{"id":2101,"date":"2024-05-20T07:00:00","date_gmt":"2024-05-20T07:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/piotrswitalski.com\/?p=2101"},"modified":"2024-05-20T12:56:11","modified_gmt":"2024-05-20T12:56:11","slug":"just-for-the-record-wpis-dziesiaty-instytucje-kluczem-do-zmian","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/piotrswitalski.com\/?p=2101","title":{"rendered":"Just for the Record. Wpis dziesi\u0105ty: instytucje kluczem do zmian?"},"content":{"rendered":"\n
Instytucje mi\u0119dzynarodowe staj\u0105 si\u0119 z regu\u0142y por\u0119cznym narz\u0119dziem dla wy\u0142adowania spo\u0142ecznych frustracji w czasach kryzys\u00f3w mi\u0119dzynarodowych. Wojna na Ukrainie wywo\u0142a\u0142a wiele krytycznych g\u0142os\u00f3w obwiniaj\u0105cych ONZ i OBWE o brak zdolno\u015bci do skutecznego dzia\u0142ania. S\u0142usznie zreszt\u0105. W pa\u0144stwach globalnego Po\u0142udnia powszechnie narzekano na dyktat Mi\u0119dzynarodowego Funduszu Walutowego. A w pa\u0144stwach Unii Europejskiej rytualnym obiektem politycznych ci\u0119g\u00f3w ze strony skrajnej prawicy i populist\u00f3w jest od dekad Unia Europejska.<\/p>\n\n\n\n
Nawet je\u015bli krytyka to s\u0142uszna, bo cz\u0119sto nie staj\u0105 one na wysoko\u015bci zadania, instytucje mi\u0119dzynarodowe s\u0105 znamieniem post\u0119pu w stosunkach mi\u0119dzynarodowych. Zas\u0142uguj\u0105 na systemowe docenienie i wsparcie. Dope\u0142niaj\u0105 rozw\u00f3j prawa mi\u0119dzynarodowego. S\u0142u\u017c\u0105 okie\u0142znaniu dominacji wielkich i krzewieniu postaw kooperacyjnych w \u015brodowisku mi\u0119dzynarodowym. Opisywa\u0142em w jednej ze swoich ksi\u0105\u017cek ich rozw\u00f3j na przestrzeni ostatnich stu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu lat. Po II wojnie \u015bwiatowej ich rozrost przybra\u0142 form\u0119 niemal\u017ce kaskadow\u0105. Powo\u0142ywanie do \u017cycia wci\u0105\u017c nowych instytucji, rozbudowa istniej\u0105cych sta\u0142o si\u0119 z czasem bezrefleksyjnym wr\u0119cz sposobem sprzyjania rozwojowi wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzynarodowej w rozwi\u0105zywaniu wsp\u00f3lnych problem\u00f3w. Logika przy\u015bwieca\u0142a temu taka: pojawi\u0142 si\u0119 problem, wi\u0119c aby go rozwi\u0105za\u0107, niezb\u0119dna jest instytucja.<\/p>\n\n\n\n
We wst\u0119pie do publikacji \u201eThe Pursuit of Undivided Europe\u201d z 2014 r., zawieraj\u0105cej opinie przedstawicieli \u015brodowiska naukowo-badawczego o przysz\u0142o\u015bci Rady Europy (a z powod\u00f3w ca\u0142kiem niemerytorycznych \u015bwiadomie zignorowanej przez \u00f3wczesnych w\u0142odarzy Rady Europy) spr\u00f3bowa\u0142em przywo\u0142a\u0107 kilka prostych prawd, kt\u00f3re rzutuj\u0105 na efektywno\u015b\u0107 instytucji mi\u0119dzynarodowych. Przypomn\u0119 je w skr\u00f3cie.<\/p>\n\n\n\n
Organizacja mi\u0119dzynarodowa znaczy tyle, ile pa\u0144stwa cz\u0142onkowskie chc\u0105, aby znaczy\u0142a. Pa\u0144stwa cz\u0142onkowskie kontrol\u0119 nad organizacj\u0105 cz\u0119sto stawiaj\u0105 wy\u017cej od jej skuteczno\u015bci. Chc\u0105 lokowa\u0107 w kluczowych miejscach mi\u0119dzynarodowych sekretariat\u00f3w ludzi, do kt\u00f3rych maj\u0105 zaufanie. Nie chc\u0105 mie\u0107 do czynienia z \u201enieprzewidywalnymi\u201d liderami na czele organizacji. Tworzenie nowych instytucji lub powierzanie im nowych r\u00f3l traktuj\u0105 nierzadko jako alibi dla w\u0142asnej bezczynno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Ka\u017cda organizacja mi\u0119dzynarodowa wytwarza swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 kultur\u0119 instytucjonaln\u0105. Jej stra\u017cnikiem s\u0105 mi\u0119dzynarodowe sekretariaty. Mi\u0119dzynarodowe sekretariaty wykazuj\u0105 tendencj\u0119 do alienacji. Staj\u0105 si\u0119 bytami samymi w sobie, wymykaj\u0105cymi si\u0119 spod kontroli ze strony pa\u0144stw cz\u0142onkowskich. Co doprowadza do nieuniknionego spi\u0119cia mi\u0119dzy pa\u0144stwami a biurokracj\u0105. Kieruj\u0105 si\u0119 biurokraci swoi\u015bcie pojmowanym interesem organizacji. Jest on czasem podbudowany szlachetn\u0105 wizj\u0105 jej cel\u00f3w, cho\u0107 z regu\u0142y ma wymiar pragmatyczny, czyli wyp\u0142ywa z troski o pozycj\u0119 i zasoby materialne organizacji.<\/p>\n\n\n\n
Mi\u0119dzynarodowe biurokracje podlegaj\u0105 mechanizmowi samoreplikacji. Urz\u0119dnicy zasiadaj\u0105cy w panelach rekrutacyjnych zdecydowanie preferuj\u0105 im najbardziej podobnych, niekoniecznie najzdolniejszych, najbardziej tw\u00f3rczych, wyrazistych.<\/p>\n\n\n\n
Wszystkie organizacje mi\u0119dzynarodowe podlegaj\u0105 zjawisku inercji. Wszystkie \u017cyj\u0105 d\u0142u\u017cej ni\u017c uwarunkowania, kt\u00f3re przywiod\u0142y do ich powo\u0142ania. Dzisiejszy uk\u0142ad instytucji globalnych (w tym sk\u0142ad Rady Bezpiecze\u0144stwa ONZ, mechanizmy dzia\u0142ania Banku \u015awiatowego i MFW) odzwierciedla w du\u017cej mierze realia \u015bwiata po II wojnie \u015bwiatowej. Wszystkie instytucje (zw\u0142aszcza ich biurokratyczne organy, tj. sekretariaty) wykazuj\u0105 naturaln\u0105 tendencj\u0119 do opierania si\u0119 zmianom. Otwieraj\u0105 si\u0119 na reformy pod wp\u0142ywem zewn\u0119trznej presji b\u0105d\u017a zagro\u017cenia ich egzystencjalnych fundament\u00f3w (zw\u0142aszcza finansowych).<\/p>\n\n\n\n
Ani \u015bwiat, ani Europa nie zdecydowa\u0142y si\u0119 na radykaln\u0105 przebudow\u0119 instytucji mi\u0119dzynarodowych po zako\u0144czeniu zimnej wojny. W Europie nie powsta\u0142a wtedy \u017cadna nowa instytucja, poza formatami wspomagaj\u0105cymi wsp\u00f3\u0142prac\u0119 w wymiarze subregionalnym i reguluj\u0105cymi kontakty UE i NATO z partnerami na wschodzie i po\u0142udniu. Presja geostrategicznych okoliczno\u015bci wymusi\u0142a na UE i NATO kolejne fale rozszerzenia. Rada Europy posz\u0142a na skr\u00f3ty w nabieraniu og\u00f3lnoeuropejskiego charakteru, a OBWE z forum szczerego dialogu przebran\u017cawia\u0142a si\u0119 w biurokratyczne narz\u0119dzie operacyjne.<\/p>\n\n\n\n
Tu kr\u00f3tka osobista dygresja. By\u0142em \u015bwiadkiem, jak ju\u017c na spotkaniu przegl\u0105dowym KBWE w Helsinkach w 1992 r. dyplomaci kluczowych pa\u0144stw zachodnioeuropejskich d\u0105\u017cyli do zaprzestania (powa\u017cnego ograniczenia) w ramach KBWE tzw. debat implementacyjnych, czyli przedstawiania surowych ocen wykonywania przez inne pa\u0144stwa podj\u0119tych zobowi\u0105za\u0144. Wtedy jednak Amerykanie, tak\u017ce przy naszym aktywnym udziale, byli w stanie si\u0119 temu przeciwstawi\u0107. Ale na szczycie KBWE w Budapeszcie w 1994 r. ju\u017c odpu\u015bcili. Debaty oceniaj\u0105ce utrzymano, ale nie one stanowi\u0142y ju\u017c o istocie procesu KBWE. Logika niemiecko-francuska, bo to francusko-niemiecki motor par\u0142 do zmian, by\u0142a oparta na za\u0142o\u017ceniu, \u017ce je\u015bli pa\u0144stwa by\u0142ego systemu komunistycznego deklaruj\u0105 oddanie warto\u015bciom demokratycznym, prawom cz\u0142owieka i praworz\u0105dno\u015bci, to nie ma sensu rozlicza\u0107 ich z deficytu tych warto\u015bci, ale trzeba im w jego zape\u0142nianiu pomaga\u0107, szczeg\u00f3lnie poprzez dzia\u0142ania ekspercko-pomocowe (szkolenia, ekspertyzy, zach\u0119ty, etc.). Sceptycznie ocenia\u0142em takie podej\u015bcie. I czas pokaza\u0142, \u017ce by\u0142o ono w istocie naiwne. Zachodni Europejczycy zupe\u0142nie nie dostrzegali geopolitycznego wymiaru polityczno-mentalnego urazu postsowieckich elit, jakie wywo\u0142a\u0142 nie tylko w Moskwie upadek sowieckiego imperium, zw\u0142aszcza wewn\u0119trznego (ZSRR). A ju\u017c przy Putinie wida\u0107 by\u0142o ewidentnie, \u017ce Rosji bynajmniej nie chodzi o asymilowanie zachodnich warto\u015bci, co o odbudow\u0119 imperium.<\/p>\n\n\n\n
Po I wojnie \u015bwiatowej i po II wojnie \u015bwiatowej przemeblowywano \u015bwiat instytucjonalny w spos\u00f3b zasadniczy. Po zimnej wojnie wybrano strategi\u0119 adaptacji. Niekt\u00f3rzy do dzi\u015b twierdz\u0105, \u017ce by\u0142o to podej\u015bcie b\u0142\u0119dne. Trzeba by\u0142o, jak twierdz\u0105, przynajmniej w Europie, przyj\u0105\u0107 opcj\u0119 zerow\u0105 i zbudowa\u0107 co\u015b zasadniczo nowego na miejsce OBWE czy Rady Europy. Ale przewa\u017ca jednak pogl\u0105d, \u017ce adaptacja by\u0142a jedyn\u0105 rozs\u0105dn\u0105 drog\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Kosztem ubocznym procesu adaptacji instytucjonalnej w Europie sta\u0142a si\u0119 proliferacja instytucji i duplikacja ich dzia\u0142a\u0144. Obserwowa\u0142em, jak zazdro\u015bnie Rada Europy patrzy\u0142a na mechanizmy ochrony praw cz\u0142owieka Unii Europejskiej, jak stara\u0142a si\u0119 rozgranicza\u0107 sfery kompetencji mi\u0119dzy RE i OBWE. Ze skromnym skutkiem. Koncepcja wzajemnie zaz\u0119biaj\u0105cych si\u0119 instytucji, kt\u00f3r\u0105 promowano w celu unikni\u0119cia rywalizacji mi\u0119dzyinstytucjonalnej jako model dla Europy, okaza\u0142a si\u0119 pobo\u017cnym \u017cyczeniem.<\/p>\n\n\n\n
Rozw\u00f3j proces\u00f3w politycznych doprowadzi\u0142 do tego, \u017ce dominuj\u0105c\u0105 rol\u0119 w politycznej architekturze Europy zaj\u0119\u0142a Unia Europejska oraz NATO (w dziedzinie bezpiecze\u0144stwa militarnego). Pozosta\u0142e organizacje, a zw\u0142aszcza Rada Europy i instytucje subregionalne, popad\u0142y w kompleks \u201eunijnego cienia\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Stosunki mi\u0119dzynarodowe podlegaj\u0105, jak wszystkie inne wymiary \u017cycia spo\u0142ecznego, zasadzie entropii. Sta\u0142a si\u0119 ona w dzisiejszych czasach matk\u0105 wszystkich zasad. Jednym z jej przejaw\u00f3w jest proliferacja aktor\u00f3w \u017cycia mi\u0119dzynarodowego, dywersyfikacja ich interes\u00f3w i kakofonia ich g\u0142os\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Czyni ona uzgadnianie stanowisk mi\u0119dzy pa\u0144stwami coraz trudniejszym. Coraz ci\u0119\u017cej zw\u0142aszcza opracowywa\u0107 jest konsensusowe stanowisko na forum organizacji mi\u0119dzynarodowych, szczeg\u00f3lnie instytucji o wymiarze globalnym, gdzie silnie zaznacza si\u0119 emancypacja \u015bwiata \u201eniezachodniego\u201d. M\u0119ki dochodzenia do konsensusu dotycz\u0105 tak\u017ce procesu reformowania instytucji mi\u0119dzynarodowych.<\/p>\n\n\n\n
Na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych spr\u00f3bowano katalizatorem konsensu w sprawach reform uczyni\u0107 mi\u0119dzynarodowe biurokracje. W ONZ inicjatyw\u0119 reform zacz\u0119li bra\u0107 na siebie sekretarze generalni. \u015amia\u0142e raporty inicjuj\u0105ce pr\u00f3by reform opracowywali Boutros-Ghali, Annan czy ostatnio Gutteres. I zacz\u0119li posi\u0142kowa\u0107 si\u0119 oni opiniami specjalnych paneli, z\u0142o\u017conych z by\u0142ych polityk\u00f3w, funkcjonariuszy, akademik\u00f3w czy dzia\u0142aczy spo\u0142ecznych. Moda na panele \u201em\u0119drc\u00f3w\u201d dotkn\u0119\u0142a te\u017c inne organizacje, w tym OBWE (raport Panelu Wybitych Osobisto\u015bci z 2005 r.), Rad\u0119 Europy (Grupa Refleksyjna Wysokiego Szczebla z 2022 r.), Uni\u0119 Europejsk\u0105 (wspomnijmy cho\u0107by grup\u0119 refleksyjn\u0105 \u201eEuropa 2030\u201d i jej raport z maja 2010 r.) czy NATO (cho\u0107by NATO Reflection Group powo\u0142ana w 2019 r.).<\/p>\n\n\n\n
Za mod\u0105 na panele \u201em\u0119drc\u00f3w\u201d stoi przekonanie do\u015b\u0107 szlachetne, \u017ce autorytet osobisty uznanych (a niekontrowersyjnych) polityk\u00f3w i bezstronnych ekspert\u00f3w przyt\u0142umi egoizmy narodowe, poskromi ego czynnych polityk\u00f3w i dyplomat\u00f3w, pomo\u017ce zbudowa\u0107 zal\u0105\u017cek wsp\u00f3lnego stanowiska.<\/p>\n\n\n\n
Kiedy\u015b tak nie by\u0142o (pomijam oczywi\u015bcie Raport Harmela z 1967 r., kt\u00f3ry nie tylko w ramach NATO nabra\u0142 statusu kultowego). Kiedy\u015b postulaty i plany reform wychodzi\u0142y bezpo\u015brednio od pa\u0144stw cz\u0142onkowskich. W ramach OBWE czy Rady Europy obywano si\u0119 kiedy\u015b bez paneli wybitnych osobisto\u015bci. A by\u0142o ich, tych osobisto\u015bci, wtedy co niemiara, mo\u017ce nawet wi\u0119cej ni\u017c teraz. I wprowadzano dalekosi\u0119\u017cne reformy, zw\u0142aszcza na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych.<\/p>\n\n\n\n
Pisa\u0142em onegdaj o moim niew\u0105tpliwie do\u015b\u0107 wystudzonym entuzjazmie wobec tych paneli. Po pierwsze, maj\u0105 one dla mnie ograniczon\u0105 wiarygodno\u015b\u0107. Emerytowani politycy nagle nabieraj\u0105 odwagi (i m\u0105dro\u015bci) do g\u0142oszenia pogl\u0105d\u00f3w, kt\u00f3rych za czas\u00f3w ich aktywno\u015bci nie proponowali, nie forsowali, a nawet \u017cadnej wizji reform w swojej dzia\u0142alno\u015bci nie zdradzali. Kto\u015b im przeszkadza\u0142? Kr\u0119powali si\u0119? Potrafi\u0105 my\u015ble\u0107 dopiero na instytucjonalne zam\u00f3wienie, bo kto\u015b zaliczy\u0142 ich do grona m\u0119drc\u00f3w? W sk\u0142ad Grupy Refleksyjnej Rady Europy w 2022 r. wchodzili m.in. Mary Robinson, Evangelos Venizelos, Federica Mogherini, Bernard Cazeneuve i inni. Poza Josepem Dalleresem (z Andory) nie zapisali si\u0119 oni w mojej niedawnej pami\u0119ci (a w Strasburgu sp\u0119dzi\u0142em prawie dziesi\u0119\u0107 lat) ze szczeg\u00f3lnej aktywno\u015bci na forum Rady Europy i nie demonstrowali szczeg\u00f3lnej wiedzy o mechanizmach jej dzia\u0142ania. A teraz jednak na zam\u00f3wienie j\u0105 ujawnili.<\/p>\n\n\n\n
Po drugie, ich raporty nosz\u0105 wyra\u017ane \u015blady inspiracji ze strony mi\u0119dzynarodowych biurokrat\u00f3w. Bo politycy operuj\u0105 w swoim dzia\u0142aniu na czasami do\u015b\u0107 wysokim poziomie abstrakcji. Nie znaj\u0105 dorobku programowego instytucji, mechanizm\u00f3w decyzyjnych, rozk\u0142adu si\u0142 politycznych, o uwarunkowaniach finansowych i administracyjnych nie wspominaj\u0105c. A tu nagle sypi\u0105 oni jak z r\u0119kawa propozycjami konkretnymi i szczeg\u00f3\u0142owymi, operacyjnymi cz\u0119stokro\u0107. Kto\u015b im musia\u0142 to podpowiedzie\u0107, zasugerowa\u0107. Zgadnijcie kto? Dobrze, je\u015bli biurokraci-eksperci, jak cho\u0107by Adam Day czy David Passarelli w przypadku raportu grupy doradczej SG ONZ z 2022 r., ujawniaj\u0105 swoj\u0105 pomocn\u0105 d\u0142o\u0144. Gorzej, je\u015bli udaj\u0105, \u017ce ich przy tym w og\u00f3le nie by\u0142o. Pozuj\u0105 na niewidzialn\u0105 r\u0119k\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Problem z reformatorskimi raportami przygotowywanymi b\u0105d\u017a inspirowanymi przez mi\u0119dzynarodow\u0105 biurokracj\u0119 polega na tym, \u017ce bardzo cz\u0119sto pomijaj\u0105 one (\u015bwiadomie lub nie) kwestie o wymiarze g\u0142\u0119boko politycznym, a zw\u0142aszcza takie, kt\u00f3re wywo\u0142uj\u0105 polityczne podzia\u0142y w\u015br\u00f3d pa\u0144stw cz\u0142onkowskich, wymagaj\u0105 decyzji strategicznych, a nawet wr\u0119cz prze\u0142omowych. Dobrym przyk\u0142adem jest raport Sekretarza Generalnego ONZ \u201eOur Common Agenda\u201d z wrze\u015bnia 2021 r. Mo\u017cna by\u0142o chwali\u0107 autora za odwag\u0119 g\u0142oszenia tezy o dramatycznym charakterze momentu historycznego, o krytycznym stanie ONZ, o potrzebie radykalnej zmiany perspektywy czasowej w my\u015bleniu o \u015bwiecie i wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzynarodowej. I zawiera\u0142 raport wiele s\u0142usznych ocen i propozycji. Ale s\u0142owem nie wspomina\u0142 o czynniku politycznym, kt\u00f3ry jest jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych przyczyn, je\u015bli nie najg\u0142\u00f3wniejsz\u0105, parali\u017cu decyzyjnego i operacyjnego ONZ, a mianowicie o ponownym rozp\u0142ataniu si\u0119 \u015bwiata na gruncie aksjologicznym, o konfrontacji mi\u0119dzy \u015bwiatem demokracji i \u015bwiatem dyktatur, \u015bwiatem wolno\u015bci i \u015bwiatem opresji. Mo\u017cna zrozumie\u0107, \u017ce nie zawsze ujawnia si\u0119 ten podzia\u0142 w g\u0142osowaniach w Zgromadzeniu Og\u00f3lnym ONZ; ideologiczne spory nie wr\u00f3ci\u0142y na fora ONZ, a na czele Sekretariatu ONZ, MFW, Banku \u015awiatowego i innych wa\u017cniejszych instytucji nie stoj\u0105 jeszcze nominaci Biura Politycznego KPCh czy agenci FSB (GRU), co u\u015bwiadomi\u0142oby Zachodowi, \u017ce traci kontrol\u0119 nad organizacjami globalnymi. Ale podzia\u0142 ten jest realny a deficyt wzajemnego zaufania mi\u0119dzy przeciwstawnymi obozami wr\u00f3ci\u0142 ju\u017c do poziom\u00f3w zimnowojennych. Czy ONZ mo\u017ce poprawi\u0107 swoj\u0105 skuteczno\u015b\u0107, je\u015bli podzia\u0142 ten b\u0119dzie wypycha\u0107 ze swojej \u015bwiadomo\u015bci?<\/p>\n\n\n\n
Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, ja na tym blogu w kilku poprzednich wpisach powtarzam tez\u0119, \u017ce nie b\u0119dzie prze\u0142omu w rozwi\u0105zywaniu problem\u00f3w \u015bwiata bez pokonania g\u0142\u0119bokiego podzia\u0142u aksjologicznego w spo\u0142eczno\u015bci mi\u0119dzynarodowej i zwi\u0105zanej z tym rywalizacji (a nawet konfrontacji) geopolitycznej, a Sekretarz Generalny ONZ nie dostrzega\u0142 w tym podziale \u017cadnego problemu. Bo chyba sam fakt podzia\u0142u dostrzega\u0142. Chcia\u0142bym nie mie\u0107 racji, \u017ce z jego wizji g\u0142\u0119bokich reform nic nie wyjdzie, p\u00f3ki nie uzna tych reali\u00f3w, ale boj\u0119 si\u0119, \u017ce mam. Nie oczekuj\u0119 wi\u0119c zbyt wiele od Szczytu Przysz\u0142o\u015bci planowanego na wrzesie\u0144 2024 r.<\/p>\n\n\n\n
W raporcie SG z 2021 r. nie pada s\u0142owo demokracja. Nic nie ma o dyktaturach, przewrotach wojskowych, pa\u0144stwach niewydolnych, etc. Nic nie ma o praworz\u0105dno\u015bci. Termin \u201eprawa cz\u0142owieka\u201d przemyka w tek\u015bcie tak, \u017ceby nikogo nie dotkn\u0105\u0107. Bo przecie\u017c Chiny (i nie tylko one) mog\u0142yby u\u017cy\u0107 akcentu na prawa cz\u0142owieka w raporcie jako pretekstu do zignorowania ca\u0142ego raportu.<\/p>\n\n\n\n
Lista spraw wa\u017cnych, a w raporcie pomini\u0119tych jest zreszt\u0105 d\u0142u\u017csza. Nic nie napisano o wojnach i konfliktach, zw\u0142aszcza tych, kt\u00f3rych spo\u0142eczno\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodowa z pomoc\u0105 ONZ i bez jej pomocy pr\u00f3buje bezskutecznie rozwi\u0105za\u0107 od dziesi\u0119cioleci. Czy ONZ mo\u017ce dokona\u0107 prze\u0142omu (o jakim marzy SG) bez rozwi\u0105zania impasu, w jakim znalaz\u0142a si\u0119 jej dzia\u0142alno\u015b\u0107 antykryzysowa? A po publikacji raportu dosz\u0142a jeszcze wojna rosyjsko-ukrai\u0144ska i rozpalenie sytuacji na Bliskim Wschodzie, kolejne egzemplifikacje niemocy ONZ.<\/p>\n\n\n\n
Nie znajdziecie Pa\u0144stwo w raporcie nic o sprawie migracji, a o prawach migrant\u00f3w (w tym migrant\u00f3w zarobkowych \u2013 vide casus Kataru nag\u0142o\u015bniony w zwi\u0105zku z mistrzostwami \u015bwiata w 2022 r.) tym bardziej. A przecie\u017c dla wielu pa\u0144stw, nie tylko bogatej Europy, migracja to nadal problem o charakterze strategicznym. Du\u017co by m\u00f3wi\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Albo cho\u0107by problem zasad funkcjonowania przestrzeni wirtualnej. Dla mnie i wielu \u2013 kluczowy. Ograniczanie wolno\u015bci w Internecie, cenzura, inwigilacja, manipulacja sta\u0142y si\u0119 z punktu widzenia bezpiecze\u0144stwa obywateli wyzwaniami globalnymi. O skutkach rewolucji zwi\u0105zanej ze sztuczn\u0105 inteligencj\u0105 nie wspominaj\u0105c. Raport do kwestii tych odnie\u015b\u0107 si\u0119 nie mia\u0142 odwagi.<\/p>\n\n\n\n
Szans\u0119 wype\u0142nienia luk mia\u0142 powo\u0142any przez SG ONZ Doradczy Komitet Wysokiego Szczebla ds. Skutecznego Multilateralizmu. I opublikowa\u0142 on przepastny raport w 2023 r. pt. :\u201dA Breakthrough for People and Planet: Effective and Inclusive Global Governance for Today and the Future\u201d. Rzeczywi\u015bcie niekt\u00f3re z oczywistych luk zosta\u0142y w nim wype\u0142nione. Ale bynajmniej nie ta najwa\u017cniejsza.<\/p>\n\n\n\n
Raport opublikowano, kiedy wojna w Ukrainie trwa\u0142a w najlepsze. Wielu analityk\u00f3w i polityk\u00f3w na Zachodzie widzia\u0142o w niej najpowa\u017cniejszy cios w warto\u015bci i wiarygodno\u015b\u0107 ONZ. Oto bowiem Rosja – sta\u0142y cz\u0142onek Rady Bezpiecze\u0144stwa gwa\u0142ci Kart\u0119 NZ, dokonuje zbrodni wojennych, a za jego przyw\u00f3dc\u0105 zostaje wystawiony mi\u0119dzynarodowy list go\u0144czy za przest\u0119pstwa kryminalne. Wielu analityk\u00f3w i polityk\u00f3w na Zachodzie w kl\u0119sce Rosji lokowa\u0142o nadziej\u0119 na swoisty katharsis, kt\u00f3ry pomo\u017ce przebudowa\u0107 tak\u017ce mechanizmy zarz\u0105dzania globalnego. Ot\u00f3\u017c, prosz\u0119 Pa\u0144stwa, odwo\u0142ania do wojny w Ukrainie, jej globalnych reperkusji w raporcie z 2023 r. nie znajdziecie w og\u00f3le. Dla jego autor\u00f3w to czynnik nie wart nawet formalnego odnotowania. Rozumiem, \u017ce w sk\u0142adzie Komitetu m\u00f3g\u0142 dominowa\u0107 pogl\u0105d, \u017ce to po prostu jedna z wielu do\u015bwiadczanych przez \u015bwiat wojen w ostatnich latach. Ale pod raportem stoj\u0105 m.in. podpisy by\u0142ego prezydenta S\u0142owenii, by\u0142ego premiera Szwecji, by\u0142ej szefowej sztabu planowania Departamentu Stanu USA.<\/p>\n\n\n\n
Jeszcze bardziej rozczarowuj\u0105cy brakiem politycznego spojrzenia by\u0142 raport Grupy Refleksyjnej Wysokiego Szczebla ws. Rady Europy opublikowany w pa\u017adzierniku 2022 r. Podpisa\u0142o si\u0119 pod nim grono bardzo zas\u0142u\u017conych i zacnych ludzi. Nie brakowa\u0142o im odwagi do wyg\u0142oszenia krytycznych uwag, np. o stanie demokracji w Europie (\u201edemocracy is in decline\u201d), ale uwagi te uczyniono hurtowo, czyli mia\u0142y one praktyczn\u0105 przydatno\u015b\u0107 por\u00f3wnywaln\u0105 z okre\u015bleniem \u201e\u015bredniej temperatury pacjent\u00f3w w szpitalu\u201d. A przecie\u017c inne problemy z demokracj\u0105 ma Francja, inne Polska czy W\u0119gry, inne Turcja, a Azerbejd\u017can tym bardziej. Mniejsza z tym. Bo odwagi zabrak\u0142o zdecydowanie (by\u0107 mo\u017ce za spraw\u0105 tzw. niewidzialnej r\u0119ki Sekretariatu), aby krytycznie spojrze\u0107 na sam\u0105 Rad\u0119 Europy i jej dzia\u0142alno\u015b\u0107 w ostatnim okresie. To zreszt\u0105 znamienne, \u017ce ten reformatorski raport milczkiem potraktowa\u0142 b\u0142\u0119dy i s\u0142abo\u015bci tkwi\u0105ce wewn\u0105trz organizacji. Mo\u017cna zrozumie\u0107, \u017ce biurokraci (nie tylko w Radzie Europy) maj\u0105 naturaln\u0105 tendencj\u0119 do popadania w nastr\u00f3j samozadowolenia, a je\u015bli przyznaj\u0105 si\u0119 do s\u0142abego dzia\u0142ania instytucji, to obwiniaj\u0105 za to pa\u0144stwa cz\u0142onkowskie (bo za ma\u0142o na organizacj\u0119 \u0142o\u017c\u0105, bo nie traktuj\u0105 jej z nale\u017cyt\u0105 powag\u0105, etc.). Ale \u201em\u0119drcy\u201d? Im przecie\u017c krytycznie spojrze\u0107 na skuteczno\u015b\u0107 instytucji i jej funkcjonariuszy nic nie broni\u0142o.<\/p>\n\n\n\n
Tym bardziej, \u017ce moment a\u017c si\u0119 o to prosi\u0142. Albowiem wyrzucenie Rosji z Rady Europy w 2022 r. winno by\u0142o pos\u0142u\u017cy\u0107 za impuls do refleksji, i to zasadniczej, a przynajmniej odpowiadaj\u0105cej na pytanie, dlaczego polityka Europy Zachodniej wobec Rosji uprawiana na forum Rady Europy ponios\u0142a tak\u0105 kl\u0119sk\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Przypomnijmy, \u017ce do pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych Rada Europy funkcjonowa\u0142a jako klub demokracji. Kiedy dochodzi\u0142o do ataku na zasady demokratyczne w pa\u0144stwach takich jak Grecja czy Turcja, natychmiast podejmowano sankcje (Grecja wyprzedzaj\u0105co opu\u015bci\u0142a Rad\u0119 w 1969 r., by wr\u00f3ci\u0107 w 1974 r. po obaleniu junty) a Portugalia i Hiszpania mog\u0142y doszlusowa\u0107 do Rady dopiero w drugiej po\u0142owie lat siedemdziesi\u0105tych. Pa\u0144stwa bloku komunistycznego nie mia\u0142y szansy o cz\u0142onkostwo si\u0119 nawet ubiega\u0107. Polska musia\u0142a przeprowadzi\u0107 pierwsze wolne wybory w 1991 r., aby pozytywnie rozpoznano jej wniosek.<\/p>\n\n\n\n
Pod koniec lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych strategie t\u0119 zmieniono. Przystano na przyjmowanie pa\u0144stw (postsowieckich i postkomunistycznych) mimo, \u017ce nie spe\u0142nia\u0142y do ko\u0144ca wszystkich kryteri\u00f3w ustrojowych (demokracja, praworz\u0105dno\u015b\u0107, prawa cz\u0142owieka). Obowi\u0105zywa\u0142a strategia organiczo-adaptacyjna. Pa\u0144stwa te w chwili przyj\u0119cia deklarowa\u0142y zamiar usuni\u0119cia niedostatk\u00f3w, a cz\u0142onkostwo w Radzie Europy mia\u0142o im w tym pomaga\u0107. Ale bardzo szybko okaza\u0142o si\u0119, \u017ce niekt\u00f3re z nich, a Rosja pod rz\u0105dami Putina w szczeg\u00f3lno\u015bci, zamiast zaleg\u0142o\u015bci nadrabia\u0107, coraz bardziej oddala\u0142y si\u0119 od standard\u00f3w RE, i to w spos\u00f3b \u015bwiadomy, wykalkulowany. Kierownictwo Rady Europy fiaska tej strategii nie wiedzia\u0142o jak przyj\u0105\u0107 do wiadomo\u015bci. A w latach 2010-2021 z jawn\u0105 ostentacyjno\u015bci\u0105 ju\u017c nie tyle nie wiedzia\u0142o jak, ale nie chcia\u0142o w og\u00f3le przyj\u0105\u0107 do wiadomo\u015bci. Kiedy Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy zawiesi\u0142o delegacj\u0119 rosyjsk\u0105 w prawie do g\u0142osowania po aneksji Krymu 2014 r., w\u0142odarze RE postawili sobie za cel mimo wszystko Rosj\u0119 udobrucha\u0107 zmieniaj\u0105c t\u0119 decyzj\u0119. I przy wsp\u00f3\u0142udziale m.in. \u00f3wczesnego polskiego ministra spraw zagranicznych uda\u0142o im si\u0119 swego w 2019 r. dopi\u0105\u0107.<\/p>\n\n\n\n
A tu nie tylko o Rosj\u0119 chodzi\u0142o. Sp\u00f3jrzcie, co si\u0119 dzia\u0142o wtedy z warto\u015bciami Rady Europy w Turcji czy Azerbejd\u017canie. Sp\u00f3jrzcie na jej bezsilne reagowanie na zwijanie demokracji na W\u0119grzech czy w Polsce.<\/p>\n\n\n\n
Strategicznym wi\u0119c pytaniem winno si\u0119 sta\u0107, czy nie pora na zmian\u0119 podej\u015bcia, przynajmniej w pracach Komitetu Ministr\u00f3w i Sekretariatu (bo Zgromadzenie Parlamentarne i tak b\u0119dzie chodzi\u0142o w\u0142asnymi \u015bcie\u017ckami udaj\u0105c przy tym, \u017ce Rada Europy to w\u0142a\u015bnie oni, co \u015bmiech mo\u017ce tylko wywo\u0142ywa\u0107, bo statutowo rol\u0119 ono ma tylko doradcz\u0105, a decyzje polityczne le\u017c\u0105 w kompetencji Rady Ministr\u00f3w). Nie znajdziecie Pa\u0144stwo \u017cadnej odpowiedzi na to pytanie. Pojawia si\u0119 co prawda w raporcie w\u0105tek zintensyfikowania dzia\u0142a\u0144 na rzecz wykonywania orzecze\u0144 strasburskiego trybuna\u0142u i mo\u017cliwo\u015bci wprowadzenia w tym kontek\u015bcie nieokre\u015blonych \u201estopniowanych sankcji\u201d, ale przecie\u017c orzeczenia ETPCz to tylko cz\u0105stka problemu.<\/p>\n\n\n\n
Nic nie ma w raporcie odno\u015bnie do prze\u0142amania do\u015b\u0107 powa\u017cnego ograniczenia w kompetencjach Rady Europy. Statut wy\u0142\u0105cza z jej mandatu kwestie dotycz\u0105ce obrony narodowej. Sta\u0142o si\u0119 tak w ko\u0144cu lat czterdziestych z powodu znanych i zrozumia\u0142ych uwarunkowa\u0144 politycznych. Dzi\u015b jednak zupe\u0142nie przebrzmia\u0142ych. Ale w praktyce RE szerokim \u0142ukiem obchodzi\u0142a wi\u0119c kwestie bezpiecze\u0144stwa militarnego. Oczywi\u015bcie zajmowa\u0142a si\u0119 ona (zw\u0142aszcza Zgromadzenie Parlamentarne) problematyk\u0105 konflikt\u00f3w (ale nigdy w spos\u00f3b czynny, np. przez pr\u00f3by mediacji), wojen (sankcje wobec Rosji), praw cz\u0142owieka w konfliktach. Czy w czasach, kiedy bezpiecze\u0144stwo nabra\u0142o tak szerokiej definicji, kiedy samo poj\u0119cie praw cz\u0142owieka, interes\u00f3w jednostki ludzkiej tak bardzo splata si\u0119 z zagro\u017ceniami bezpiecze\u0144stwa, nie pora na rewizj\u0119 dotychczasowych samoogranicze\u0144? Oczywi\u015bcie bez pr\u00f3b podci\u0105gania Rady Europy pod instytucj\u0119 bezpiecze\u0144stwa zbiorowego, a tym bardziej zbiorowej obrony. Szczyt RE w Rejkiawiku w grudniu 2022 r. zreszt\u0105 zdominowa\u0142a kwestia wojny w Ukrainie i solidarno\u015bci z Ukrain\u0105. Nie pora wi\u0119c na g\u0142\u0119bsz\u0105 refleksj\u0119? Zw\u0142aszcza kiedy OBWE zosta\u0142a sparali\u017cowana, a Rosja blokowa\u0107 Rady Europy ju\u017c nie jest w stanie.<\/p>\n\n\n\n
Kolejna sprawa – Rada Europy z racji postawienia w centrum jej dzia\u0142alno\u015bci praw cz\u0142owieka mog\u0142aby podj\u0105\u0107 g\u0142\u0119bsz\u0105 refleksj\u0119 nad przybli\u017ceniem g\u0142osu zwyk\u0142ych obywateli ku jej dzia\u0142alno\u015bci i w jej dzia\u0142aniach. Trudno o co\u015b bardziej bli\u017cszego jednostce ludzkiej ni\u017c jej prawa. Nic z tego. Grupa Refleksyjna bardziej my\u015bla\u0142a o tym, jak przyci\u0105gn\u0105\u0107 bli\u017cej do organizacji lider\u00f3w pa\u0144stw (i zaproponowa\u0142a, aby cz\u0119\u015bciej organizowa\u0107 spotkania na szczycie), Uni\u0119 Europejsk\u0105 (postuluj\u0105c z now\u0105 moc\u0105 akcesj\u0119 UE do Konwencji Praw Cz\u0142owieka), ONZ (zapewniaj\u0105c wk\u0142ad RE do przegl\u0105d\u00f3w w ramach UPR), ale nie obywateli. Szkoda. A przecie\u017c mog\u0142aby odegra\u0107 pioniersk\u0105 rol\u0119. Pomys\u0142\u00f3w brakuje strasburskim strategom?<\/p>\n\n\n\n
Spis powa\u017cnych pyta\u0144 m\u00f3g\u0142bym mno\u017cy\u0107. Mo\u017cna \u0142atwo je zbywa\u0107. Bo zmiana mandatu Rady nierealna, bo zmiana Statutu nie wchodzi w gr\u0119, bo g\u0142os obywateli nie mo\u017ce przyt\u0142umi\u0107 g\u0142osu pa\u0144stw. Znam te \u015bpiewki od biurokrat\u00f3w. Tylko po co anga\u017cowa\u0107 wybitne osobisto\u015bci, je\u015bli one nie maj\u0105 odwagi pomy\u015ble\u0107 odwa\u017cnie, a przynajmniej postawi\u0107 trudnych pyta\u0144. Bo je\u015bli tak zacni byli politycy a obecnie \u201em\u0119drcy\u201d ich nie chc\u0105 stawia\u0107, pa\u0144stwa cz\u0142onkowskie nigdy do nich nie dojrzej\u0105. Rada Europy (podobnie jak ONZ czy OBWE) kontynuowa\u0107 b\u0119dzie sw\u00f3j strategiczny dryf. Dryf ku totalnej marginalizacji.<\/p>\n\n\n\n
Niezdolno\u015b\u0107 do adaptacji powoduje, \u017ce instytucje zamiast by\u0107 rozwi\u0105zaniem staj\u0105 si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 problemu. Ich dewiz\u0105 heraldyczn\u0105 sta\u0142o si\u0119: Volui, sed non potui<\/em>. <\/p>\n\n\n\n
Ale bynajmniej nie wolno ich postponowa\u0107. Droga ku lepszemu \u015bwiatu wiedzie przez umacnianie instytucji, budowanie nowych, tworzenie z ich pomoc\u0105 nowej kultury wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzynarodowej – nie ma sporu.<\/p>\n\n\n
Instytucje mi\u0119dzynarodowe staj\u0105 si\u0119 z regu\u0142y por\u0119cznym narz\u0119dziem dla wy\u0142adowania spo\u0142ecznych frustracji w czasach kryzys\u00f3w mi\u0119dzynarodowych. Wojna na Ukrainie wywo\u0142a\u0142a wiele krytycznych g\u0142os\u00f3w obwiniaj\u0105cych ONZ i OBWE o brak zdolno\u015bci do skutecznego dzia\u0142ania. S\u0142usznie zreszt\u0105.…<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/04_firstcircle.jpeg?resize=722%2C1024&ssl=1\")