Co tu kry\u0107 (bo dla czytelnika bloga jest to ju\u017c ewidentne) \u2013 jestem zwolennikiem zmian \u015bmia\u0142ych (cho\u0107 niekoniecznie radykalnych) w funkcjonowaniu instytucji mi\u0119dzynarodowych, zw\u0142aszcza globalnych, kt\u00f3re, jak ONZ, nie nad\u0105\u017caj\u0105 za przemianami w \u015bwiecie. I mam \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce nie ma pomys\u0142\u00f3w idealnych, nie ma rozwi\u0105za\u0144 gwarantuj\u0105cych powodzenie. Ale nie mog\u0119 jako\u015b pogodzi\u0107 si\u0119 z tym, \u017ce autorzy tych wszystkich reformatorskich raport\u00f3w, o kt\u00f3rych wspomina\u0142em wcze\u015bniej, ju\u017c na samym wst\u0119pie stawiaj\u0105 mury dla w\u0142asnej wyobra\u017ani, boj\u0105 si\u0119 podejmowa\u0107 kwestii zawik\u0142anych i kontrowersyjnych, nie chc\u0105 wprowadza\u0107 do dyskusji pomys\u0142\u00f3w odwa\u017cnych i trudnych w realizacji. Pod\u0105\u017caj\u0105 bezpiecznie sprawdzon\u0105 kolein\u0105. Czy status \u201em\u0119drca\u201d musi wi\u0105za\u0107 si\u0119 z boja\u017aliwo\u015bci\u0105?<\/p>\n\n\n\n
Nikt nie ma monopolu na dobre pomys\u0142y. Ale z do\u015bwiadczenia wiem, \u017ce cz\u0119sto rodz\u0105 si\u0119 one pod wp\u0142ywem ostrych dyskusji i spor\u00f3w. A je\u015bli od razu wykluczamy z dyskusji kwestie trudne i kontrowersyjne, to nic wielkiego si\u0119 z debaty nie narodzi.<\/p>\n\n\n\n
Kierunek zmian w organizacjach mi\u0119dzynarodowych mo\u017cna sobie intuicyjnie wyobrazi\u0107. Jednym z punkt\u00f3w orientacyjnych daleko na horyzoncie jest wyzwolenie instytucji mi\u0119dzynarodowych spod monopolistycznej w\u0142adzy rz\u0105d\u00f3w, wykorzystanie ich do budowy sieci wsp\u00f3lnego dzia\u0142ania wszystkich aktor\u00f3w polityki mi\u0119dzynarodowej, w tym zw\u0142aszcza zwyk\u0142ych obywateli, krzewienie to\u017csamo\u015bci globalnej.<\/p>\n\n\n\n
Raport \u201eA Breakthrough for People and Planet\u2026\u201d sporz\u0105dzony w 2023 r. w ramach przygotowa\u0144 do oenzetowskiego Szczytu Przysz\u0142o\u015bci opiera\u0142 si\u0119 na trafnym za\u0142o\u017ceniu, i\u017c multilateralizm winien wyj\u015b\u0107 poza kr\u0105g pa\u0144stw i obj\u0105\u0107 szerokie spektrum aktor\u00f3w mi\u0119dzynarodowych (\u015blad r\u0119ki prof. Slaughter?). Ale ju\u017c w sferze rekomendacji unika\u0142 raport rozwi\u0105za\u0144 odwa\u017cnych, niesztampowych, cho\u0107 i kontrowersyjnych. Nie stawia\u0142 nawet pyta\u0144. Proponowa\u0142 zatem wzmocni\u0107 g\u0142os spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego, pozwalaj\u0105c przebywa\u0107 przedstawicielom NGOs w korytarzach cz\u0119\u015bci konferencyjnej siedziby ONZ, sugeruj\u0105c im wykorzystywanie kana\u0142\u00f3w internetowych do komunikacji z organami ONZ. S\u0142usznie chcia\u0142 wzmocni\u0107 rol\u0119 kobiet i m\u0142odzie\u017cy, nada\u0107 specjalny status miastom i regionom, wprowadzi\u0107 do prac ONZ przedstawicieli sektora prywatnego. Tylko, \u017ce s\u0105 to rozwi\u0105zania bardziej symboliczne, a wr\u0119cz nawet pozorowane. Pozostaj\u0105 daleko w tyle za oczekiwaniami globalnych ruch\u00f3w obywatelskich. Cz\u0142onkowie Panelu nie odnie\u015bli si\u0119 bezpo\u015brednio do sk\u0142adanych przez te ruchy propozycji, chocia\u017cby dot. utworzenia cia\u0142a parlamentarnego czy cia\u0142a obywatelskiego. Wiadomo, \u017ce pomys\u0142y te teraz nie przejd\u0105, bo niekt\u00f3re wielkie pa\u0144stwa do tego nie dopuszcz\u0105, ale dlaczego nie podnie\u015b\u0107 statusu tych idei opisuj\u0105c je w raporcie?<\/p>\n\n\n\n
W \u015bwietle rosyjskiej agresji na Ukrain\u0119 kluczowym dla wiarygodno\u015bci ONZ sta\u0142a si\u0119 jej rola jako instrumentu bezpiecze\u0144stwa zbiorowego. I pierwotnie w\u0142a\u015bnie to mia\u0142a by\u0107 jej konstytutywna misja. W raporcie Panelu problem \u201eskutecznego bezpiecze\u0144stwa zbiorowego\u201d uj\u0119to w oddzielny blok, ale ulokowano go jako pi\u0105ty (przedostatni) w strukturze raportu i rekomendacji. Na samym ju\u017c pocz\u0105tku rozdzia\u0142u autorzy postulowali rozszerzenie definicji bezpiecze\u0144stwa zbiorowego, aby jednoznacznie obj\u0119\u0142a ona tzw. potr\u00f3jny kryzys planetarny (klimat i \u015brodowisko), przest\u0119pstwa ponadgraniczne i nier\u00f3wno\u015bci spo\u0142eczno-ekonomiczne. Rozumiem, \u017ce autorzy milcz\u0105co zak\u0142adali, \u017ce definicja bezpiecze\u0144stwa obejmuje ju\u017c naruszenia praw cz\u0142owieka, praworz\u0105dno\u015bci i demokracji. Pisz\u0105c to umieszczam mi\u0119dzy wierszami tzw. mrugni\u0119cie porozumiewawcze. Bo pewno nie zak\u0142adali.<\/p>\n\n\n\n
Funkcjonariusze ONZ pot\u0119piaj\u0105 cz\u0119sto przewroty wojskowe, jak cho\u0107by ostatnio ten w Nigrze (Gabonie, Burkina Faso, Mali, Czadzie), ale jako zagro\u017cenie dla bezpiecze\u0144stwa organy ONZ ich nie zawsze traktuj\u0105. Rada Bezpiecze\u0144stwa zareagowa\u0142a na przewr\u00f3t w Nigrze w 2023 r., ale tylko w formie o\u015bwiadczenia Przewodnicz\u0105cego. Praktycznych dzia\u0142a\u0144 (sankcji) nie rozwa\u017cano. Podobnie rzecz si\u0119 ma z reakcj\u0105 RB ONZ na masowe naruszanie praw cz\u0142owieka czy standard\u00f3w demokratycznych. Dyktatury i autokracje maj\u0105 si\u0119 w ONZ dobrze i \u017cadnego dyskomfortu nie odczuwaj\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Kluczowym dla skutecznego bezpiecze\u0144stwa zbiorowego autorzy Raportu uznali reform\u0119 Rady Bezpiecze\u0144stwa. Tu kolejna dygresja. Reform\u0105 RB zacz\u0105\u0142em si\u0119 zawodowo zajmowa\u0107 w 1996 r., czyli prawie u zarania dyskusji. \u015aledz\u0119 jej losy do dzisiaj. Dyskusja trwa 30 lat, a rezultat\u00f3w nie wida\u0107. Propozycje Panelu posz\u0142y utartym szlakiem: zwi\u0119kszy\u0107 liczebno\u015b\u0107 Rady, ograniczy\u0107 prawo weta, rozwa\u017cy\u0107 miejsca dla region\u00f3w kontynentalnych, rozci\u0105gn\u0105\u0107 kadencj\u0119 niesta\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w, uruchamia\u0107 ZO ONZ, kiedy RB jest niezdolna do dzia\u0142ania.<\/p>\n\n\n\n
Moja opinia jest jednoznaczna: Rad\u0119 Bezpiecze\u0144stwa nale\u017cy zlikwidowa\u0107 (zawiesi\u0107, hibernowa\u0107, etc. na wz\u00f3r Rady Powierniczej), a jej kompetencje przekaza\u0107 do Zgromadzenia Og\u00f3lnego ONZ. Koniec, kropka. Rada Bezpiecze\u0144stwa by\u0142a produktem powojennych czas\u00f3w. Mia\u0142a utrwali\u0107 szczeg\u00f3ln\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 zwyci\u0119skich mocarstw za pok\u00f3j w \u015bwiecie. Mia\u0142a zagwarantowa\u0107 ich materialny wk\u0142ad w gaszenie konfliktowych po\u017car\u00f3w. Mia\u0142a zapewni\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 szybkiego dzia\u0142ania. Ju\u017c nawet nie chodzi o to, \u017ce \u015bwiat dzi\u015b wygl\u0105da inaczej ni\u017c 75 lat temu, kiedy Rad\u0119 tworzono. Ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych oczekiwa\u0144 niestety nie zosta\u0142a spe\u0142niona. Rad\u0119 Bezpiecze\u0144stwa nale\u017cy wi\u0119c rozwi\u0105za\u0107. Zbudowa\u0107 za\u015b nale\u017cy na bazie rezolucji ZO \u201eUniting for Peace\u201d nowy algorytm dzia\u0142ania i podejmowania decyzji (odpowiednio wysok\u0105 wi\u0119kszo\u015bci\u0105 kwalifikowan\u0105) Zgromadzenia Og\u00f3lnego dotycz\u0105cych zw\u0142aszcza wprowadzania sankcji i wszczynania dzia\u0142a\u0144 przymuszaj\u0105cych (w\u0142\u0105cznie z u\u017cyciem si\u0142y).<\/p>\n\n\n\n
Podpuszczam? Prowokuj\u0119? Ale\u017c owszem. Nie by\u0142bym sob\u0105. I wiem, wiem: spo\u0142eczno\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodowa jeszcze do tego nie dojrza\u0142a. Ale naprawd\u0119 \u017caden \u201em\u0119drzec\u201d, \u017cadna \u201eosobisto\u015b\u0107 wysokiego szczebla\u201d zatrudniona do podpisywania owych reformatorskich raport\u00f3w nie ma \u015bmia\u0142o\u015bci opowiedzie\u0107 si\u0119 za takim rozwi\u0105zaniem? Ej, moi kochani polityczni celebryci, pora, aby\u015bcie si\u0119 w ko\u0144cu odwa\u017cyli pu\u015bci\u0107 si\u0119 por\u0119czy.<\/p>\n\n\n\n
A skutek tej jazdy na zaci\u0105gni\u0119tym hamulcu jest taki, \u017ce losy ONZ i wielu innych instytucji ju\u017c dawno przesta\u0142y obywatela interesowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Nie dziwota, \u017ce \u017cadnego zainteresowania w naszym kraju nie wywo\u0142a\u0142o nawet sprawowanie przewodnictwa w OBWE w 2022 r. Mo\u017ce to i dobrze, bo by\u0142o to przewodnictwo bez wizji i ambicji. Jedyne, co mo\u017ce zosta\u0107 zapami\u0119tane, to zablokowanie udzia\u0142u \u0141awrowa w spotkaniu ministerialnym OBWE w \u0141odzi i umieszczenie \u0141odzi na mapie dyplomacji ministerialnej.<\/p>\n\n\n\n
Co dalej z OBWE? W lutym 2022 r. polska prezydencja podj\u0119\u0142a inicjatyw\u0119 o\u017cywienia OBWE jako platformy dialogu, czyli inicjatyw\u0119 tzw. Renewed OSCE European Security Dialogue (RESD). Lektura wyg\u0142oszonych w ramach owego dialogu przem\u00f3wie\u0144 nie pozostawia\u0142a z\u0142udze\u0144: osi\u0105gni\u0119to tam himalaje my\u015blenia \u017cyczeniowego. I tyle z tego dialogu pozosta\u0142o. Po pierwsze, dialogiem musz\u0105 by\u0107 zainteresowane wszystkie strony, a Rosja nim nie by\u0142a. Po drugie, musi by\u0107 prowadzony na szczeblu istotnym, a nieobecno\u015b\u0107 kilku ministr\u00f3w spraw zagranicznych Zachodu (w tym USA) i samego \u0141awrowa (s\u0142usznie zbanowanego) cho\u0107by na spotkaniu \u0142\u00f3dzkim, rangi OBWE jako forum dialogu nie podnios\u0142a. Bo nie by\u0142 to czas na dialog. I nie da si\u0119 go administracyjnie zadekretowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n
OBWE od ko\u0144ca lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych prze\u017cywa\u0142a kryzys egzystencjalny. Za Putina Rosja nie kry\u0142a ju\u017c zamiar\u00f3w zniszczenia organizacji. W styczniu 2005 r. Putin powiedzia\u0142 to wprost Kwa\u015bniewskiemu. Bo przeszkadza\u0142y Rosji opinie ODIHR w sprawie wybor\u00f3w, dzia\u0142alno\u015b\u0107 misji OBWE, jej wkraczanie w sprawy \u201ewewn\u0119trzne\u201d na tzw. obszarze post-sowieckim. A nawet wcze\u015bniej, je\u015bli chcia\u0142a Rosja rozmawia\u0107 o bezpiecze\u0144stwie europejskim, to przecie\u017c nie w formacie ponad 50 pa\u0144stw, ale w formacie \u201ekoncertu mocarstw\u201d. I takie propozycje sk\u0142ada\u0142a jeszcze przed dwoma dekadami. Dialog og\u00f3lnoeuropejski jej tak naprawd\u0119 nie interesowa\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Stany Zjednoczone w mi\u0119dzyczasie wyra\u017anie obni\u017cy\u0142y skal\u0119 swojego zaanga\u017cowania politycznego w OBWE, zw\u0142aszcza po 11 wrze\u015bnia 2001 r., i postanowi\u0142y wykorzystywa\u0107 OBWE w celach pomocniczych (zaanga\u017cowanie w Azji, Afganistan, Mongolia, etc.).<\/p>\n\n\n\n
Unia Europejska inwestowa\u0142a za\u015b we w\u0142asne instrumenty polityczne (i s\u0142usznie), czyli we wsp\u00f3ln\u0105 polityk\u0119 zagraniczn\u0105, Partnerstwo Wschodnie, proces berli\u0144ski dot. Ba\u0142kan\u00f3w Zachodnich i in.<\/p>\n\n\n\n
Marginalizacj\u0119 roli politycznej OBWE kompensowano rozlicznymi programami operacyjnymi, kt\u00f3re dublowa\u0142y dzia\u0142alno\u015b\u0107 RE, UNDP, UE, Banku \u015awiatowego. A w wymiarze dialogu dyskusje na forum OBWE przekszta\u0142ca\u0142y si\u0119 \u201eshouting match\u201d Zachodu z Rosj\u0105 i Bia\u0142orusi\u0105, i to strywializowanego propagand\u0105 na poziomie debat w ZO ONZ.<\/p>\n\n\n\n
Sugerowa\u0142em przed dekad\u0105, \u017ce to w\u0142a\u015bnie Unia Europejska powinna zainicjowa\u0107 (chocia\u017cby teraz w ramach tzw. Europejskiej Wsp\u00f3lnoty Politycznej) powa\u017cn\u0105 debat\u0119 nad przysz\u0142o\u015bci\u0105 OBWE. Tak si\u0119 nie sta\u0142o. Szkoda.<\/p>\n\n\n\n
Od ponad dw\u00f3ch lat zachodni politycy i eksperci boj\u0105 si\u0119 postawi\u0107 wprost pytanie, czy OBWE z Rosj\u0105 Putina i Bia\u0142orusi\u0105 \u0141ukaszenki ma w og\u00f3le sens. Bo je\u015bli nie ma, to trzeba wyci\u0105ga\u0107 z tego jakie\u015b konsekwencje. Odwa\u017cne. Ja, bro\u0144 Bo\u017ce, wygasza\u0107 OBWE czy j\u0105 rozwi\u0105zywa\u0107 nie postuluj\u0119. Ale oczekuj\u0119 przynajmniej trze\u017awego spojrzenia na jej mo\u017cliwo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
KBWE potrafi\u0142a trafi\u0107 do masowej \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej w latach siedemdziesi\u0105tych i osiemdziesi\u0105tych (a jeszcze do dzi\u015b funkcjonuj\u0105 przecie\u017c \u201ekomitety helsi\u0144skie\u201d). Dzi\u015b OBWE do \u015bwiadomo\u015bci zwyk\u0142ego obywatela zupe\u0142nie nie dociera. Nawet w Azji Centralnej i w Mongolii.<\/p>\n\n\n\n
Rozszerzona Europa jako konstrukt geopolityczny ma nadal sens. Ale dopiero po demokratyzacji Rosji i Bia\u0142orusi, i wtedy trzeba b\u0119dzie zbudowa\u0107 jej nowe podstawy. Z aktywnym udzia\u0142em nowej Rosji.<\/p>\n\n\n\n
Co stworzy\u0142oby przy okazji szans\u0119 wprowadzenia do nowej instytucji wymiaru obywatelskiego.<\/p>\n\n\n\n
M\u0119czy\u0107 mo\u017ce ju\u017c pa\u0144stwa ten \u201eobywatel\u201d wtykany przeze mnie do rozwa\u017ca\u0144 o reformie instytucji mi\u0119dzynarodowych. Powt\u00f3rz\u0119 moje przekonanie, \u017ce to w\u0142a\u015bnie obywatel jest dla mnie najsolidniejszym no\u015bnikiem czynnika moralnego w stosunkach mi\u0119dzynarodowych. A bez tego daleko si\u0119 ju\u017c nie zajedzie w naprawianiu \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n
W swoich wyk\u0142adach \u201eObywatel i polityka \u015bwiatowa\u201d (plik do pobrania na moim blogu) opisywa\u0142em, \u017ce problemem dla stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych od zawsze by\u0142o to, \u017ce moralno\u015b\u0107 wewn\u0105trzplemienna (wewn\u0105trznarodowa) i moralno\u015b\u0107 mi\u0119dzyplemienna (mi\u0119dzynarodowa) kierowa\u0142y si\u0119 dwoma odmiennymi filozofiami moralnymi. Kodeksy moralne ewoluowa\u0142y, ale, jak twierdz\u0105 s\u0142usznie badacze, etyka mi\u0119dzynarodowa pozostawa\u0142a wieki op\u00f3\u017aniona w stosunku do etyki wewn\u0105trz pa\u0144stw, etyki ludzkiej. Czy kiedykolwiek etyka mi\u0119dzynarodowa mo\u017ce zosta\u0107 oparta na kanonach etyki ludzkiej? Brak uniwersalnego kodu moralnego wyrasta jako przeszkoda nie do pokonania. Do tego jeszcze dochodzi dodatkowa komplikacja wynikaj\u0105ca z tego, \u017ce etyka zbiorowa zawsze r\u00f3\u017cni\u0107 si\u0119 b\u0119dzie od etyki indywidualnej. Jest wi\u0119c tylko droga okr\u0119\u017cna \u2013 rozwijanie prawa mi\u0119dzynarodowego. Dla wielu ekspert\u00f3w prawo mi\u0119dzynarodowe jest niew\u0105tpliwie form\u0105 kodu moralnego, bo jego stosowanie w bardzo znacz\u0105cej cz\u0119\u015bci nie jest podparte sankcj\u0105, a prawo bez sankcji bardziej przypomina norm\u0119 moraln\u0105 ni\u017c prawo sensu stricte.<\/p>\n\n\n\n
Traktowanie instytucji mi\u0119dzynarodowych jako platformy dialogu mi\u0119dzyrz\u0105dowego jest wi\u0119c dzi\u015b podej\u015bciem wysoce minimalistycznym.<\/p>\n\n\n\n
Unia Europejska jest jedyn\u0105 organizacj\u0105, kt\u00f3ra chce pokaza\u0107, \u017ce ceni sobie g\u0142os obywatelski, \u017ce chce mu nawet nada\u0107 moc sprawcz\u0105. Ma w tym oczywi\u015bcie interes polityczny, albowiem, jak pisa\u0142em w poprzednim odcinku, bole\u015bnie si\u0119 przekona\u0142a, \u017ce bez obywatelskiej zgody, a przynajmniej zrozumienia, rozwija\u0107 si\u0119 dalej nie mo\u017ce. Ale nawet i w przypadku Unii mechanizmy \u0142\u0105czenia si\u0119 z obywatelem s\u0105 nadal do\u015b\u0107 okazjonalne i p\u0142ytkie. A i obywatel nie za bardzo ma g\u0142ow\u0119 do prowadzenia regularnego dialogu. Wykorzystuj\u0105 to tzw. ruchy aktywistyczne, kt\u00f3re czasami wr\u0119cz obywatelsk\u0105 bierno\u015b\u0107 wykorzystuj\u0105 i si\u0119 pod g\u0142os obywateli podszywaj\u0105. Bo obywatel zawsze dzia\u0142a\u0107 b\u0119dzie w spo\u00f3b reaktywny, kiedy wyczuje w powietrzu ze strony instytucji politycznych zagro\u017cenie. W spo\u0142ecze\u0144stwach dobrobytu, jak kiedy\u015b opisywa\u0142 to Habermas, naturalnym odruchem jednostki ludzkiej jest ochrona przestrzeni prywatnego \u017cycia (\u201elifeworld\u201d), czyli rodziny, \u017cycia osobistego, wybor\u00f3w konsumpcyjnych przed widzialn\u0105 i niewidzialn\u0105 r\u0119k\u0105 pa\u0144stwa i rynku. Wykorzystuj\u0105 to zreszt\u0105 przechernie autokraci (w Rosji czy Chinach) i proponuj\u0105 diabelskie pakty nienaruszalno\u015bci przestrzeni prywatnej i rodzinnej w zamian za rezygnacj\u0119 jednostki z aktywno\u015bci na politycznej i spo\u0142ecznej agorze.<\/p>\n\n\n\n
A ja jednak b\u0119d\u0119 powtarza\u0142, \u017ce jedyn\u0105 nadziej\u0105 na znalezienie dobrych odpowiedzi na wyzwania wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata jest nie tyle zbiorowa m\u0105dro\u015b\u0107 pa\u0144stw, czy instytucji mi\u0119dzynarodowych, ale zbiorowa m\u0105dro\u015b\u0107 obywateli.<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/17_geyron.jpeg?resize=722%2C1024&ssl=1\")
Co tu kry\u0107 (bo dla czytelnika bloga jest to ju\u017c ewidentne) \u2013 jestem zwolennikiem zmian \u015bmia\u0142ych (cho\u0107 niekoniecznie radykalnych) w funkcjonowaniu instytucji mi\u0119dzynarodowych, zw\u0142aszcza globalnych, kt\u00f3re, jak ONZ, nie nad\u0105\u017caj\u0105 za przemianami w \u015bwiecie. I…<\/p>\n