W s\u0142usznie minionych czasach, w s\u0142usznie minionym imperium, w mie\u015bcie Czernomorsku m\u0119\u017cczy\u017ani w bia\u0142ych pikowanych kamizelkach komentowali na kartach niezapomnianej powie\u015bci prace genewskiej konferencji rozbrojeniowej (obraduj\u0105cej prawie sto lat temu):<\/p>\n\n\n\n
\u201e- Bernstorf to t\u0119ga g\u0142owa\u201d\u2026 \u201e- Nie ma co gada\u0107! Snowden to t\u0119ga g\u0142owa!\u201d\u2026 \u201e-\u2026mo\u017cecie mi wierzy\u0107, Chamberlain to tak\u017ce t\u0119ga g\u0142owa.\u201d\u2026 \u201e- Briand!\u201d – m\u00f3wili z zapa\u0142em. \u201eTo jest dopiero g\u0142owa! Briand!\u201d \u2026 \u201e- Briand to g\u0142owa! – powtarzali wzdychaj\u0105c. – Benesz to tak\u017ce g\u0142owa\u201d.<\/p>\n\n\n\n
By\u0142y wi\u0119c czasy, kiedy w opinii szerokiej publiczno\u015bci, polityk\u0119 mi\u0119dzynarodow\u0105 uprawia\u0142y jedynie t\u0119gie g\u0142owy. \u201eG\u0142owa\u201d by\u0142a synonimem przebieg\u0142o\u015bci, roztropno\u015bci i m\u0105dro\u015bci niedost\u0119pnej zwyk\u0142ym zjadaczom chleba. Polityka zagraniczna by\u0142a przywilejem elit.<\/p>\n\n\n\n
Kiedy w latach 2021-22 doje\u017cd\u017ca\u0142em do pracy w MSZ w Warszawie \u015brodkami komunikacji miejskiej, a sp\u0119dza\u0142em w nich naprawd\u0119 du\u017co czasu, mog\u0142em co najwy\u017cej s\u0142ysze\u0107, \u017ce: \u201eK***** pcha nas do wojny z Niemcami\u201d, \u201eM******* li\u017ce dup\u0119 Ameryce\u201d, \u201eP****** wyprowadzi nas z Unii\u201d, \u201eW**** nic w og\u00f3le nie robi, tylko stoi i buczy, bo pusty\u201d. Ani \u015bladu \u201et\u0119giej g\u0142owy\u201d, tylko inwektywy. A\u017c s\u0142ucha\u0107 hadko by\u0142o.<\/p>\n\n\n\n
Polityka wewn\u0119trzna ju\u017c dawno zesz\u0142a na poziom dostepny szaremu obywatelowi. On wie, jak zreformowa\u0107 opiek\u0119 zdrowotn\u0105, ma pomys\u0142y na reform\u0119 edukacji. Mo\u017ce godzinami przekomarza\u0107 si\u0119 na temat g\u00f3rnictwa, policji, handlu. Chce referend\u00f3w, comiesi\u0119cznie nowych wybor\u00f3w, uwzgl\u0119dniania jego opinii przez polityk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Ale polityk\u0119 zagraniczn\u0105 pozostawia elitom. Po staremu, co najwy\u017cej j\u0105 tylko komentuje.<\/p>\n\n\n\n
A jednocze\u015bnie do elit \u017cywi pogard\u0119, nie ufa im. Albo uwa\u017ca, \u017ce mu elity spsia\u0142y.<\/p>\n\n\n\n
Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce Zach\u00f3d prze\u017cywa najpowa\u017cniejszy kryzys elit od lat. Nie pierwszy raz w historycznej retrospektywie, ale poprzednie kryzysy nie s\u0105 z obecnym por\u00f3wnywalne. Dochodzi\u0142o do kryzysu elit, a nawet wr\u0119cz powszechnego buntu wobec elit w 1789 r., 1848 r., 1917-18 r., 1945 r. czy nawet w 1968 r., ale dzi\u015b to zupe\u0142nie inne do\u015bwiadczenia.<\/p>\n\n\n\n
Jak twierdzi\u0142 Pareto, spo\u0142ecze\u0144stwa s\u0105 zawsze skazane na przyw\u00f3dztwo elit. Nie s\u0105 elity klas\u0105, nie s\u0105 nawet warstw\u0105 spo\u0142eczna. S\u0105 amorficzne, mgliste, r\u00f3\u017cnie definiowalne, pozbawione struktury i powi\u0105za\u0144. Ale s\u0105. Intuicyjnie wiemy, \u017ce s\u0105. Przypisujemy im przyw\u00f3dcz\u0105, kierownicz\u0105 rol\u0119 w polityce, biznesie, kulturze, \u017cyciu religijnym i intelektualnym.<\/p>\n\n\n\n
Teza o kryzysie elit kr\u0105\u017cy ju\u017c od dekady. Czy jest uzasadniona? Czy jest ona li tylko narz\u0119dziem wykorzystywanym do rozbudzania w spo\u0142ecze\u0144stwach zachodnich nastroj\u00f3w populistycznych? Populizm \u017cyje przecie\u017c z atakowania elit, z podwa\u017cania ich legitymacji.<\/p>\n\n\n\n
Kryzys elit, jak si\u0119 wydaje, jest zjawiskiem realnym, chocia\u017c populi\u015bci rozd\u0119li go do piramidalnych rozmiar\u00f3w. Bez odwo\u0142ania si\u0119 do s\u0142abo\u015bci elit nie spos\u00f3b wszak\u017ce wyt\u0142umaczy\u0107 takich zjawisk, jak kryzys demokracji, kryzys liberalizmu, kryzys pa\u0144stwa opieku\u0144czego, a nawet kryzys Unii Europejskiej.<\/p>\n\n\n\n
Kryzys nie wzi\u0105\u0142 si\u0119 nie wiadomo sk\u0105d. Ma \u00f3w kryzys elit, w mojej ocenie, trzy \u017ar\u00f3d\u0142a.
<\/p>\n\n\n\n
Po pierwsze, stoi za nim kryzys finansowy roku 2008 i jego skutki spo\u0142eczne i gospodarcze. Po drugie, to wstrz\u0105sy procesu globalizacji. Po trzecie, to reperkusje dokonuj\u0105cej si\u0119 rewolucji technologicznej.<\/p>\n\n\n\n
Kryzys finansowy 2008 r. doprowadzi\u0142 do moralnej zapa\u015bci elit finansowych Zachodu, przede wszystkim zdiabolizowa\u0142 nam i w b\u0142oto wdepta\u0142 bankier\u00f3w. Bo swoj\u0105 nieodpowiedzialn\u0105 polityk\u0105 do niego cynicznie doprowadzili, a nast\u0119pnie schowali si\u0119 przed jego skutkami pod parasolem rz\u0105dowych gwarancji i dotacji, a jeszcze brali przy tym sowite bonusy. Ale kryzys poderwa\u0142 zaufanie tak\u017ce do ekspert\u00f3w finansowych, a nawet do ekonomicznych akademik\u00f3w, bo kryzysu nie przewidzieli, przed kryzysem nie ostrzegli. Os\u0142abi\u0142 te\u017c notowania klasy politycznej, bo nie potrafi\u0142a ona ochroni\u0107 najs\u0142abszych przed skutkami kryzysu. Upad\u0142 mit konstytutywny kapitalizmu, \u017ce chciwo\u015b\u0107 jest szlachetna (\u201egreed is good\u201d). Kryzys pog\u0142\u0119bi\u0142 przepa\u015b\u0107 dochodow\u0105 w spo\u0142ecze\u0144stwach Zachodu. Wsp\u00f3\u0142czynnik Gini zacz\u0105\u0142 rosn\u0105\u0107 nawet w najbardziej egalitarnych spo\u0142ecze\u0144stwach. A Piketty pogn\u0119bi\u0142 pesymizm, prognozuj\u0105c, \u017ce bogaci b\u0119d\u0105 coraz bogatsi, \u017cyj\u0105c jedynie z odcinania kupon\u00f3w od nagromadzonego bogactwa.<\/p>\n\n\n\n
Rozwiane zosta\u0142y nadzieje na \u015bwiat\u0142e przyw\u00f3dztwo ze strony nowej, globalnej plutokracji, kt\u00f3ra mia\u0142aby prowadzi\u0107 \u015bwiat bezpiecznie przez globalizacyjne wstrz\u0105sy. Bo okaza\u0142o si\u0119, \u017ce w czarnej godzinie kapita\u0142 mi\u0119dzynarodowy odnajduje narodowe oblicze i szuka opieki ze strony narodowego pa\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n
Kryzys by\u0142 bolesnym ciosem dla wiary w sprawno\u015b\u0107 merytokracji, w tym mi\u0119dzynarodowej. Zebra\u0142a ci\u0119gi zw\u0142aszcza biurokracji unijna, brukselska. Bo nie przewidzia\u0142a, nie alarmowa\u0142a o skutkach beztroskiego zad\u0142u\u017cania si\u0119 Grecji i innych pa\u0144stw. Uleg\u0142a nawykom prokrastynacyjnym w procesie rozwi\u0105zywania kryzysu greckiego. Nawet kiedy okaza\u0142a si\u0119 skuteczna w realizacji planu ratowania Grek\u00f3w, by\u0142a krytykowana za obci\u0105\u017canie pomoc\u0105 tak\u017ce pa\u0144stw biedniejszych w imi\u0119 fa\u0142szywie pojmowanej solidarno\u015bci. Po raz kolejny zadzia\u0142a\u0142a zbyt wolno, zbyt reaktywnie i zbyt zadufana by\u0142a w swojej prawowito\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Elity polityczne w pa\u0144stwach zachodnich za\u015b pokaza\u0142y, \u017ce koszula bli\u017csza ich cia\u0142u i zamiast chroni\u0107 zwyk\u0142ych obywateli, chroni\u0142y banki i bankier\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Drugim wa\u017cnym czynnikiem okaza\u0142a si\u0119 niezdolno\u015b\u0107 elit do opanowania skutk\u00f3w globalizacji. Globalizacja oznacza\u0142a przeprowadzk\u0119 zachodniego potencja\u0142u wytw\u00f3rczego i us\u0142ugowego do pa\u0144stw biedniejszych, oferuj\u0105cych ni\u017csze koszty wytwarzania, a zw\u0142aszcza ni\u017csze koszty p\u0142acowe. Doprowadzi\u0142o to do likwidacji setek tysi\u0119cy miejsc pracy nie wymagaj\u0105cych specjalnych kwalifikacji. Posady migrowa\u0142y na wsch\u00f3d i po\u0142udnie, a na zach\u00f3d zacz\u0119li masowym potokiem migrowa\u0107 \u201eodmie\u0144cy\u201d, ludzie odmiennych kultur i religii. Spo\u0142ecze\u0144stwa przesta\u0142y ufa\u0107 elitom pa\u0144stwowym, i\u017c potrafi\u0105 one kontrolowa\u0107 granice w\u0142asnego pa\u0144stwa. A lokalnie stare i zasta\u0142e spo\u0142eczno\u015bci wystawione zosta\u0142y na szok kulturowy \u2013 wsp\u00f3\u0142\u017cycia z \u201eobcym\u201d. Przesta\u0142y dzia\u0142a\u0107 obietnice bezpiecze\u0144stwa kulturowego. Zi\u015bci\u0142y si\u0119 przepowiednie \u201espo\u0142ecze\u0144stwa strachu\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Trzecie \u017ar\u00f3d\u0142o kryzysu to skutki rewolucji technologicznej. Post\u0119p technologiczny przybra\u0142 wyk\u0142adniczy charakter. Ludzie, a i spo\u0142ecze\u0144stwa ca\u0142e, nie potrafi\u0105 oswoi\u0107 si\u0119 z jego tempem. A tym bardziej anachroniczne okaza\u0142y si\u0119 w zarz\u0105dzaniu technologiczn\u0105 rewolucj\u0105 instytucje polityczne. Z jednej strony nie potrafi\u0105 sobie radzi\u0107 z przetrawianiem masowego nap\u0142ywu danych. Z drugiej, wykorzystuj\u0105 nowe technologie, zw\u0142aszcza zwi\u0105zane z inwigilacj\u0105, przeciw w\u0142asnym obywatelom. Z pomoc\u0105 \u201ebig data\u201d manipuluj\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105 obywateli i ich wyborami. Nie potrafi\u0105 zapanowa\u0107 nad mow\u0105 nienawi\u015bci. Nie potrafi\u0105 uregulowa\u0107 zasad funkcjonowania sztucznej inteligencji. Instytucje polityczne i sama klasa polityczna utraci\u0142y zaufanie obywateli. A to dopiero przecie\u017c pocz\u0105tek wielkich turbulencji wywo\u0142anych technologi\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Elity polityczne generuj\u0105 wi\u0119c naturaln\u0105 niech\u0119\u0107. Ukuto nawet poj\u0119cie \u201echumocracy\u201d, oznaczaj\u0105ce zamkni\u0119t\u0105 grup\u0119 kumplowsk\u0105, ludzi ko\u0144cz\u0105cych te same szko\u0142y, id\u0105cych t\u0105 sam\u0105 drog\u0105 awansow\u0105 w polityce, tworz\u0105cych cyniczn\u0105, zamkni\u0119t\u0105 kast\u0119 politycznych menad\u017cer\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Elity polityczne w oczach obywateli utraci\u0142y etos. Ich cz\u0142onkowie s\u0105 zwyk\u0142ymi menad\u017cerami, kt\u00f3rzy chc\u0105 zarz\u0105dza\u0107 pa\u0144stwem, tak jak zarz\u0105dza si\u0119 firm\u0105. Bez wznios\u0142ych cel\u00f3w, bez szlachetnych misji. Po prostu dbaj\u0105 o to, aby interes dobrze si\u0119 kr\u0119ci\u0142, czyli ich dzia\u0142alno\u015b\u0107 znajdowa\u0142a w\u0142a\u015bciw\u0105 gratyfikacj\u0119 przy urnie wyborczej.<\/p>\n\n\n\n
Jacek \u017bakowski podzieli\u0142 kiedy\u015b politycznych lider\u00f3w na trawo\u017cernych i drapie\u017cnik\u00f3w (mi\u0119so\u017cernych).<\/p>\n\n\n\n
Trawo\u017cerni przyw\u00f3dcy stawiaj\u0105 na praworz\u0105dno\u015b\u0107, kultur\u0119 prawn\u0105, tworzenie prawa, wielokulturowo\u015b\u0107, empati\u0119, tolerancj\u0119, rozbrojenie, liberalizacj\u0119 handlu, pa\u0144stwo opieku\u0144cze. Podejmuj\u0105 decyzje wolno, bez presji, bez poganiania. Pozwalaj\u0105 sobie na ma\u0142e przyjemno\u015bci \u017cycia. Chc\u0105 dla innych budowa\u0107 \u201ecywilizacj\u0119 czasu wolnego\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Politycy drapie\u017cni epatuj\u0105 has\u0142ami wstawania z kolan, odbudowy wielko\u015bci w\u0142asnego kraju, troski o honor narodu, zaprowadzania porz\u0105dku, zamykania przest\u0119pc\u00f3w (innych polityk\u00f3w) w wi\u0119zieniach, wznoszenia mur\u00f3w na granicach, apologetyki cz\u0142owieka jako pana nad przyrod\u0105, kultu pot\u0119gi w polityce mi\u0119dzynarodowej.<\/p>\n\n\n\n
Objawem kryzysu elit mia\u0142oby by\u0107 wypieranie gatunku polityk\u00f3w trawo\u017cernych przez plemi\u0119 polityk\u00f3w drapie\u017cnych. A skutkiem tego krzyk zast\u0105pi\u0142 perswazj\u0119, pogo\u0144 zast\u0105pi\u0142a ciche prze\u017cuwanie czasu, pozorowane dzia\u0142anie dyskusj\u0119, cieszenie si\u0119 w\u0142adz\u0105 zast\u0105pi\u0142o cieszenie si\u0119 \u017cyciem.<\/p>\n\n\n\n
\u017bakowski pisa\u0142, \u017ce przez ostatnie p\u00f3\u0142 wieku na Zachodzie trawo\u017cerni liderzy opanowali \u017cycie publiczne, dominowali w polityce (a Reagan? a Thatcher? Ale mniejsza o szczeg\u00f3\u0142y). Drapie\u017cnicy rz\u0105dzili za\u015b biznesem i finansami. Dzi\u015b mia\u0142oby doj\u015b\u0107 do wielkiej zamiany r\u00f3l. W polityce stery przej\u0119li politycy drapie\u017cni (a Merkel? a Hollande? Ale mniejsza o szczeg\u00f3\u0142y).<\/p>\n\n\n\n
Wydaje si\u0119, \u017ce nawet je\u015bli to prawda, to nie na d\u0142ugo wszak\u017ce. Bo spo\u0142ecze\u0144stwa przecie\u017c, je\u015bli spojrze\u0107 na styl \u017cycia m\u0142odego pokolenia, zw\u0142aszcza w miastach, staj\u0105 si\u0119 coraz bardziej \u201etrawo\u017cerne\u201d. Powr\u00f3t drapie\u017cnik\u00f3w jest jedynie psychopolityczn\u0105 cofk\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Mi\u0119so\u017cerno\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 firmow\u0105 to\u017csamo\u015bci\u0105 populist\u00f3w. Ale ma ona wymiar bardziej deklaratywny ni\u017c realny, przynajmniej na Zachodzie. Do czego prowadzi \u015blepa i zadufana w sobie mi\u0119so\u017cerno\u015b\u0107 w polityce zagranicznej wida\u0107 najlepiej na przyk\u0142adzie Putina. R\u00f3wnie\u017c mi\u0119so\u017cerny zwrot w polityce Chin, jaki zafundowa\u0142 im Xi, pozycji mi\u0119dzynarodowej kraju nie sprzyja. Wprowadzi\u0142 napi\u0119cia do relacji z Zachodem i wystraszy\u0142 s\u0105siad\u00f3w. Nawet wysublimowana drapie\u017cno\u015b\u0107 (Erdogan) na d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119 nie pop\u0142aca.<\/p>\n\n\n\n
Pamela Paul w 2023 r. na \u0142amach New York Times przypomnia\u0142a, \u017ce, historycznie rzecz bior\u0105c, Amerykanie (ale i ludzie Zachodu jako takiego) nigdy nie lubili elit. Bo elity zawsze patrzy\u0142y na innych z g\u00f3ry, a tego lubi\u0107 nikt raczej nie chce.<\/p>\n\n\n\n
Paradoksalnie, dzi\u015b pogarda dla elit najg\u0142o\u015bniej emanuje ze strony populistycznej prawicy, a prawic\u0119 najcz\u0119\u015bciej kojarzono z polityk\u0105 elit w\u0142a\u015bnie. \u201eElita\u201d jest identyfikowana z tymi, kt\u00f3rzy s\u0105 lepiej wykszta\u0142ceni i maj\u0105 wi\u0119ksz\u0105 w\u0142adz\u0119, szczeg\u00f3lnie w\u0142adz\u0119 kulturow\u0105 (narzucania liberalnych warto\u015bci). Elita inaczej to ludzie, z kt\u00f3rymi gorzej wykszta\u0142ceni si\u0119 nie zgadzaj\u0105 i kt\u00f3rych nie lubi\u0105.
<\/p>\n\n\n\n
Antyelitarna by\u0142a tradycyjnie lewica. Bo uosabiaj\u0105 elity nier\u00f3wno\u015bci spo\u0142eczne, a w najlepszym przypadku symbolizuj\u0105 wadliw\u0105 merytokracj\u0119, uniemo\u017cliwiaj\u0105 dost\u0119p do w\u0142adzy osobom spoza tzw. systemu.<\/p>\n\n\n\n
Zdumiewa\u0107 mo\u017ce jeszcze to, \u017ce, pogardzaj\u0105c elitami, ludzie (a przynajmniej znaczna ich cz\u0119\u015b\u0107) do zaliczenia si\u0119 w ich poczet d\u0105\u017c\u0105. Podziwiamy elitarnych sportowc\u00f3w. Polegamy na elitarnych instytucjach edukacyjnych i badawczych. Chcemy je\u017adzi\u0107 mercedesami. A wsiadaj\u0105c do poci\u0105gu zawsze preferowa\u0107 b\u0119dziemy miejsce w pierwszej klasie. Ale p\u00f3ki nas na to nie sta\u0107, gor\u0105co nienawidzimy ka\u017cdego, kto tak sobie mo\u017ce pozwoli\u0107, kiedy tylko zechce.<\/p>\n\n\n\n
Nowe elity, kt\u00f3re zaw\u0142aszczy\u0142y pa\u0144stwa na przestrzenni post-sowieckiej i pr\u00f3bowa\u0142y opanowa\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa na Ba\u0142kanach Zachodnich, r\u00f3wnie\u017c odwo\u0142ywa\u0142y si\u0119 do drapie\u017cniczych instynkt\u00f3w. Bo tam niepodleg\u0142o\u015b\u0107 i demokracja skojarzy\u0142a si\u0119 z chaosem, nieporz\u0105dkiem i bezprawiem. Zbudowali wi\u0119c drapie\u017cnicy neo-feudaln\u0105 drabin\u0119 spo\u0142eczn\u0105, na czele kt\u00f3rej usadowi\u0142a si\u0119 neo-szlachta. Jak pisa\u0142 Vlad Inozemtsev, wzorem ancien regime\u2019u \u201eszlachta togi\u201d (biurokraci, funkcjonariusze pa\u0144stwowi, oligarchia oraz kler) rywalizowa\u0142a ze \u201eszlacht\u0105 miecza\u201d (wojsko i struktury si\u0142owe). Zapanowa\u0142y \u015bcis\u0142a hierarchizacja r\u00f3l spo\u0142ecznych i zale\u017cno\u015bci podda\u0144cze o wr\u0119cz egzystencjalnym charakterze. A g\u0142\u00f3wn\u0105 zasad\u0105 reguluj\u0105ca porz\u0105dek spo\u0142eczny sta\u0142 si\u0119 aksjomat, \u017ce \u201eprawo ma zastosowanie tylko w relacjach mi\u0119dzy dwoma r\u00f3wnymi sobie podmiotami\u201d. Je\u015bli syn ministra zrobi\u0142 krzywd\u0119 synowi innego ministra, wkracza z ca\u0142\u0105 surowo\u015bci\u0105 s\u0105d. Je\u015bli syn ministra zrobi\u0142 krzywd\u0119 synowi parweniusza, spraw\u0119 zamiata si\u0119 pod dywan, wyja\u015bniaj\u0105c to szczeg\u00f3lnymi okoliczno\u015bciami zdarzenia. I generalnie \u017cycie neo-szlachcica ma tam wi\u0119ksz\u0105 warto\u015b\u0107 ni\u017c \u017cycie plebejusza.<\/p>\n\n\n\n
W neo-spo\u0142ecze\u0144stwach opanowanych przez neo-drapie\u017cne elity stabilno\u015b\u0107 zosta\u0142a zbudowana na neo-niewolniczych zale\u017cno\u015bciach i hierarchii podda\u0144stwa. Kontrola polityczna sta\u0142a si\u0119 wa\u017cniejsza od prawowito\u015bci (sprawowanie w\u0142adzy nobilituje w\u0142adz\u0119 sprawuj\u0105cych i legitymizuje spos\u00f3b jej przej\u0119cia i sprawowania). Kontrola polityczna nad spo\u0142ecze\u0144stwem sta\u0142a si\u0119 wa\u017cniejsza od rozwoju gospodarczego.<\/p>\n\n\n\n
Kryzys elit na Zachodzie wyja\u0142owi\u0142 dotychczasowe poj\u0119cia polityczne. Ju\u017c dawno Noam Chomsky wyrokowa\u0142, \u017ce terminy \u201elewica\u201d i \u201eprawica\u201d pozbawione zosta\u0142y tre\u015bci. Analitycy pisali za\u015b o nowej linii podzia\u0142u na scenie politycznej \u2013 na \u201eglobalizator\u00f3w\u201d, czyli zwolennik\u00f3w globalizacji i \u201elokalizator\u00f3w\u201d, czyli zwolennik\u00f3w my\u015blenia lokalnego. Globalizatorzy wywodz\u0105 si\u0119 zar\u00f3wno z szereg\u00f3w tradycyjnie pojmowanej lewicy (intelektualni kosmopolici, dzia\u0142acze charytatywni, ludzie kultury), jak i prawicy (zwolennicy wolnego handlu, liderzy mi\u0119dzynarodowego biznesu). I w szeregach w\u0142asnych oboz\u00f3w musz\u0105 stawia\u0107 op\u00f3r zwolennikom odgradzania si\u0119 od \u015bwiata (po lewej stronie s\u0105 to dzia\u0142acze zwi\u0105zkowi, po prawej za\u015b to prawicowi nacjonali\u015bci, ksenofobicznie nastawieni prowincjusze). Ideologicznym ciosem dla lewicy by\u0142 zanik wielkoprzemys\u0142owej klasy robotniczej, wi\u0119c jej spoiwem mog\u0142a sta\u0107 si\u0119 jedynie sprawiedliwo\u015b\u0107 spo\u0142eczna (walka z nier\u00f3wno\u015bciami dochodowymi) i spo\u0142eczna empatia (solidarno\u015b\u0107 z grupami \u201eupo\u015bledzonymi\u201d). Prawic\u0119 (zw\u0142aszcza chadeck\u0105) pogr\u0105\u017cy\u0142 natomiast kryzys instytucjonalnego ko\u015bcio\u0142a, sekularyzacja spo\u0142eczna (kto by pomy\u015bla\u0142, \u017ce legalizacj\u0119 ma\u0142\u017ce\u0144stw jednop\u0142ciowych w Niemczech i Wielkiej Brytanii przeprowadza\u0107 b\u0119d\u0105 rz\u0105dy nominalnie prawicowe).<\/p>\n\n\n\n
Napi\u0119cia mi\u0119dzy horyzontami perspektyw w niekt\u00f3rych krajach (postransformacyjnych w Europie \u015arodkowowschodniej i modernizuj\u0105cych si\u0119 galopuj\u0105co w Trzecim \u015awiecie) powoduj\u0105, \u017ce m\u0142ode elity wielkomiejskie (sto\u0142eczne) czuj\u0105 si\u0119 jak cudzoziemcy we w\u0142asnym kraju (m\u0142odzie\u017c ze Zbawixa, widownia TR, Nowego, Powszechnego, Studio).<\/p>\n\n\n\n
A generalnie na Zachodzie dosz\u0142o do dawno niewidzianej alienacji elit w spo\u0142ecznym przynajmniej postrzeganiu. W\u0142adza skupi\u0142a si\u0119 w r\u0119kach nies\u0142ychanie w\u0105skiego kr\u0119gu. A zachodnie spo\u0142ecze\u0144stwa zosta\u0142y pora\u017cone autoimmunologiczn\u0105 chorob\u0105, jak opisywa\u0142 to Jochen Bittner. Jej po\u017cywk\u0105 sta\u0142y si\u0119 zw\u0105tpienie i wyrzuty sumienia, kt\u00f3re przez wieki wros\u0142y w to\u017csamo\u015b\u0107 Zachodu, a zw\u0142aszcza Europejczyk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Wi\u0119c w decyzjach politycznych parali\u017cuje klas\u0119 polityczn\u0105 skomplikowanie \u015bwiata. Wybieraj\u0105 prokrastynacj\u0119, dzia\u0142ania dora\u017ane, spi\u0119ci l\u0119kiem o nieprzewidziane konsekwencje w\u0142asnych decyzji. My\u015bl\u0105 tera\u017aniejszo\u015bci\u0105, rozmawiaj\u0105 ze spo\u0142ecze\u0144stwem palimpsestowo w nadziei na jego kr\u00f3tk\u0105 pami\u0119\u0107. Traktuj\u0105 wyborc\u00f3w jak dzieci (czy ktokolwiek w Polsce przebije kiedykolwiek w tym Morawieckiego?). A wyborcy – traktowani jak dzieci, zachowuj\u0105 si\u0119 jak dzieci. Nie maj\u0105 nic przeciwko, aby to inni wybierali za nich, wskazywali, czego im potrzeba, pod warunkiem, \u017ce ich podstawowe potrzeby konsumpcyjne zostan\u0105 zaspokojone (gwarantowany co miesi\u0105c doch\u00f3d, pozwalaj\u0105cy na okazjonalne szale\u0144stwo zakup\u00f3w w Biedronce oraz wczasy na pla\u017cy w Stegnie, mieszkanie nawet w patodeweloperce, samoch\u00f3d nawet pi\u0119tnastoletni dizel, ale samoch\u00f3d). No mo\u017ce, jak pokaza\u0142y to wyniki wybor\u00f3w w Polsce w 2023 r., nie wszyscy.<\/p>\n\n\n\n
O ile w polityce wewn\u0119trznej wyborcy mog\u0105 wyzwoli\u0107 si\u0119 spod kompleksu dziecka, to w polityce mi\u0119dzynarodowej nadal ci\u0119\u017cko im to przychodzi.<\/p>\n\n\n\n
(Na podstawie prezentacji na seminarium w Oksfordzie w marcu 2019 r.)<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/25_theserpents.jpeg?resize=722%2C1024&ssl=1\")
W s\u0142usznie minionych czasach, w s\u0142usznie minionym imperium, w mie\u015bcie Czernomorsku m\u0119\u017cczy\u017ani w bia\u0142ych pikowanych kamizelkach komentowali na kartach niezapomnianej powie\u015bci prace genewskiej konferencji rozbrojeniowej (obraduj\u0105cej prawie sto lat temu): \u201e- Bernstorf to t\u0119ga g\u0142owa\u201d\u2026…<\/p>\n