00f3w bez instytucji pa\u0144stwa narodowego, to\u017csamo\u015b\u0107 religijna nie znaczy\u0142aby wiele bez zorganizowanych ko\u015bcio\u0142\u00f3w. Czy brak silnej, ponadnarodowej instytucji globalnej nie oka\u017ce si\u0119 decyduj\u0105cym balastem w rozwijaniu poczucia to\u017csamo\u015bciowej wsp\u00f3lnoty?<\/p>\n\n\n\n
Pi\u0105ty faktor sukcesu: przyw\u00f3dztwo. Z tym te\u017c problem jest niepo\u015bledni. Zach\u00f3d jako ca\u0142o\u015b\u0107 cierpi na deficyt zaufania ze strony partner\u00f3w. Inicjatywy wychodz\u0105ce od Zachodu traktowane s\u0105 z podejrzliwo\u015bci\u0105. W ramach Zachodu Stany Zjednoczone, bez kt\u00f3rych \u017cadna inicjatywa naprawy \u015bwiata uda\u0107 si\u0119 nie mo\u017ce, cho\u0107 mo\u017ce by\u0107 realizowana (jak np. inicjatywa powszechnego zakazu broni nuklearnej, inicjatywa \u015bwiatowego trybuna\u0142u karnego, inicjatywa ograniczenia produkcji gaz\u00f3w cieplarnianych), zachowuj\u0105 si\u0119 cz\u0119sto jak przyw\u00f3dca kapry\u015bny, wybi\u00f3rczy, niezdecydowany. Unia Europejska nie potrafi wyzwoli\u0107 si\u0119 z narzuconych sobie samej samoogranicze\u0144, przezwyci\u0119\u017cy\u0107 kojarzenia jej kluczowych pa\u0144stw ze spu\u015bcizn\u0105 kolonialn\u0105. A Chiny, Rosja proponuj\u0105 wizj\u0119 przyw\u00f3dztwa dziewi\u0119tnastowiecznego, cynicznie zwi\u0105zanego zasadami globalnej r\u00f3wnowagi wielkich mocarstw. I stref wp\u0142yw\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Kolejna, sz\u00f3sta ju\u017c w naszej wyliczance, sk\u0142adowa to w\u0142a\u015bciwa perspektywa czasowa. Trzeba nam nauczy\u0107 si\u0119 patrze\u0107 daleko w przysz\u0142o\u015b\u0107. Przekona\u0107 do bardziej d\u0142ugookresowego spojrzenia polityk\u00f3w obozu demokratycznego mo\u017cna bez wi\u0119kszej napinki. Ale mechanizm polityki w pa\u0144stwach demokratycznych wymusi\u0142 u nich nawyk my\u015blenia w kategoriach sukcesu wyborczego, co narzuci\u0142o kr\u00f3tkoterminowy horyzont czasowy i doprowadzi\u0142o do pogr\u0105\u017cenia dyskursu politycznego w \u201epermanentnej tera\u017aniejszo\u015bci\u201d. Ogranicze\u0144 tych nie do\u015bwiadczaj\u0105 dyktatorzy i autokraci. Jednak\u017ce ich \u201elongtermizm\u201d nie polega na my\u015bleniu o przysz\u0142ym pokoleniu, lecz na unie\u015bmiertelnieniu w\u0142asnej s\u0142awy i imienia. Postulat \u201elongtermizmu\u201d przebija si\u0119 opornie. Pojawi\u0142y si\u0119 propozycje, aby jego promowaniem zaj\u0119\u0142y si\u0119 specjalne instytucje, w tym zahibernetyzowana obecnie Rada Powiernicza ONZ. Zawsze to jaka\u015b zmiana, kt\u00f3ra mo\u017ce rodzi\u0107 nadziej\u0119, ale i jej nie wida\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Si\u00f3dmy czynnik to idee. Pangeizm i jemu podobne, o kt\u00f3rych w poprzednim wpisie, s\u0105 dla polityk\u00f3w zbyt wysublimowane i g\u00f3rnolotne. Mog\u0105 by\u0107 katalizatorem globalnej to\u017csamo\u015bci, ale nie s\u0105 traktowane powa\u017cnie jako drogowskaz dzia\u0142ania. Nie ma dzi\u015b wyrazistych ideologii politycznych i ma\u0142o kto za nimi t\u0119skni. Spo\u0142ecze\u0144stwa powrotu do epoki wielkich ideologii nie chc\u0105. Ich traumatyczne skutki od\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na trwale w pami\u0119ci spo\u0142ecznej, zw\u0142aszcza Zachodu. Nie ma dzi\u015b filozofa, intelektualisty, kt\u00f3ry zainspirowa\u0142by \u015bwiat ide\u0105 mobilizuj\u0105c\u0105 do globalnego dzia\u0142ania. Globalnie czytani niekt\u00f3rzy s\u0105, cho\u0107by Harari. Ale do inspiracji jego tezami ma\u0142o kto si\u0119 przyzna. Niepowa\u017cny on taki, celebrycki. Jednym s\u0142owem zabawiacz, a nie m\u0119drzec. A mo\u017ce po prostu z epoki m\u0119drc\u00f3w te\u017c ju\u017c wyro\u015bli\u015bmy<\/p>\n\n\n\n
Zako\u0144cz\u0119 nasz\u0105 wyliczank\u0119 punktem \u00f3smym, czyli konieczno\u015bci\u0105 skonsolidowania \u015bwiata wsp\u00f3lnymi globalnymi warto\u015bciami. Zach\u00f3d przez dekady \u017cy\u0142 w iluzji, \u017ce \u015bwiat zmierza ku powszechnej akceptacji liberalnego pojmowania warto\u015bci, prymatu praw cz\u0142owieka, rz\u0105d\u00f3w prawa, demokracji, spo\u0142ecznej sprawiedliwo\u015bci, gospodarki rynkowej. Dzi\u015b zacz\u0105\u0142 w to powa\u017cnie w\u0105tpi\u0107. Kl\u0119ska transformacji w Afganistanie jest traktowana przez wielu jako dow\u00f3d, \u017ce s\u0105 i b\u0119d\u0105 w \u015bwiecie spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re zachodnich warto\u015bci nie b\u0119d\u0105 chcia\u0142y i mog\u0142y przyswaja\u0107. Osza\u0142amiaj\u0105ce tempo wzrostu gospodarczego Chin przyj\u0119to za skuteczno\u015b\u0107 alternatywnego, nieliberalnego modelu zarz\u0105dzania spo\u0142ecznego, przewy\u017cszaj\u0105c\u0105 skuteczno\u015b\u0107 modelu zachodniego. \u015awiat homogenizowa\u0107 si\u0119 pod wzgl\u0119dem warto\u015bci nie chce, a polityka Rosji i Chin doprowadzi\u0142a do odnowienia stanu konfrontacji globalnej opartej ju\u017c nie tylko na geopolityce, ale i na pojmowaniu warto\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Czy mo\u017cliwe jest skuteczne podejmowanie wyzwa\u0144 globalnych w \u015bwiecie g\u0142\u0119boko podzielonym przez warto\u015bci? Historia zna takie przypadki. Ostatecznie w czasie II wojny \u015bwiatowej po\u0142\u0105czy\u0142 aliant\u00f3w wsp\u00f3lny cel powstrzymania faszyzmu mimo g\u0142\u0119bokich podzia\u0142\u00f3w ideologicznych mi\u0119dzy Zachodem a ZSRR. A i w czasie zimnej wojny doktryna pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia pr\u00f3bowa\u0142a dowodzi\u0107, \u017ce dla rozwi\u0105zywania wyzwa\u0144 \u201eog\u00f3lnoludzkich\u201d trzeba dzia\u0142a\u0107 ponad podzia\u0142ami ideologicznymi. Wi\u0119c i dzi\u015b mo\u017cna sobie wyobrazi\u0107 \u201etaktyczne\u201d sojusze mi\u0119dzy \u015bwiatem demokracji i obozem autokracji w imi\u0119 cel\u00f3w og\u00f3lnoludzkich, np. ograniczenia tempa zmian klimatycznych. Ale to z za\u0142o\u017cenia b\u0119d\u0105 sojusze dora\u017ane, nietrwa\u0142e. Moja odpowied\u017a na pytanie o skuteczno\u015b\u0107 podejmowania takich wyzwa\u0144 przy konflikcie warto\u015bci jest wi\u0119c sceptyczna.<\/p>\n\n\n\n
A czy jest wyobra\u017calne zbudowanie porz\u0105dku opartego na wizji \u201ejednego \u015bwiata\u201d abstrahuj\u0105c od kwestii moralnych? Bo przecie\u017c jednolitego kodeksu moralnego dzi\u015b w \u015bwiecie nie ma. Nie ma jednej wielkiej i jedynej religii \u015bwiatowej (a tylko dwie otwarcie pretenduj\u0105ce do powszechnego zasi\u0119gu). Nie ma te\u017c jednolitego pozareligijnego zbioru prawd moralnych. Czy da si\u0119 go w og\u00f3le wyobrazi\u0107? Mahbubani przekonywa\u0142, \u017ce owszem. Punktem wyj\u015bcia by\u0142aby zasada: \u201enie czy\u0144 drugiemu, co tobie niemi\u0142e\u201d. A i Harari twierdzi\u0142, \u017ce da si\u0119. \u017be mo\u017cna rozpocz\u0105\u0107 jego budowanie od najni\u017cszego wsp\u00f3lnego mianownika czyli zakazu wyrz\u0105dzania innym cierpie\u0144. Problem polega na tym, \u017ce nadal w naszych kulturach mamy nie tylko r\u00f3\u017cne pojmowanie cierpienia. Najgorsze to to, \u017ce w znacz\u0105cych kulturach cierpienie uwznio\u015blamy, nadajemy mu wysublimowan\u0105 posta\u0107, czynimy drog\u0105 do moralnego doskonalenia. Jednym s\u0142owem, nie widz\u0119 szans na wsp\u00f3lny kodeks moralny w skali \u015bwiata w wyobra\u017calnej przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Pozostaje zdawa\u0107 si\u0119 na wsp\u00f3lne, mi\u0119dzynarodowe kodeksy prawne. To jedyna droga zbudowania solidnej wsp\u00f3lnoty warto\u015bci w \u015bwiecie.<\/p>\n\n\n\n
Sumaryczny wniosek z analizy powy\u017cszych o\u015bmiu czynnik\u00f3w pomy\u015blnego przeprowadzenia \u015bwiata przez czas wstrz\u0105s\u00f3w jest ma\u0142o krzepi\u0105cy. Daleko nam do stanu gotowo\u015bci. Bardzo daleko. Pozostaje wi\u0119c na razie dzia\u0142anie zaradcze o charakterze objawowym. B\u0119dziemy pr\u00f3bowa\u0107 radzi\u0107 sobie ze skutkami kryzysu, odcinkowymi i specyficznymi, b\u0119dziemy stawia\u0107 segmentowe tamy przed narastaniem zjawisk niebezpiecznych. B\u0119dziemy rozwi\u0105zywa\u0107 konkretne i dora\u017ane kryzysy. Do systemowego dzia\u0142ania warunki jeszcze nie dojrza\u0142y.<\/p>\n\n\n\n
Czego jednak oczekiwa\u0142bym od lider\u00f3w \u015bwiata, polityk\u00f3w, autorytet\u00f3w moralnych, celebryt\u00f3w politycznych i spo\u0142ecznych, to przejrzystego wy\u0142o\u017cenia, do jakiego \u015bwiata chc\u0105 d\u0105\u017cy\u0107, postawienia jasnych cel\u00f3w, sformu\u0142owania drogowskazu, zadeklarowania warto\u015bci, kt\u00f3rymi si\u0119 kieruj\u0105. Dezyderat ten stawiam w zwi\u0105zku z przygotowaniami do kolejnego \u201eprze\u0142omowego\u201d szczytu ONZ planowanego na 2024 r. Nie oczekuj\u0119 tam kolejnej deklaracji milenijnej. Nie oczekuj\u0119 te\u017c kolejnej wznios\u0142ej rezolucji Zgromadzenia Og\u00f3lnego ONZ, kolejnego komunikatu szczytu G-7 czy czy G-20, kolejnej deklaracji aliansu demokracji. Od tych szczyt\u00f3w nie oczekuj\u0119 ju\u017c wiele.<\/p>\n\n\n\n
Oczekuj\u0119 Karty na rzecz Jednolitego \u015awiata.<\/p>\n\n\n\n
Niech kr\u0105g jej sygnatariuszy b\u0119dzie na pocz\u0105tku w\u0105ski, bo nie wszystkim b\u0119dzie taka wizja w smak, jak Putinowi czy Xi, ale niech przy\u0142\u0105czenie si\u0119 do niej stanie si\u0119 deklaracj\u0105 politycznej przyzwoito\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Nowa Karta Atlantycka z 2021 r. podpisana przez Bidena i Johnsona to w sumie, je\u015bli spojrze\u0107 na jej tre\u015b\u0107, zmarnowana okazja. Poza wszystkim, je\u015bli ju\u017c wi\u0105za\u0107 nazw\u0119 z oceanicznymi regionami, to o kart\u0119 nie tyle atlantyck\u0105, co kart\u0119 trzech ocean\u00f3w musia\u0142oby dzi\u015b chodzi\u0107. Cele musia\u0142yby by\u0107 zaznaczone o wiele bardziej ambitnie i by\u0107 zwi\u0105zane z wizj\u0105 Jednego (Jednolitego) \u015awiata. I to da si\u0119 zrobi\u0107, cho\u0107 niekoniecznie r\u0119kami wy\u0142\u0105cznie polityk\u00f3w i dyplomat\u00f3w. A przyw\u00f3dcy polityczni maj\u0105 dobr\u0105 wym\u00f3wk\u0119, bo g\u0142owa im p\u0119ka od rozwi\u0105zywania konkretnych kryzys\u00f3w i konflikt\u00f3w. Kto\u015b powinien im pom\u00f3c.<\/p>\n\n\n\n
(Nota \u017ar\u00f3d\u0142owa: tak mniej wi\u0119cej o globalnym przesileniu opowiada\u0142em ostatnio na seminarium Szko\u0142y Edukacji Obywatelskiej w Wiedniu w lipcu 2023 r.).<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/aaarght_poster.jpeg?resize=724%2C1024&ssl=1\")
W narastaj\u0105cym napi\u0119ciu i nagromadzeniu problem\u00f3w wiele m\u0105drych g\u0142\u00f3w widzi oznaki globalnego przesilenia. Globalne przesilenie zacz\u0119\u0142o si\u0119 nie wczoraj. Niekt\u00f3rzy wi\u0105\u017c\u0105 je nawet z widmem trzeciej wojny \u015bwiatowej. Ona te\u017c w niekt\u00f3rych diagnozach zacz\u0119\u0142a si\u0119…<\/p>\n