Wszystkie pa\u0144stwa s\u0105 r\u00f3wne (pod wzgl\u0119dem prawnomi\u0119dzynarodowym), ale pod wzgl\u0119dem politycznym (na skutek r\u00f3\u017cnic w pot\u0119dze) \u2013 jedne s\u0105 r\u00f3wniejsze od innych. Prawda to stara i niepodwa\u017calna. Te zasadnicze nier\u00f3wno\u015bci powoduj\u0105, \u017ce system wsp\u00f3\u0142\u017cycia mi\u0119dzynarodowego opiera si\u0119 na hierarchii pot\u0119g. Stosunki mi\u0119dzynarodowe maj\u0105 wi\u0119c charakter hierarchiczny (bo jedne pa\u0144stwa s\u0105 wa\u017cniejsze od innych) i anarchiczny (bo nie ma \u017cadnej legalnej w\u0142adzy nadrz\u0119dnej). W spos\u00f3b wi\u0119c spontaniczny relacje mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi pa\u0144stwami uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w formu\u0142y dominacji (hegemonii), rywalizacji (wsp\u00f3\u0142zawodnictwa), walki (konfrontacji), wsp\u00f3\u0142pracy (sojuszu) b\u0105d\u017a izolacji (tj. braku relacji, bo brak relacji jest form\u0105 relacji).
<\/p>\n\n\n\n
W przesz\u0142o\u015bci pot\u0119ga by\u0142a uto\u017csamiana z przyw\u00f3dztwem. Polityce nadawali ton najsilniejsi.
<\/p>\n\n\n\n
Dzi\u0119ki Tukidydesowi wiemy dok\u0142adnie, jak wygl\u0105da\u0142a rywalizacja o miejsce w hierarchii pot\u0119g greckich pa\u0144stw-miast. Wiemy te\u017c, na czym polega wielki dylemat w obliczu nabierania przez jednego z partner\u00f3w rosn\u0105cej ponad rozmiar, zagra\u017caj\u0105cej dotychczasowemu hegemonowi pot\u0119gi, czyli tzw. pu\u0142apka Tukidydesa.
<\/p>\n\n\n\n
Pami\u0119tamy z lektur o staro\u017cytno\u015bci, jak gwarantowa\u0107 stabilno\u015b\u0107 mo\u017ce totalna dominacja, czy to w wydaniu rzymskim czy chi\u0144skim.
<\/p>\n\n\n\n
Paul Kennedy, znakomity badacz imperi\u00f3w, na gruncie europejskiej historii sformu\u0142owa\u0142 by\u0142 zasad\u0119 trzech supermocarstw. W wieku XVIII upostaciowi\u0142 j\u0105 tr\u00f3jk\u0105t Hiszpania \u2013 Anglia \u2013 Francja. W wieku XIX za\u015b: Wlk. Brytania \u2013 Prusy \u2013 Rosja. Pocz\u0105tek XX wieku zdominowa\u0142 uk\u0142ad Niemcy \u2013 Wlk. Brytania \u2013 USA.
<\/p>\n\n\n\n
Po 1945 r. zasada trzech supermocarstw obowi\u0105zywa\u0107 przesta\u0142a. Do 1990 r. \u015bwiat obraca\u0142 si\u0119 pod muzyk\u0119 odgrywan\u0105 przez duet USA i ZSRR. Po zimnej wojnie zdali\u015bmy si\u0119 na jednobiegunowo\u015b\u0107 \u201ePax Americana\u201d, koncert solowy Amerykan\u00f3w.
<\/p>\n\n\n\n
Od dobrej dekady najwybitniejsze umys\u0142y stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych przekomarzaj\u0105 si\u0119, ile\u017c to mocarstwowych biegun\u00f3w powinien i mie\u0107 b\u0119dzie nowy system \u015bwiatowego przyw\u00f3dztwa. Jak pa\u0144stwo ju\u017c wiedz\u0105, mnie udzia\u0142 w tej dyskusji, a nawet jej \u015bledzenie, od strony koncepcyjnej zupe\u0142nie nie ciekawi. Politycznie oczywi\u015bcie troch\u0119 tak, ale tylko troch\u0119. Bo relacje mi\u0119dzy biegunami okre\u015blaj\u0105 pogod\u0119 w polityce mi\u0119dzynarodowej.
<\/p>\n\n\n\n
Dzi\u015b pot\u0119ga uto\u017csamiana z przyw\u00f3dztwem ju\u017c tak \u015bci\u015ble nie jest. Stoi za przyw\u00f3dztwem zdolno\u015b\u0107 do definiowania agendy mi\u0119dzynarodowej, wyznaczania kierunk\u00f3w polityki mi\u0119dzynarodowej, zdolno\u015b\u0107 do poci\u0105gania za sob\u0105 (przyk\u0142adem, perswazj\u0105, ale te\u017c niestety i naciskiem, a nawet si\u0142\u0105) pozosta\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci mi\u0119dzynarodowej.
<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017cna dzi\u015b dysponowa\u0107 olbrzymi\u0105 pot\u0119g\u0105, w tym militarn\u0105 czy gospodarcz\u0105, ale aspiracji do przyw\u00f3dztwa nie zdradza\u0107 \u017cadnych. Przez lata Niemcy nazywano ekonomicznym olbrzymem i politycznym kar\u0142em. Dzi\u015b dysonans \u00f3w egzystencjalny przeniesiono na Uni\u0119 Europejsk\u0105 jako tak\u0105. Unia, b\u0119d\u0105c najwi\u0119kszym blokiem gospodarczym \u015bwiata, w politycznych sporach dyszkancikiem s\u0142abowitym si\u0119 wypowiada. Japonia \u2013 gigant przecie\u017c gospodarczy, co najmniej od lat siedemdziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku, \u017cadnego szerokiego fanklubu ci\u0105gn\u0105\u0107 za sob\u0105 nawet w Azji nie zamierza. Chcia\u0142yby by\u0107 mo\u017ce Chiny przewodzi\u0107 nawet ca\u0142ej grupie pa\u0144stw rozwijaj\u0105cych si\u0119, ale nie zawsze si\u0119 im to przecie\u017c udaje. Xi zg\u0142asza\u0142 nawet zajawk\u0119 na odgrywanie roli rzecznika procesu globalizacji. Indie aspiracje deklaratywnie maj\u0105 globalne, ale nadal realizuj\u0105 je regionalnie i regionalnie s\u0105 one nadal kontestowane (nie tylko przez Pakistan). A ju\u017c Rosja t\u0119sknoty do przyw\u00f3dztwa musi godzi\u0107 z oczywistymi pora\u017ckami, bo wypchni\u0119to j\u0105 z Ba\u0142kan\u00f3w, a erozja wp\u0142yw\u00f3w na tzw. postsowieckim obszarze post\u0119puje. Nie do\u015b\u0107, \u017ce definitywnie wyrwa\u0142y si\u0119 spod przyw\u00f3dztwa rosyjskiego Ukraina, Mo\u0142dowa czy Gruzja (okazuje si\u0119 co prawda, \u017ce nie do ko\u0144ca nieodwracalnie), to jeszcze czeka\u0107, a\u017c wyswobodzi si\u0119 Armenia.
<\/p>\n\n\n\n
\u015amiesz\u0105 mnie wi\u0119c pr\u00f3by zadekretowania sze\u015bciu czy nawet wi\u0119cej biegun\u00f3w w polityce \u015bwiatowej, czynione tu i \u00f3wdzie przez polityk\u00f3w i strateg\u00f3w, bo wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych biegun\u00f3w albo nie przejawia energii przyw\u00f3dczej, albo nie posiada elementarnej atrakcyjno\u015bci, aby ku nim inne pa\u0144stwa chcia\u0142y same, z w\u0142asnej nieprzymuszonej woli ci\u0105\u017cy\u0107.
<\/p>\n\n\n\n
C\u00f3\u017c wi\u0119c dzi\u015b znaczy przyw\u00f3dztwo? Posi\u0142kuj\u0105c si\u0119 moimi rozwa\u017caniami z \u201eKlepsydry i tronu\u201d, rzek\u0142bym, \u017ce przyw\u00f3dztwo to zdolno\u015b\u0107 kreowania czasu i zasad jego konsumpcji, ale musia\u0142bym d\u0142ugo wyja\u015bnia\u0107, jak polityka i przyw\u00f3dztwo sprz\u0119gaj\u0105 si\u0119 z paradygmatem czasu, wi\u0119c zaprosz\u0119 tylko ch\u0119tnych wyja\u015bnie\u0144 do lektury mojej o czasie ksi\u0105\u017cki.
<\/p>\n\n\n\n
Przyw\u00f3dztwo kosztuje. Przekonali si\u0119 o tym Amerykanie po zimnej wojnie. Wydali tryliony na rozwi\u0105zywanie problem\u00f3w, co do kt\u00f3rych wielu ameryka\u0144skich wyborc\u00f3w w\u0105tpi\u0142o, \u017ce wymaga\u0142y akurat ameryka\u0144skiego wysi\u0142ku i pieni\u0119dzy. A Trumpowi nawet na NATO ameryka\u0144skich pieni\u0119dzy \u0142o\u017cy\u0107 si\u0119 nie chcia\u0142o. Abdykacja USA ze \u015bwiatowego przyw\u00f3dztwa marzeniem jest wielu autokrat\u00f3w i zwyk\u0142ych mi\u0119dzynarodowych oprych\u00f3w. Tylko czekaj\u0105 na zwyci\u0119stwo Trumpa.
<\/p>\n\n\n\n
Pa\u0144stwo mo\u017ce mie\u0107 pot\u0119g\u0119 predestynuj\u0105c\u0105 j\u0105 do przewodzenia. Ale robi z niej u\u017cytek zawsze konkretny cz\u0142owiek, ludzie \u2013 klasa rz\u0105dz\u0105ca, przyw\u00f3dca kraju.
<\/p>\n\n\n\n
Oczywi\u015bcie istnieje zasadnicza r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy sposobem sprawowania w\u0142adzy przez przyw\u00f3dc\u0119 w pa\u0144stwie autokratycznym i w pa\u0144stwie demokratycznym. Autokrata ma inn\u0105 percepcj\u0119 czasu i inn\u0105 miar\u0119 sukcesu swojej polityki. I niew\u0105tpliwie dzisiejsze napi\u0119cie mi\u0119dzy obozem demokracji (Zachodu) i obozem autokracji (Rosja, Chiny) jest zderzeniem perspektyw czasowych w polityce, zderzeniem paradygmat\u00f3w czasu. Pisa\u0142em o tym w \u201eKlepsydrze i czasie\u201d, wi\u0119c zn\u00f3w musz\u0119 do ksi\u0105\u017cki Pa\u0144stwa odes\u0142a\u0107.
<\/p>\n\n\n\n
Co \u0142\u0105czy przyw\u00f3dc\u00f3w demokratycznych i autokratycznych, to niew\u0105tpliwie poczucie samotno\u015bci przy podejmowaniu decyzji. Polityka zagraniczna w chwilach trudnych, momentach decyduj\u0105cych, jest uprawiana w samotno\u015bci i jest testem zdolno\u015bci przyw\u00f3dczych lidera. Bo rady radami, racjonalne analizy racjonalnymi analizami, ale w polityce ostatnie s\u0142owo zawsze nale\u017cy do intuicji. I dlatego wybitnym politykiem mo\u017cna zosta\u0107 nie trac\u0105c czasu na czytanie ksi\u0105\u017cek. (Zreszt\u0105 czytanie ksi\u0105\u017cek generalnie szkodzi, jak s\u0142usznie zauwa\u017cy\u0142 kiedy\u015b znany polski re\u017cyser filmowy. Albowiem od czytania psuje si\u0119 wzrok. Wi\u0119c w czytaniu nie tyle chodzi o ilo\u015b\u0107, co o jako\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cek. Nie tylko dlatego teza znanego re\u017cysera ma wielu fan\u00f3w w\u015br\u00f3d polityk\u00f3w, zw\u0142aszcza na prawicy. Tam do dzi\u015b spotka\u0107 mo\u017cna nawet pogl\u0105d, \u017ce warta przeczytania jest tylko jedna ksi\u0119ga, ale je\u015bli j\u0105 tam czytaj\u0105, to niestety wybi\u00f3rczo i bez zrozumienia). A jeszcze do tego skomplikowanie \u015bwiata obna\u017ca bezsilno\u015b\u0107 intelektualnego nad nim zapanowania. Si\u0142\u0105 rzeczy zaczynamy polega\u0107 na przeczuciach i nastrojach.
<\/p>\n\n\n\n
Intuicja polityczna wyrasta z osobowo\u015bci, a osobowo\u015b\u0107, niezale\u017cnie od naturalnych, genetycznie zaprogramowanych predyspozycji i ogranicze\u0144, formowana jest w kulturze \u015brodowiska, pokolenia, jednostkowych do\u015bwiadcze\u0144. Inaczej patrzyli na Europ\u0119 liderzy polityczni, kt\u00f3rzy prze\u017cyli wojn\u0119, nawet jako dzieci, inaczej patrz\u0105 ci, kt\u00f3rzy uczyli si\u0119 o niej jedynie w szkole. Inaczej patrzyli na \u015bwiat przyw\u00f3dcy, kt\u00f3rzy osobi\u015bcie do\u015bwiadczali na sobie statusu obywateli drugiej kategorii w rz\u0105dzonych przez obcych pan\u00f3w koloniach, inaczej patrz\u0105 ci, kt\u00f3rzy si\u0119 na niepodleg\u0142o\u015bci kraju potrafili uw\u0142aszczy\u0107.
<\/p>\n\n\n\n
Problem wsp\u00f3\u0142czesnego przyw\u00f3dztwa polega na tym, \u017ce do w\u0142adzy wynoszeni s\u0105 ludzie, kt\u00f3rych ocenia si\u0119 na podstawie narodowej wewn\u0105trzkrajowej agendy oferowanej wyborcom. Rzadko kiedy maj\u0105 oni jakiekolwiek mi\u0119dzynarodowe do\u015bwiadczenie, rzadko kiedy te\u017c gruntowniejsz\u0105 znajomo\u015b\u0107 \u015bwiata. A dotyczy to pa\u0144stw, kt\u00f3re w \u015bwiecie maj\u0105 rol\u0119 przyw\u00f3dcz\u0105 do odegrania, np. USA. Trudno odm\u00f3wi\u0107 logiki g\u0142osom, \u017ceby wp\u0142yw na wynik wybor\u00f3w w USA udost\u0119pni\u0107 cho\u0107by w symbolicznej mierze obywatelom \u015bwiata. Bo ten wyb\u00f3r ma dla \u015bwiata kolosalne znaczenie.
<\/p>\n\n\n\n
Jest zastanawiaj\u0105ce, zw\u0142aszcza w Europie, jak elity polityczne odstaj\u0105 jeszcze od globalizuj\u0105cej si\u0119 galopuj\u0105co, kosmopolitycznej \u015bwiadomo\u015bci m\u0142odego pokolenia. W Polsce kolejne wybory wygrywa\u0142a i rz\u0105dzi\u0142a przez osiem d\u0142ugich lat partia, kt\u00f3rej przyw\u00f3dca zagranicy w og\u00f3le nie zna\u0142, zna\u0107 nie chcia\u0142, a o polityce mi\u0119dzynarodowej poj\u0119cie mia\u0142 do\u015b\u0107 wulgarne (zagranica czyha, wr\u00f3g wsz\u0119dzie si\u0119 czai, bierz co swoje i uciekaj).
<\/p>\n\n\n\n
Po drugie, rz\u0105dzenie si\u0119 tak spragmatyzowa\u0142o, \u017ce jego istot\u0105 sta\u0142o si\u0119 sprawne mened\u017cerskie zarz\u0105dzanie i to pod k\u0105tem zwyci\u0119stwa w kolejnych wyborach. Kalendarz wyborczy zacz\u0105\u0142 wi\u0119c rz\u0105dzi\u0107 polityk\u0105 mi\u0119dzynarodow\u0105, a brak jego zsynchronizowania rozregulowuje wysi\u0142ki dyplomatyczne. Bo nikt nie chce i\u015b\u0107 na ust\u0119pstwa w przeddzie\u0144 wybor\u00f3w, podkr\u0119ca si\u0119 wtedy muzyk\u0119 nacjonalistyczn\u0105, a wybory w jednym roku tam, a w innym gdzie indziej, wi\u0119c trzeba czeka\u0107 na ich wynik, bo ich wynik wp\u0142yn\u0105\u0107 mo\u017ce na zachowanie stron. Polityk\u00f3w na dodatek ubezw\u0142asnowalnia strach przed nieprzewidzianymi konsekwencjami ich w\u0142asnych decyzji, a te w polityce zagranicznej s\u0105 kosmiczne, bo wymykaj\u0105 si\u0119 narodowej kontroli. Archetypicznym politykiem tej szko\u0142y rozwa\u017cno\u015bci by\u0142a niew\u0105tpliwie Angela Merkel. Jej metod\u0105 domy\u015bln\u0105 uprawiania polityki zagranicznej by\u0142a zw\u0142oka, a g\u0142\u00f3wnym instrumentem kinetyki politycznej hamulec. W po\u0142\u0105czeniu z objawiaj\u0105cym przyw\u00f3dczy ADHD stylem prezydenta Sarkozy\u2019ego, to mog\u0142o dawa\u0107 Europie jakie\u015b poczucie balansu. Ale wobec Rosji oddawa\u0142o pole ignoruj\u0105cemu nieprzewidziane skutki polityki i wierz\u0105cemu w sprzyjaj\u0105c\u0105 mu fortun\u0119 Putinowi.
<\/p>\n\n\n\n
Trzeci\u0105 wreszcie s\u0142abo\u015bci\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnej klasy przyw\u00f3dc\u00f3w jest inercja. S\u0105 oni w trakcie sprawowania urz\u0119du z regu\u0142y niezdolni do zakwestionowania s\u0142uszno\u015bci swojego dotychczasowego stanowiska, rewizji zasadniczej pogl\u0105d\u00f3w i radykalnej zmiany kursu. Jak Bohdan \u0141azuka w \u201eNie lubi\u0119 poniedzia\u0142ku\u201d id\u0105 przez rzeczywisto\u015b\u0107 prowadz\u0105c korb\u0119 po po\u0142o\u017conym ju\u017c i sprawdzonym torze. Ani w g\u0142owie im zawrotka.
<\/p>\n\n\n\n
Konwencjonalna prawda o kwalifikacjach przyw\u00f3dczych powiada, \u017ce dobry lider nie powinien ani zanadto wybiega\u0107 przed t\u0142um, bo wtedy traci z nim kontakt i mo\u017ce spo\u0142ecze\u0144stwo straci\u0107 go z pola widzenia i p\u00f3j\u015b\u0107 w\u0142asn\u0105 drog\u0105, ani te\u017c nie powinien pod\u0105\u017ca\u0107 za t\u0142umem, bo wtedy \u017caden z niego przyw\u00f3dca. Powinien wi\u0119c dobry lider zawsze by\u0107 o ten jeden krok, dwa kroki w przedzie.
<\/p>\n\n\n\n
Ale prawd\u0119 t\u0119 konwencjonaln\u0105 zachwia\u0142o wsp\u00f3\u0142czesne uprawianie polityki w warunkach gigantycznej kompresji czasu. Rozmiar tej kompresji zw\u0142aszcza w polityce mi\u0119dzynarodowej jest bezprecedensowy. Dzi\u015b reagowa\u0107 i dzia\u0142a\u0107 trzeba pod niesamowit\u0105 presj\u0105 czasu. Je\u015bli polityka mi\u0119dzynarodowa przypomina\u0107 ma parti\u0119 szach\u00f3w, to s\u0105 to w niekt\u00f3rych sytuacjach ju\u017c szachy nawet nie typu \u201eblitz\u201d, co wr\u0119cz \u201ebullet\u201d. A przyw\u00f3dca staje si\u0119 wi\u0119\u017aniem spo\u0142ecznych emocji, kt\u00f3re Kissinger nazwa\u0142 \u201emasowym konsensem\u201d. A te emocje mog\u0105 czasami nabiera\u0107 paranoicznych kszta\u0142t\u00f3w. Jared Diamond co prawda twierdzi\u0142, \u017ce przyw\u00f3dcy i pa\u0144stwa powinni od czasu do czasu praktykowa\u0107 \u201ekonstruktywn\u0105 paranoj\u0119\u201d, czyli przejawia\u0107 ponadnormatywn\u0105 czujno\u015b\u0107 i l\u0119k. Ale czasami paranoja mo\u017ce zwyczajnie parali\u017cowa\u0107.
<\/p>\n\n\n\n
Celebrycki spos\u00f3b uprawiania polityki odciska swoje pi\u0119tno na mentalno\u015bci os\u00f3b sprawuj\u0105cych w\u0142adz\u0119. O wiele szybciej ni\u017c w przesz\u0142o\u015bci rozwija si\u0119 u nich dolegliwo\u015b\u0107 opisywana jako zasada hybris, czyli syndrom zadufania, os\u0142abiaj\u0105cy zdolno\u015b\u0107 do krytycznej oceny w\u0142asnego post\u0119powania. Wystarczy przypomnie\u0107 sobie, jak szybko po obj\u0119ciu urz\u0119du kilka lat temu pewien czo\u0142owy VIP uwierzy\u0142, \u017ce jest urodzonym m\u00f3wc\u0105 politycznym (nie tylko pod wzgl\u0119dem przem\u00f3wie\u0144 tre\u015bci, ale i formy ich wyg\u0142aszania z mimik\u0105 i pauzowaniem w\u0142\u0105cznie) i znakomicie pos\u0142uguje si\u0119 j\u0119zykiem angielskim.
<\/p>\n\n\n\n
A przyw\u00f3dc\u00f3w zachodnich zgubi\u0142a pustka po ideologii (s\u0142usznie wyrugowanej z polityki), kt\u00f3r\u0105 w polityce zagranicznej zagospodarowa\u0142o my\u015blenie liberalne. Bo dwa wielkie obozy w demokracji zachodniej \u2013 socjalistyczny i chadecki, w polityce mi\u0119dzynarodowej uleg\u0142y urokom liberalnej wizji \u015bwiata.
<\/p>\n\n\n\n
Liberalizm grzech\u00f3w ma sporo. Przede wszystkim opiera si\u0119 na \u015blepej wierze w logik\u0119 historii. Bo je\u015bli post\u0119p ma sw\u00f3j wektor, to pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej przysz\u0142o\u015b\u0107 musi si\u0119 zmaterializowa\u0107, nawet je\u015bli nic podejmowa\u0107 na jej rzecz nie b\u0119dziemy. Nawet marksi\u015bci tak pasywnie deterministyczni nie byli, a ju\u017c komuni\u015bci tym bardziej. Bo zak\u0142adali, \u017ce skoro odkryto ju\u017c logik\u0119 historii i cel ko\u0144cowy post\u0119pu, to po co zwleka\u0107, trzeba histori\u0119 przyspiesza\u0107, trzeba historii pomaga\u0107. A libera\u0142owie bynajmniej takiego zapa\u0142u nie maj\u0105. No mo\u017ce poza kr\u00f3tkim okresem, kiedy Amerykanie og\u0142osili polityk\u0119 \u201eregime change\u201d w \u015bwiecie. Ale szybko r\u0119ce sobie sparzyli, wi\u0119c ch\u0119\u0107 przyspieszania historii zarzucili.
<\/p>\n\n\n\n
Po drugie, s\u0142abo\u015bci\u0105 zachodniego liberalizmu jest tranzakcjonizm. Politycy zachodni wychodz\u0105 z za\u0142o\u017cenia, \u017ce wszystko da si\u0119 wynegocjowa\u0107, \u017ce z ka\u017cdym trzeba rozmawia\u0107 i z ka\u017cdym da si\u0119 dogada\u0107. Tak\u017ce z Putinem, tak\u017ce z Kimem. I zacz\u0119li negocjowa\u0107 prawd\u0119, godz\u0105c si\u0119 najcz\u0119\u015bciej, \u017ce prawda le\u017cy po\u015brodku. A prawda przecie\u017c, jak powiada\u0142 Bartoszewski, nie le\u017cy po\u015brodku, tylko le\u017cy tam, gdzie le\u017cy. Trudno o lepsz\u0105 ilustracj\u0119 dla \u015blepego toru tranzakcjonizmu, jak pielgrzymki polityk\u00f3w zachodnich do Putina przed rosyjsk\u0105 agresj\u0105 na Ukrain\u0119.
<\/p>\n\n\n\n
Dzi\u015b wyb\u00f3r przyw\u00f3dcy w demokratycznych spo\u0142ecze\u0144stwach Zachodu jest bardzo ograniczony, i satysfakcji nie daje. Wyborca staje przed zasadniczym dylematem, co wa\u017cniejsze: uczciwo\u015b\u0107 czy kompetencja polityka? Wyb\u00f3r to trudny. Bo pi\u0119kno (fizyczna atrakcyjno\u015b\u0107 polityka) uto\u017csamiane jest zar\u00f3wno z dobrem (uczciwo\u015bci\u0105), jak i m\u0105dro\u015bci\u0105 (kompetencjami). Ale tak u\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 logika elektoralnej polityki w czasach okulocentrycznej transparentno\u015bci.
<\/p>\n\n\n\n
Ma\u0142o kto pyta o szeroko\u015b\u0107 horyzont\u00f3w polityka. A o jego wizj\u0119 \u015bwiata tym bardziej.
<\/p>\n\n\n\n
Z jednej strony \u015bwiat chce dobrego przyw\u00f3dztwa, narzeka na deficyt przyw\u00f3dztwa, ale z drugiej strony domaga si\u0119 demokratyzacji.
<\/p>\n\n\n\n
Demokratyzacja stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych sta\u0142a si\u0119 flagowym has\u0142em Globalnego Po\u0142udnia. A podchwyci\u0142y je i Rosja, i Chiny. Politycznie jego wymowa jest oczywista: chodzi o ograniczenie dominacji Zachodu w polityce zagranicznej. Je\u015bli potraktowa\u0107 je uczciwie, to winno zak\u0142ada\u0107, aby ka\u017cde pa\u0144stwo mog\u0142o wsp\u00f3\u0142decydowa\u0107 o wszystkim, co dotyczy polityki mi\u0119dzynarodowej. Oczywi\u015bcie do posiadania g\u0142\u0119boko usadowionego w interesach narodowych pogl\u0105du na wszystkie punkty agendy globalnej zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 pa\u0144stw nie aspiruje. W sensie politycznym rzeczywi\u015bcie globaln\u0105 agend\u0119 realizuj\u0105 USA, Unia Europejska, si\u0142\u0105 historycznego rozp\u0119du Wielka Brytania, a stara si\u0119 bardzo j\u0105 prowadzi\u0107 Rosja (chocia\u017cby na zasadach spoilera, bo zasob\u00f3w brak) i coraz bardziej Chiny.
<\/p>\n\n\n\n
G\u0142osowanie w Zgromadzeniu Og\u00f3lnym ONZ daje ka\u017cdemu pa\u0144stwu g\u0142os, nawet je\u015bli sprecyzowanego pogl\u0105du w przedmiocie g\u0142osowania dane pa\u0144stwo nie posiada. Kiedy\u015b przeprowadzaj\u0105c konsultacje w kilku pa\u0144stwach Afryki Wschodniej w kwestii reformy ONZ w 2004 r., us\u0142ysza\u0142em w jednej ze stolic do\u015b\u0107 sporego pa\u0144stwa wyja\u015bnienie, \u017ce w wi\u0119kszo\u015bci spraw globalnych stanowisko jego kraju okre\u015blane jest w Nowym Jorku, w sta\u0142ym przedstawicielstwie tego kraju przy ONZ, a nie w centrali. I wynika ono bardziej z ogl\u0105dania si\u0119 na innych ni\u017c z w\u0142asnej analizy politycznej, bo jest Grupa 77, s\u0105 pa\u0144stwa regionu, jest Unia Afryka\u0144ska, etc. Odnotowa\u0142em to zjawisko jako kolejn\u0105 ilustracj\u0119 si\u0142y p\u0142ynnej dyplomacji.
<\/p>\n\n\n\n
Demokratyzacji domagaj\u0105 si\u0119 te\u017c pa\u0144stwa, kt\u00f3re bynajmniej same demokratycznych referencji nie posiadaj\u0105. Czy pa\u0144stwa autorytarne mog\u0105 wiarygodnie wypowiada\u0107 si\u0119 na temat demokratyzacji stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych? Ba, nie do\u015b\u0107, \u017ce si\u0119 wypowiadaj\u0105, to w tym wypowiadaniu si\u0119 one s\u0105, jak Chiny czy Rosja, najg\u0142o\u015bniejsze.
<\/p>\n\n\n\n
Czy jest moralnie s\u0142usznym dopuszczanie do demokratycznych procedur decydowania w polityce pa\u0144stw mi\u0119dzynarodowych pa\u0144stw rz\u0105dzonych przez dyktator\u00f3w, despot\u00f3w, autokrat\u00f3w? Jak\u0105\u017c to oni maj\u0105 legitymacj\u0119 od swojego narodu, aby wypowiada\u0107 si\u0119 o losach \u015bwiata? Wi\u0119c je\u015bli ju\u017c demokratyzowa\u0107 stosunki mi\u0119dzynarodowe, to tak aby przebija\u0142a si\u0119 do nich demokratyczna wola ludno\u015bci. Ale wymaga\u0142oby to zasadniczej przebudowy nie tylko instytucji mi\u0119dzynarodowych, ale stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych jako takich. Pr\u0119dzej tygrysy przejd\u0105 na wegetarianizm.
<\/p>\n\n\n\n
Demokratyzacja stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych jest sprowadzana do formu\u0142y: jedno pa\u0144stwo – jeden g\u0142os. Nie uwzgl\u0119dnia dysproporcji w liczbie ludno\u015bci, wielko\u015bci PKB (nb. do\u015bwiadczyli\u015bmy nier\u00f3wno\u015bci wyborczych i w Polsce, u\u015bwiadamiaj\u0105c sobie w 2023 r., \u017ce g\u0142os wyborcy na warszawskim \u017boliborzu wart by\u0142 po\u0142owy g\u0142osu wyborcy w Osieku). Taka formu\u0142a w \u017caden spos\u00f3b nie odzwierciedla polaryzacji pogl\u0105d\u00f3w wewn\u0105trz jednego pa\u0144stwa. Demokratycznie przeg\u0142osowany pogl\u0105d tzw. spo\u0142eczno\u015bci mi\u0119dzynarodowej, czyli tzw. og\u00f3\u0142u pa\u0144stw, mo\u017ce znakomicie rozmija\u0107 si\u0119 z pogl\u0105dem zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w Ziemi.
<\/p>\n\n\n\n
Nie wida\u0107 wszak\u017ce w przewidywalnej przysz\u0142o\u015bci najmniejszych szans, aby reforma porz\u0105dku mi\u0119dzynarodowego kierowa\u0142a si\u0119 zamiarem harmonizowania polityki mi\u0119dzynarodowej z vox populi \u015bwiata.
<\/p>\n\n\n\n
Dobrze, powie kto\u015b, wszystkie pa\u0144stwa w jakiej\u015b mierze cierpi\u0105 na deficyt demokracji. Zach\u00f3d zmaga si\u0119 z populizmem i nieliberaln\u0105 demokracj\u0105. W Azji nawet Indie nie chc\u0105 odgrywa\u0107 rol\u0119 ilustracji kontrtezy dla consensusu peki\u0144skiego i dowodzi\u0107, \u017ce demokracja mo\u017ce nap\u0119dza\u0107 modernizacj\u0119. W Afryce subsaharyjskiej zn\u00f3w rozla\u0142a si\u0119 plaga przewrot\u00f3w wojskowych. A w Ameryce \u0141aci\u0144skiej populistyczne (Wenezuela) lub zamordystyczne (Kuba) dyktatury, na szcz\u0119\u015bcie nieliczne, trzymaj\u0105 si\u0119 mocno.
<\/p>\n\n\n\n
Kilka co najmniej prezentacji po\u015bwi\u0119conych demokracji wyg\u0142osi\u0142em w latach 2011-2018. Przestrzega\u0142em przed demo-entuzjazmem po Arabskiej Wio\u015bnie, ale i walczy\u0142em z demo-defetyzmem, kiedy demokracja zacz\u0119\u0142a si\u0119 w niekt\u00f3rych regionach \u201ezwija\u0107\u201d.
<\/p>\n\n\n\n
Nie widz\u0119 dla demokracji alternatywy. Z pewno\u015bci\u0105 nie jest ni\u0105 merytokracja, o czym szerzej w innym miejscu. Ale jestem zwolennikiem poszukiwa\u0144. Praktykowany model demokracji trzeba nieustannie od\u015bwie\u017ca\u0107. Wspieram wi\u0119c ca\u0142ym duchem pomys\u0142y na jej usprawnienie: subsydiarno\u015b\u0107 (dekoncentracj\u0119 w\u0142adzy), uspo\u0142ecznienie polityki (likwidacj\u0119 zawodu polityka, w tym przez ograniczenie liczby sprawowanych kadencji poselskich), w\u0142\u0105czenie obywatela w proces decyzyjny (panele obywatelskie, referenda), ograniczenie monopolu merytokratycznego (finalny wyb\u00f3r na stanowiska drog\u0105 losow\u0105 po odsianiu kandydat\u00f3w pod wzgl\u0119dem merytorycznym), burzenie hierarchicznego systemu zarz\u0105dzania (na rzecz sieciowo\u015bci), inwestowanie w mechanizmy sprawiedliwo\u015bci w dost\u0119pie do edukacji, ochrony zdrowia, etc.
<\/p>\n\n\n\n
Powiedzmy sobie szczerze, nic nie os\u0142abia demokracji bardziej ni\u017c polityka. Tak\u017ce w wymiarze mi\u0119dzynarodowym. W czasach kryzysu opada ch\u0119\u0107 do rozmowy, komunikacji, konsultacji, demokracji. Silniejsi egzekwuj\u0105 swoje aspiracje do decydowania, jak czyni\u0142 to Bush po 11 wrze\u015bnia 2001 r., a Sarkozy i Merkel po kryzysie finansowym w Europie w 2008 r.
<\/p>\n\n\n\n
Jedyny wniosek: tylko zapewniaj\u0105c silniejszy g\u0142os obywatelski mo\u017cemy spowodowa\u0107, aby, parafrazuj\u0105c kultow\u0105 fraz\u0119 o zawarto\u015bci cukru w cukrze, by\u0142o mniej polityki w polityce.<\/p>\n\n\n\n
(W oparciu o wyk\u0142ad w Szkole Lider\u00f3w w Erywaniu w listopadzie 2018 r.)<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/00_Vanity.jpg?resize=566%2C800&ssl=1\")
Wszystkie pa\u0144stwa s\u0105 r\u00f3wne (pod wzgl\u0119dem prawnomi\u0119dzynarodowym), ale pod wzgl\u0119dem politycznym (na skutek r\u00f3\u017cnic w pot\u0119dze) \u2013 jedne s\u0105 r\u00f3wniejsze od innych. Prawda to stara i niepodwa\u017calna. Te zasadnicze nier\u00f3wno\u015bci powoduj\u0105, \u017ce system wsp\u00f3\u0142\u017cycia mi\u0119dzynarodowego…<\/p>\n