Zachodnia wizja \u015bwiata zak\u0142ada\u0142a oryginalnie (przed dwustu laty) jego cywilizacyjn\u0105 i kulturow\u0105 homogenizacj\u0119 w oparciu o zachodnie warto\u015bci. Takim pi\u0119tnem naznaczony zosta\u0142 uniwersalizm. A rozlewaj\u0105cy si\u0119 po \u015bwiecie od XIX wieku kapitalizm i jego globalizacyjne przeznaczenie mia\u0142y obiektywnie homogenizowa\u0107 kultury, bo wymaga\u0142y jednolitej etyki gospodarowania i robienia pieni\u0119dzy. Wierzono te\u017c naiwnie, \u017ce kapitalizm sprzyja\u0107 b\u0119dzie demokratyzacji spo\u0142ecze\u0144stw. Okaza\u0142o si\u0119 wszak\u017ce, \u017ce nawet w dzisiejszych czasach kapitalizm w wydaniu pa\u0144stwowym (Chiny) czy te\u017c oligarchicznym (Ukraina, Mo\u0142dawia) demokracj\u0119 t\u0142umi\u0142.
<\/p>\n\n\n\n
Nie musia\u0142o jednak dzi\u015b doj\u015b\u0107 do zmierzchu Zachodu, aby utrwali\u0142o si\u0119 przekonanie, \u017ce kulturowa westernizacja \u015bwiata nigdy nie nast\u0105pi. Regionalne to\u017csamo\u015bci, regionalnymi to\u017csamo\u015bciami, ale co je\u015bli zaczn\u0105 one wchodzi\u0107 ze sob\u0105 w zwarcie. Widmo \u015bwiata rozp\u0142atanego na przeciwstawne bloki cywilizacyjne niepokoi\u0142 badaczy stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych od zako\u0144czenia zimnej wojny. Huntington zderzenia cywilizacji chcia\u0142 uczyni\u0107 osi\u0105 polityki w \u015bwiecie na lata. O ile tzw. cywilizacj\u0119 islamsk\u0105 mia\u0142yby spaja\u0107 warto\u015bci organicznie wyrastaj\u0105ce z religii, to cywilizacja sinocentryczna mia\u0142aby mie\u0107 pod\u0142o\u017ce g\u0142\u00f3wnie kulturowe (konfucja\u0144skie i nie tylko). Wystraszy\u0142 Huntington wielu. Do dzi\u015b straszy. Niedawno nawet Netanyahu przekonywa\u0142, \u017ce konflikt palesty\u0144sko-izraelski jest przejawem zderzenia cywilizacji.
<\/p>\n\n\n\n
Ale to z Azji Wschodniej i Po\u0142udniowo-Wschodniej wysz\u0142a w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych najbardziej zwarta ideologiczna opozycja do zachodniej koncepcji warto\u015bci.
<\/p>\n\n\n\n
Koncepcja tzw. warto\u015bci azjatyckich pojawi\u0142a si\u0119 z politycznej potrzeby. Po upadku \u015bwiatowego systemu komunistycznego i dyskredytacji samej ideologii komunistycznej trzeba by\u0142o znale\u017a\u0107 dla funkcjonuj\u0105cych w Azji re\u017cim\u00f3w autorytarnych i dyktatorskich now\u0105 zas\u0142on\u0119 ideologiczn\u0105. W tym te\u017c celu zacz\u0119to pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 koncepcj\u0105 tzw. azjatyckich warto\u015bci. Dialog na forum globalnym w sprawach demokracji i praw cz\u0142owieka zn\u00f3w nabra\u0142 ostrego politycznie kolorytu. Fukuyamowska wizja liberalnych warto\u015bci jako przystanku ko\u0144cowego rozwoju cywilizacyjnego zosta\u0142a oprotestowana. Mahathir i Lee Kuan Yew stali si\u0119 prorokami nowej azjatyckiej to\u017csamo\u015bci. Nie wolno\u015b\u0107 jednostki i jej egoistyczne d\u0105\u017cenia, ale polityczna stabilno\u015b\u0107 i \u0142ad spo\u0142eczny sta\u0142y si\u0119 priorytetem w ich polityce, bowiem to na nich zasadza\u0107 si\u0119 jedynie mo\u017ce wzrost gospodarczy. A wzrost gospodarczy dla ubogich spo\u0142ecze\u0144stw jest matk\u0105 wszystkich priorytet\u00f3w. Tezy te w praktyce otrzyma\u0142y co prawda pot\u0119\u017cny cios w wyniku tzw. azjatyckiego kryzysu gospodarczego w l. 1997-1998. Ale szybko od\u017cy\u0142y za spraw\u0105 sukcesu gospodarczego Chin. Pojawi\u0142 si\u0119 tzw. konsensus peki\u0144ski, g\u0142osz\u0105cy, \u017ce wzrost i dobrobyt mog\u0105 by\u0107 skuteczniej zapewnione w warunkach rz\u0105d\u00f3w autorytarnych.
<\/p>\n\n\n\n
Gospodarcze dokonania Chin dodawa\u0142y im pewno\u015bci siebie w polityce, g\u0142os ich czyni\u0142y asertywniejszym tak\u017ce w debacie o prawach cz\u0142owieka. Nie ucieka\u0142y Chiny od niej. Mia\u0142y za sob\u0105 silny argument, ju\u017c nie tyle zwi\u0105zany z ideologi\u0105 komunistyczn\u0105 i eksploatowan\u0105 przez Sowiet\u00f3w w latach 50-ych tez\u0105 o wy\u017cszo\u015bci praw spo\u0142ecznych nad prawami politycznymi, co podparty tzw. warto\u015bciami azjatyckimi aksjomat o wy\u017cszo\u015bci praw zbiorowych nad prawami indywidualnymi. A jeszcze, rozwijaj\u0105c bezprecedensow\u0105 akcj\u0119 pomocow\u0105 w pa\u0144stwach azjatyckich i afryka\u0144skich, kupowa\u0142y sobie klak\u0119 w debatach oenzetowskich. Chi\u0144ska pomoc \u015bwiadczona na zasadzie \u201eno strings attached\u201d os\u0142abia\u0142a zachodni\u0105 presj\u0119 na demokratyczne reformy w pa\u0144stwach Po\u0142udnia. A\u017c rosn\u0105\u0107 musia\u0142y w\u0105tpliwo\u015bci, czy tzw. warto\u015bci zachodnie s\u0105 dla wszystkich najlepszym wyj\u015bciem.
<\/p>\n\n\n\n
B\u0142\u0119dem zasadniczym by\u0142o wst\u0105pienie przez Zach\u00f3d w bezsensowne dyskusje por\u00f3wnawcze z Chinami i Globalnym Po\u0142udniem i przekomarzanie si\u0119 o tym, czyje warto\u015bci s\u0105 lepsze. A demonstrowa\u0142 przy tym Zach\u00f3d ostentacyjn\u0105 megalomani\u0119.
<\/p>\n\n\n\n
Oczywi\u015bcie tzw. warto\u015bci azjatyckie maj\u0105 prawo do istnienia, cokolwiek mia\u0142yby znaczy\u0107. Ale w \u017caden spos\u00f3b nie musz\u0105 one przeczy\u0107 warto\u015bciom zachodnim.
<\/p>\n\n\n\n
Z pewno\u015bci\u0105 i w Chinach, i w innych azjatyckich spo\u0142ecze\u0144stwach istnieje silnie zakorzeniony szacunek dla w\u0142adzy, postulat dyscypliny i podporz\u0105dkowania si\u0119 w\u0142adzy, akceptacja hierarchii. Sam zreszt\u0105 Mao musia\u0142 jako\u015b szuka\u0107 uzasadnienia dla tumultu rewolucji kulturalnej i znalaz\u0142 je w konieczno\u015bci drastycznego rozkruszenia tradycyjnych nawyk\u00f3w spo\u0142ecznych, kt\u00f3re dla komunizmu stanowi\u0142y zapor\u0119.
<\/p>\n\n\n\n
Skrajny trybalizm jest niew\u0105tpliwie praktykowanym w wielu krajch Azji anachronizmem. Nie jedynym.
<\/p>\n\n\n\n
Bo czy\u017c nie jest niesionym od wiek\u00f3w anachronizmem w Indiach (czy w Nepalu) system kastowy? Kreuje on spo\u0142eczno\u015b\u0107 prawie 70 milion\u00f3w dalit\u00f3w, pozbawionych poczucia r\u00f3wnej godno\u015bci, upo\u015bledzonych spo\u0142ecznie. A w sumie pono\u0107 ponad 150 milion\u00f3w ludzi \u015blepo stosuje kodeks kastowy. Mimo, \u017ce jest w Indiach konstytucyjnie zdelegalizowany, a kolejne rz\u0105dy robi\u0105, co mog\u0105, aby go wypleni\u0107. Nikt przy zdrowych zmys\u0142ach nie b\u0119dzie systemu kastowego kojarzy\u0142 z azjatyckimi warto\u015bciami.
<\/p>\n\n\n\n
A co ma do azjatyckich warto\u015bci okaleczanie \u017ce\u0144skich narzad\u00f3w p\u0142ciowych? Rz\u0105d malezyjski sam ocenia, \u017ce ponad 80 proc. dzieci (noworodk\u00f3w) p\u0142ci \u017ce\u0144skiej wyznania islamskiego przechodzi zabieg obrzezania, a w Indonezji – prawie 50 proc. W spo\u0142eczno\u015bci Bohra \u017cyj\u0105cej w Indiach, Pakistanie i Sri Lance powszechnie okalecza si\u0119 dziewczynkom narz\u0105dy p\u0142ciowe.<\/p>\n\n\n\n
A spos\u00f3b traktowania kobiet przez Talib\u00f3w?
<\/p>\n\n\n\n
A seppuku jako prawo i obowi\u0105zek klasy samuraj\u00f3w w Japonii (od kilkudziesi\u0119ciu lat na szcz\u0119\u015bcie nie praktykowane)?
<\/p>\n\n\n\n
Jasne jak s\u0142o\u0144ce, \u017ce nie na takich anomaliach opiera\u0107 si\u0119 maj\u0105 tzw. warto\u015bci azjatyckie.
<\/p>\n\n\n\n
Bo wym\u00f3g \u015blepego pos\u0142usze\u0144stwa, kastowej dyskryminacji, religijnego okaleczania czy honorowych samob\u00f3jstw nie spos\u00f3b zalicza\u0107 do poj\u0119cia warto\u015bci. Nawet je\u015bli by\u0142y praktykowane przez tysi\u0105clecia.
<\/p>\n\n\n\n
Je\u015bli spojrze\u0107 uczciwie, to i na Wschodzie, i na Zachodzie trzonem koncepcji praw cz\u0142owieka jest godno\u015b\u0107 jednostki ludzkiej. Ca\u0142a reszta to kulturowa nadbudowa.
<\/p>\n\n\n\n
I dlatego w praktyce wida\u0107 przekonuj\u0105co, \u017ce wiara w Dharm\u0119 nie przeszkadza w budowie demokracji w Tajlandii, a nauki Konfucjusza nie komplikuj\u0105 funkcjonowania demokracji na Tajwanie, a rzekomy brak s\u0142owa \u201eprawa\u201d w sanskrycie nie uniemo\u017cliwia odwo\u0142ywania si\u0119 do praw cz\u0142owieka w Indiach. By\u0107 mo\u017ce, jak pisa\u0142 Fukuyama, boskie pochodzenie cesarstwa w Chinach utrudnia zrozumienie koncepcji \u201epraworz\u0105dno\u015bci\u201d. By\u0107 mo\u017ce praktykowane u zarania islamu sklejenie w\u0142adzy \u015bwieckiej i religijnej, jak opisywa\u0142 ten\u017ce Fukuyama, tak utrudnia\u0142o poch\u00f3d demokracji nie tylko w\u015br\u00f3d Arab\u00f3w i Pers\u00f3w, ale nawet w\u015br\u00f3d Pakista\u0144czyk\u00f3w. By\u0107 mo\u017ce buddyzm nie sprzyja budowaniu silnych i sprawnych aparat\u00f3w pa\u0144stwowych. Tym niemniej emancypacja jednostki ludzkiej, katalizowana przez wychodzenie z ub\u00f3stwa i dost\u0119p do technologii informatycznych, jest zjawiskiem powszechnym i nieodwracalnym. A emancypacja polega na krzewieniu samo\u015bwiadomo\u015bci. A gdzie samo\u015bwiadomo\u015b\u0107, tam godno\u015b\u0107. Gdzie za\u015b godno\u015b\u0107, tam pragnienie wolno\u015bci. A pragnienie wolno\u015bci zawsze zaprowadzi do demokracji, rz\u0105d\u00f3w prawa i praw cz\u0142owieka.
<\/p>\n\n\n\n
Oczywi\u015bcie chi\u0144scy (i nie tylko chi\u0144scy) propagandzi\u015bci przestali ju\u017c dawno dowodzi\u0107, \u017ce demokracja jako taka k\u0142\u00f3ci\u0107 si\u0119 zawsze b\u0119dzie z komunitaryzmem, z szacunkiem wobec w\u0142adzy, zbiorowym pos\u0142usze\u0144stwem i dyscyplin\u0105, propagowan\u0105 przez tzw. azjatyckie warto\u015bci. Tak jak Putin wymy\u015bli\u0142 ideologiczn\u0105 protez\u0119 \u201esterowanej demokracji\u201d dla zaw\u0142aszczenia pa\u0144stwa, tak oni zacz\u0119li propagowa\u0107 \u201eminben\u201d jako form\u0119 azjatyckiej demokracji, alternatyw\u0119 dla zachodniej demokracji liberalnej. O ile w demokracji liberalnej w\u0142adz\u0119 legitymizuj\u0105 wybory, to w demokracji minbenowskiej w\u0142adz\u0119 legitymizuj\u0105 jej dokonania.
<\/p>\n\n\n\n
I liderzy chi\u0144scy, a ju\u017c Xi Jinping aktywniej jak nikt, biczowali zachodni\u0105 demokracje elektoraln\u0105 bez zahamowania. Produkuje ona, wed\u0142ug nich, tylko chaos i napi\u0119cia, jest w istocie w\u0142adz\u0105 bogatych, dyktatur\u0105 kapita\u0142u. A Xi poczu\u0142 si\u0119 tak pewnie, \u017ce wym\u00f3wka o azjatyckich warto\u015bciach dla przykrycia w\u0142asnej polityki dokr\u0119cania autorytarnej \u015bruby do niczego ju\u017c nie by\u0142a mu potrzebna.
<\/p>\n\n\n\n
Minben jest dla odmiany uto\u017csamiany z w\u0142adz\u0105 merytokratyczn\u0105. Ten\u017ce Fukuyama przyznawa\u0142, \u017ce w podejmowaniu decyzji na du\u017c\u0105 skal\u0119 pod presj\u0105 czasu, merytokracja bije demokracj\u0119 na g\u0142ow\u0119. Ale COVID-19, cho\u0107 pocz\u0105tkowo pos\u0142u\u017cy\u0142 Chi\u0144czykom jako manifestacja skuteczno\u015bci ich scentralizowanej w\u0142adzy w radzeniu sobie z jego skutkami, doprowadzi\u0142 do kompromituj\u0105cego dla rz\u0105dzacych ponownego rozlania si\u0119 pandemii, kiedy zachodnie spo\u0142ecze\u0144stwa ju\u017c sobie z ni\u0105 w zasadzie poradzi\u0142y, a jeszcze do tego polityka w\u0142adz wyzwoli\u0142a spo\u0142eczny gniew i protesty.
<\/p>\n\n\n\n
Jedno jest pewne \u2013 dla Zachodu tzw. azjatyckie warto\u015bci zagro\u017ceniem nie s\u0105. Pr\u00f3by ich przeflancowania na nasz grunt s\u0105 skazane na niepowodzenie. No, mo\u017ce przemycone b\u0119d\u0105 w postaci jakiego\u015b eurazjatyzmu. Ale i w Rosji otwarcie do czystej azjatycko\u015bci elity przyznawa\u0107 si\u0119 nie b\u0119d\u0105. Nawet w Azji Centralnej elity polityczne tak otwarcie z nimi identyfikowa\u0107 si\u0119 nie b\u0119d\u0105.
<\/p>\n\n\n\n
Postulowa\u0142em kiedy\u015b zintensyfikowanie dialogu mi\u0119dzykulturowego z Azj\u0105, wyrzeczenie sie przez Zach\u00f3d paternalistycznej maniery. Zach\u00f3d podj\u0105\u0142 tak\u0105 pr\u00f3b\u0119 rozmowy ze \u015bwiatem islamu (inicjatywa dialogu mi\u0119dzycywilizacyjnego), ale \u015bwiat Azji zostawi\u0142 samemu sobie. Nie pr\u00f3bowa\u0142 te\u017c tworzy\u0107 Zach\u00f3d wsp\u00f3lnych politycznych projekt\u00f3w, cho\u0107by w zakresie praworz\u0105dno\u015bci. Wydawa\u0142o mi si\u0119 kiedy\u015b, \u017ce oczywist\u0105 propozycj\u0105 wsp\u00f3lnego dzia\u0142ania z Azj\u0105 winna sta\u0107 si\u0119 \u015bwiatowa walka z korupcj\u0105. Nie zdziwi\u0142o mnie, kiedy eksperci arme\u0144scy, pr\u00f3buj\u0105cy (za pieni\u0105dze Unii Europejskiej) studiowa\u0107 i przenosi\u0107 na rodzimy grunt dobre praktyki antykorupcyjne, za wzorce godne na\u015bladowania u nich nie wzi\u0119li bynajmniej rozwi\u0105za\u0144 polskich czy rumu\u0144skich (transformacyjnych), ale mechanizmy instytucjonalne i prawne Singapuru, Hongkongu czy Filipin. Nie pr\u00f3bowano wszak\u017ce \u017cadnych wsp\u00f3lnych inicjatyw i w tym zakresie.
<\/p>\n\n\n\n
Po dekadach \u0107wicze\u0144 erystycznych na tzw. forach mi\u0119dzynarodowych doszed\u0142em do wniosku, \u017ce dyskusje na temat tzw. warto\u015bci liberalnych i tzw. warto\u015bci azjatyckich, tylko legitymizuj\u0105 wypaczanie og\u00f3lnoludzkiego charakteru praw godno\u015bciowych. Teraz wi\u0119c radz\u0119 \u2013 dyskusji nie podejmowa\u0107, zdj\u0105\u0107 temat z politycznych debat. Rozmawia\u0107 na gruncie prawa mi\u0119dzynarodowego, standard\u00f3w prawnych.
<\/p>\n\n\n\n
Inn\u0105 kwesti\u0105 jest, jak ewoluowa\u0107 b\u0119dzie dalej to\u017csamo\u015b\u0107 Zachodu. Huntington traktowa\u0142 cywilizacje p\u00f3\u0142nocnoameryka\u0144sk\u0105 i europejsk\u0105 jako jedno\u015b\u0107, \u015bcis\u0142y blok. A jednak s\u0105 w tym bloku subtelne p\u0119kni\u0119cia. Wsp\u00f3lnota globalnych politycznych interes\u00f3w Zachodu je przed dociekliwym wzrokiem przys\u0142ania\u0142a. Czy b\u0119d\u0105 si\u0119 te rozczepy zaognia\u0107?
<\/p>\n\n\n\n
Pytaniem zasadniczym jest, czy Zach\u00f3d jest konstruktem realnym nie tylko jako wsp\u00f3lnota polityczna, ale tak\u017ce jako wsp\u00f3lnota aksjologiczna.
<\/p>\n\n\n\n
Dialog USA-Unia Europejska w sprawach demokracji, praw cz\u0142owieka i praworz\u0105dno\u015bci ma charakter bardzo intensywny. Dotyczy on wszak\u017ce przede wszystkim pa\u0144stw trzecich, mo\u017cliwo\u015bci wsp\u00f3lnego dzia\u0142ania Zachodu na forach globalnych w tej dziedzinie. O r\u00f3\u017cnicach mi\u0119dzy sob\u0105 rozmawia si\u0119 niewiele, cho\u0107 je si\u0119 porusza, np. spraw\u0119 zniesienia kary \u015bmierci. Jest ona publicznie znanym punktem, w kt\u00f3rym stanowiska stron zdecydowanie si\u0119 rozchodz\u0105. Inaczej w USA, inaczej w Europie patrzymy te\u017c na prawa socjalne, inaczej na granice wolno\u015bci s\u0142owa, inaczej na sprawiedliwo\u015b\u0107 naprawcz\u0105 (polityk\u0119 penitencjarn\u0105 i in.).
<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017cna wszak\u017ce czasem odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce w ostatnich latach drogi aksjologiczne spo\u0142ecze\u0144stw europejskich i ameryka\u0144skiego coraz bardziej si\u0119 rozje\u017cd\u017caj\u0105. Europa wyra\u017anie przyspieszy\u0142a na kursie drog\u0105 liberalizacyjn\u0105, legalizuj\u0105c masowo aborcj\u0119 na \u017cyczenie, eutanazj\u0119 czy ma\u0142\u017ce\u0144stwa os\u00f3b tej samej p\u0142ci. Liberalizacja dokonuje si\u0119 w spos\u00f3b spo\u0142ecznie spokojny, nawet je\u015bli s\u0105 si\u0142y polityczne kurs ten kontestuj\u0105ce. W Stanach Zjednoczonych, chocia\u017cby w sprawie aborcji, zaistnia\u0142 konserwatywny backlash, teraz odreagowywany politycznie w wielu stanach. Spo\u0142ecze\u0144stwo g\u0142\u0119boko si\u0119 podzieli\u0142o, a sp\u00f3r przybiera niekiedy posta\u0107 wojny kulturowej.
<\/p>\n\n\n\n
Czy r\u00f3\u017cnice te mi\u0119dzy spo\u0142ecze\u0144stwami europejskimi a ameryka\u0144skim b\u0119d\u0105 si\u0119 pog\u0142\u0119bia\u0107? Europejskie i ameryka\u0144skie podej\u015bcie do spraw cz\u0142owieka, demokracji i praworz\u0105dno\u015bci ma oczywiste i mocne wsp\u00f3lne korzenie. Rewolucja francuska i rewolucja ameryka\u0144ska by\u0142y siostrzanymi p\u0142odami o\u015bwiecenia i koncepcji praw przyrodzonych. Co prawda koncepcyjnie przez lata prawa cz\u0142owieka w USA bardziej identyfikowano z tzw. prawami konstytucyjnymi, a w Europie rozszerzano je (pod niew\u0105tpliwym wp\u0142ywem ideologii socjalistycznej) na prawa spo\u0142eczno-ekonomiczne.
<\/p>\n\n\n\n
Inaczej w USA i w Europie kszta\u0142towa\u0142a si\u0119 wra\u017cliwo\u015b\u0107 na dyskryminacj\u0119, nier\u00f3wno\u015bci, nietolerancj\u0119. Europa przez lata wyczulona by\u0142a szczeg\u00f3lnie na skutki podzia\u0142u klasowego (zw\u0142aszcza Wlk. Brytania, Francja, Niemcy), Stany Zjednoczone \u2013 na podzia\u0142 rasowy. Rosn\u0105ce dysproporcje w dochodach zwr\u00f3ci\u0142y dopiero ostatnio w USA uwag\u0119 na r\u00f3\u017cnice klasowe, za\u015b masowy nap\u0142yw emigrant\u00f3w do Europy u\u015bwiadomi\u0142 rol\u0119 czynnika odmienno\u015bci etniczno-religijnej. Specyfika imigracji do USA (g\u0142\u00f3wny potok idzie z Ameryki \u0141aci\u0144skiej) powoduje, \u017ce religia (chrze\u015bcija\u0144stwo) sta\u0142o si\u0119 g\u0142\u00f3wnym amortyzatorem napi\u0119\u0107 etnicznych. W Europie odmienno\u015b\u0107 religijna (g\u0142\u00f3wny nap\u0142yw migrant\u00f3w to wyznawcy islamu) nasila napi\u0119cia etniczne.
<\/p>\n\n\n\n
Spo\u0142ecze\u0144stwa europejskie i ameryka\u0144skie przechodz\u0105 przez okres burzliwych zmian. Wynikaj\u0105 one i ze zmian demograficznych, technologicznych, ekologicznych, a i przede wszystkim gospodarczych (spowolnienie wzrostu). Ka\u017cde reaguje po swojemu. Czy wynikaj\u0105ce ze zmian nastroje spo\u0142eczne przek\u0142ada\u0107 si\u0119 b\u0119d\u0105 na polityk\u0119? Trump, nie przymierzaj\u0105c, og\u0142osi\u0142 przed laty Uni\u0119 Europejska przeciwnikiem, wrogiem (przynajmniej na polu handlu).
<\/p>\n\n\n\n
Czy populi\u015bci po obu stronach Atlantyku rozwal\u0105 nie tylko Uni\u0119 Europejsk\u0105, ale i Zach\u00f3d jako taki?
<\/p>\n\n\n\n
Najwa\u017cniejsza r\u00f3\u017cnica o konotacjach politycznych mi\u0119dzy Europ\u0105 i USA w wymiarze mi\u0119dzynarodowym, przek\u0142adaj\u0105ca si\u0119 na podej\u015bcie do praw cz\u0142owieka i praworz\u0105dno\u015bci, polega na odmiennym podej\u015bciu do roli trybuna\u0142\u00f3w mi\u0119dzynarodowych i prawa mi\u0119dzynarodowego w zapewnieniu stosowania praw. Stany Zjednoczone nie do\u015b\u0107, \u017ce nie upatruj\u0105 w prawie mi\u0119dzynarodowym \u017cadnej gwarancji dla zabezpieczenia praw cz\u0142owieka w USA, to jeszcze a priori odrzucaj\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 podporz\u0105dkowania si\u0119 jurysdykcji trybuna\u0142\u00f3w ponadnarodowych. Je\u015bli mamy jako Zach\u00f3d popycha\u0107 \u015bwiat ku wsp\u00f3lnocie aksjologicznej, je\u015bli mamy tworzy\u0107 zr\u0119by nowego globalnego systemu zarz\u0105dzania, to drogi USA i Europy mog\u0105 si\u0119 niestety rozej\u015b\u0107. A je\u015bli si\u0119 rozejd\u0105, to nic ze \u015bmia\u0142ych wizji przysz\u0142o\u015bci nie b\u0119dzie?
<\/p>\n\n\n\n
I to zapatrzenie w stoj\u0105c\u0105 ponad wszystko suwerenno\u015b\u0107 Ameryki widz\u0119 jako powa\u017cn\u0105 przeszkod\u0119 w budowaniu instytucji \u201eJednego \u015awiata\u201d, nawet kiedy upadnie ju\u017c ob\u00f3z autokratyczny, a w Rosji, Chinach i \u015bwiecie islamu zapanuje prawdziwa demokracja, w Afryce Subsaharyjskiej za\u015b wojsko na zawsze zamknie si\u0119 w koszarach.
<\/p>\n\n\n\n
W czym rozej\u015bcie Europy i USA by\u0142oby po\u017c\u0105dane, to niew\u0105tpliwie w kwestii wzi\u0119cia przez Europ\u0119 ca\u0142kowicie na swoje barki odpowiedzialno\u015bci za stan demokracji i praw cz\u0142owieka na szeroko pojmowanym obszarze Europy. Przez dekady zimnej wojny to Stany Zjednoczone by\u0142y przede wszystkim gwarantem walki o prawa cz\u0142owieka w Europie (komunistycznej). Wiadomo, tylko ameryka\u0144ski g\u0142os mia\u0142 si\u0142\u0119, z kt\u00f3r\u0105 liczy\u0107 musieli si\u0119 Sowieci i re\u017cimy totalitarne w ich strefie. Okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce w ostatnich trzydziestu latach, kiedy przychodzi\u0142o do silnej artykulacji niezgody na \u0142amanie praw cz\u0142owieka, czy to w Rosji, czy gdziekolwiek indziej, to Europa znowu ogl\u0105da\u0142a si\u0119 na USA i czeka\u0142a a\u017c one przem\u00f3wi\u0105. Ostatnie lata, a ju\u017c od prezydentury Trumpa z pewno\u015bci\u0105, Europa przesta\u0142a si\u0119 na szcz\u0119\u015bcie ju\u017c ogl\u0105da\u0107. Nawet je\u015bli Rada Europy g\u0142osik ma anemiczny, to Unia Europejska, w trosce przede wszystkim o w\u0142asn\u0105 spoisto\u015b\u0107, zosta\u0142a zmuszona do \u201estrategicznej autonomii\u201d w polityce praw cz\u0142owieka i demokracji.
<\/p>\n\n\n\n
Prawem praw w stosunkach mi\u0119dzynarodowych jest entropia. Oznacza ona post\u0119puj\u0105ce rozdrobnienie to\u017csamo\u015bci i interes\u00f3w. Ale tak\u017ce konwergencj\u0119 podmiot\u00f3w stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych.
<\/p>\n\n\n\n
Zwolennik\u00f3w nowej teorii konwergencji, tym razem konwergencji nazywanej wielk\u0105, zainspirowa\u0142 do \u015bmia\u0142ych tez prze\u0142om rozwojowy, jaki dokona\u0142 si\u0119 w Chinach i innych krajach azjatyckich. I jej zwolennicy pojawili si\u0119 tak\u017ce w pa\u0144stwach Globalnego Po\u0142udnia. Uwierzyli w wizj\u0119 Jednego \u015awiata. Jego nieuchronno\u015b\u0107 wyprowadzili z ekonomicznej globalizacji, zacie\u015bnienia sieci powi\u0105za\u0144 gospodarczych, tendencji do powstawania jednego \u015bwiatowego rynku. Dostrzegli, \u017ce globalizacja s\u0142u\u017cy nadrabianiu zap\u00f3\u017anie\u0144 ekonomicznych i technologicznych, wyr\u00f3wnywaniu poziom\u00f3w \u017cycia, doganianiu a nawet przeganianiu Zachodu. I gdyby tylko jeszcze Zach\u00f3d przesta\u0142 mendzi\u0107 o konsensusie waszyngto\u0144skim, warto\u015bciach i demokratycznych standardach. Wi\u0119c zacz\u0119li Zach\u00f3d uspokaja\u0107, \u017ce ten nowy jednolity \u015bwiat nieuchronnie si\u0119 zharmonizuje tak\u017ce pod wzgl\u0119dem zasad. Bo post\u0119p technologiczny spowoduje, \u017ce wsz\u0119dzie ustanowiony zastanie prymat wsp\u00f3\u0142czesnej nauki, zasady logicznego rozumowania, nowy kontrakt spo\u0142eczny i zasada multilateralizmu w polityce mi\u0119dzynarodowej. A je\u015bli tak ma si\u0119 sta\u0107 nieuchronnie, to Zach\u00f3d powinien zaprzesta\u0107 polityki ostracyzmu, izolacji, sankcji wobec pa\u0144stw, kt\u00f3re jeszcze do zachodnich oczekiwa\u0144 nie dojrza\u0142y.
<\/p>\n\n\n\n
W tych \u201ewschodnich\u201d wizjach Jednego \u015awiata nie ma miejsca na rozwa\u017cania aksjologiczne. Chy\u0142kiem te\u017c przemyka si\u0119 obok ewidentnych sprzeczno\u015bci w tym rozumowaniu. Z jednej strony, pokazuje si\u0119, \u017ce we wszystkich wschodz\u0105cych gospodarkach przechodzi si\u0119 na zachodni model \u017cycia uniwersyteckiego i zwi\u0105zany z nim wym\u00f3g racjonalno\u015bci, ale pomija si\u0119, \u017ce niekoniecznie stosuje si\u0119 go w niektorych pa\u0144stwach do nauk spo\u0142ecznych, gdzie nadal wolno\u015bci bada\u0144 naukowych i wypowiedzi nie u\u015bwiadczysz. <\/p>\n\n\n\n
Zach\u00f3d ma by\u0107 wszak\u017ce uspokojony perspektyw\u0105 nieuchronnego wy\u0142onienia si\u0119 wsp\u00f3lnej globalnej etyki, w oparciu o zasad\u0119 \u201enie czy\u0144 drugiemu, co tobie niemi\u0142e\u201d. A pewno\u015b\u0107 w doprowadzeniu do lepszego \u015bwiata ma nam wszystkim da\u0107 powierzenie ster\u00f3w rz\u0105d\u00f3w w \u015bwiecie nowej merytokracji. Niewa\u017cna b\u0119dzie procedura i legitymacja (demokracja!), wa\u017cne b\u0119d\u0105 kwalifikacje i skuteczno\u015b\u0107 (tzw. output legitimacy), twierdz\u0105 oni. I nie ma co deliberowa\u0107, wed\u0142ug nich, nad usprawnianiem demokracji. Przysz\u0142o\u015b\u0107 to merytokracja. Bo to post\u0119p technologiczny niechybnie wyniesie j\u0105 do w\u0142adzy. I b\u0119dzie to merytokracja totalnie globalnie skonwergowana. O tym, \u017ce to kolejna z\u0142udna iluzja, zwi\u0105zana z Pax Technologica, ju\u017c wkr\u00f3tce.<\/p>\n\n\n\n
(W oparciu o moje notatki z wyst\u0105pienia i dyskusji na seminarium w Harvard Law School Uniwersytetu Harvarda (Cambridge, USA) we wrze\u015bniu 2014 r.)<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/just5.jpg?resize=737%2C1024&ssl=1\")
Zachodnia wizja \u015bwiata zak\u0142ada\u0142a oryginalnie (przed dwustu laty) jego cywilizacyjn\u0105 i kulturow\u0105 homogenizacj\u0119 w oparciu o zachodnie warto\u015bci. Takim pi\u0119tnem naznaczony zosta\u0142 uniwersalizm. A rozlewaj\u0105cy si\u0119 po \u015bwiecie od XIX wieku kapitalizm i jego globalizacyjne…<\/p>\n