Nie brakuje wiary, zar\u00f3wno na Zachodzie, jak i na Globalnym Po\u0142udniu, \u017ce jedyn\u0105 szans\u0105 na pokonanie wyzwa\u0144 stoj\u0105cych przed \u015bwiatem jest powierzenie merytokracji steru rz\u0105d\u00f3w. W merytokracji pok\u0142adane s\u0105 nadzieje na uchronienie si\u0119 przed dyktatem plutokracji (w\u0142adzy bogactwa i pieni\u0105dza), a i plag\u0105 populizmu, kt\u00f3ra pogr\u0105\u017cy\u0142aby nas w nowej odmianie ochlokracji.
<\/p>\n\n\n\n
Sp\u00f3r o rol\u0119 demokracji w wy\u0142anianiu elit by\u0142by wt\u00f3rny, bo wa\u017cniejsze by\u0142by skutki selekcji, czyli powierzanie urz\u0119d\u00f3w ludziom o odpowiednich kompetencjach. Rosn\u0105cy wp\u0142yw technologii na organizacj\u0119 \u017cycia spo\u0142ecze\u0144stw si\u0142\u0105 rzeczy mia\u0142by zapewni\u0107 prymat kwalifikacji w doborze ludzi na stanowiska, bo technologia wymaga do dobrej obs\u0142ugi odpowiedniej wiedzy i bystro\u015bci umys\u0142u. No \u017caden debil, nawet z najlepszego polecenia i z najlepszymi koneksjami, nie b\u0119dzie w stanie zawiadywa\u0107 czymkolwiek (chyba, \u017ce sp\u00f3\u0142kami skarbu pa\u0144stwa jak za rz\u0105d\u00f3w PiS-u) w erze nowej rewolucji technologicznej.
<\/p>\n\n\n\n
Cokolwiek te\u017c by nie m\u00f3wi\u0107 o urz\u0105dzaniu \u015bwiata, chcieliby\u015bmy ju\u017c teraz, aby instytucje globalne by\u0142y kompetentne, aby ludzie zatrudnieni tam byli uczciwi, sprawni, sumienni, pracowici. Aby byli uczciwsi, sprawniejsi, bardziej sumienni i bardziej pracowici od tych, kt\u00f3rzy kieruj\u0105 naszymi sprawami krajowymi. Bo je\u015bli mia\u0142oby by\u0107 odwrotnie, a \u015bwiatowe biura zatrudnia\u0142yby z\u0142odziei, leni, ludzi t\u0119pych i nieudolnych, to jaki by\u0142by to po\u017cytek z polegania na instytucjach mi\u0119dzynarodowych w rozwi\u0105zywaniu naszych wsp\u00f3lnych problem\u00f3w?
<\/p>\n\n\n\n
Od dwustu lat \u015bwiat zachodni tkwi w kulcie merytokracji. Narodzi\u0142 si\u0119 on z o\u015bwieceniowym idea\u0142em spo\u0142ecze\u0144stwa opartego na wiedzy i wykszta\u0142ceniu. I ju\u017c Napoleon, og\u0142aszaj\u0105c zasad\u0119 \u201ela carriere ouverte aux talents\u201d, chcia\u0142 rozbi\u0107 zmursza\u0142e struktury pa\u0144stwa feudalnego, gdzie urz\u0119dy podlega\u0142y dziedziczeniu, kupczeniu, s\u0142u\u017cy\u0142y korumpowaniu ludzi. Nie wsz\u0119dzie rewolucja torowa\u0142a drog\u0119 dla kompetencji. Bo Stany Zjednoczone na ten przyk\u0142ad pod\u0105\u017cy\u0142y pocz\u0105tkowo drog\u0105 obsadzania stanowisk administracyjnych na zasadzie \u0142up\u00f3w politycznych i dopiero w ko\u0144cu XIX w. odda\u0142y pierwsze\u0144stwo kompetencjom (Pendelton Reform Act). Rewolucja przemys\u0142owa i jej kolejne fale wymusza\u0142y podporz\u0105dkowanie system\u00f3w zarz\u0105dzania, tak\u017ce pa\u0144stwem, paradygmatowi wzrostu, rozwoju, akumulacji. I to wsz\u0119dzie \u2013 nie tylko w republikach, ale i w monarchiach. A w paradygmacie wzrostu \u017ar\u00f3d\u0142em powodzenia by\u0142a wydajno\u015b\u0107, skuteczno\u015b\u0107, kreatywno\u015b\u0107, dynamizm. Takim sposobem merytokracja opanowa\u0142a Zach\u00f3d.
<\/p>\n\n\n\n
Zachodu wynalazkiem oczywi\u015bcie nie by\u0142a. Stosowa\u0142y j\u0105 konsekwentnie staro\u017cytne Chiny w my\u015bl konfucja\u0144skich nauk. Przej\u0119\u0142y staro\u017cytne Indie. Wschodnie i zachodnie pojmowanie merytokracji do dzi\u015b wszak\u017ce obci\u0105\u017cone jest uwarunkowaniami historycznymi. Azjatycki system edukacji nastawiony jest na przygotowanie kandydat\u00f3w do zdawania egzamin\u00f3w. Zachodni system ma za\u015b przygotowywa\u0107 m\u0142odych do osi\u0105gania sukces\u00f3w. W Azji merytokratyczni urz\u0119dnicy maj\u0105 skupia\u0107 si\u0119 na codziennym \u201ezdawaniu egzaminu”, na Zachodzie rozwi\u0105zywanie problem\u00f3w nie jest celem samym w sobie, jest \u015brodkiem do sukcesu \u017cyciowego, czyli do robienia kariery.
<\/p>\n\n\n\n
Postmodernizm nada\u0142 merytokracji wymiar niemal\u017ce religijny. Spo\u0142ecze\u0144stwo opanowa\u0142a tyrania osobistego wyczynu, zawodowego sukcesu. Potrzeba uznania sta\u0142a si\u0119 w dostatnich zachodnich spo\u0142ecze\u0144stwach powszechnym motorem post\u0119powania. A postmodernizm obieca\u0142 ka\u017cdemu cho\u0107by pi\u0119\u0107 minut s\u0142awy. Od najm\u0142odszych lat ludzie wpadaj\u0105 w wir neurotycznego biegu, pod\u0105\u017cania za coraz to nowym celem, gonitwy za coraz to nowym sukcesem.
<\/p>\n\n\n\n
W bogatych spo\u0142ecze\u0144stwach, a ju\u017c w Stanach Zjednoczonych ponad wszelk\u0105 w\u0105tpliwo\u015b\u0107, merytokracja zdegenerowa\u0142a si\u0119 do postaci karykatury. W USA pojawi\u0142y si\u0119 \u015bmia\u0142e tezy, \u017ce merytokracja sta\u0142a si\u0119 ledwo przykrywk\u0105 dla nowej oligarchizacji spo\u0142ecze\u0144stwa. Krytycy ameryka\u0144skiego wydania merytokracji grzmieli, \u017ce merytokracja sprzyja koncentracji bogactwa, a koncentracja bogactwa pog\u0142\u0119bia nier\u00f3wno\u015bci, powoduje skostnienie spo\u0142ecze\u0144stwa, ogranicza mo\u017cliwo\u015bci cyrkulacji na drabinie spo\u0142ecznej. Merytokracja wykszta\u0142ci\u0142a elit\u0119, w kt\u00f3rej wi\u0119zy powinowactwa krwi silniejsze s\u0105 od zapotrzebowania na talent. Kryteria merytokratyczne stosowane s\u0105 tylko wtedy, kiedy dzia\u0142aj\u0105 na korzy\u015b\u0107 naszych dzieci i pociotk\u00f3w.
<\/p>\n\n\n\n
W europejskich spo\u0142ecze\u0144stwach koncentracja bogactwa na tak\u0105 skal\u0119 nie wyst\u0119puje i w tak dewastacyjny spos\u00f3b na funkcjonowanie merytokracji nie wp\u0142ywa. Ale ju\u017c \u201eelitaryzacja\u201d wykszta\u0142cenia tak. Bo merytokracja splata si\u0119 z paradygmatem spo\u0142ecze\u0144stwa opartego na wiedzy. Uczynienie z ENA czy Oxfordu niezb\u0119dnej przepustki do kariery zak\u0142\u00f3ca dynamik\u0119 spo\u0142eczn\u0105.
<\/p>\n\n\n\n
Zamykanie si\u0119 w sobie merytokratycznej elity (czy opartej na bogactwie, czy na elitarnym wykszta\u0142ceniu) jest jednym z powod\u00f3w wzrostu notowa\u0144 ruch\u00f3w populistycznych.
<\/p>\n\n\n\n
I w Polsce do niedawna, a na W\u0119grzech jeszcze wci\u0105\u017c, gdzie populizm zaw\u0142aszczy\u0142 w\u0142adz\u0119 w ostatnich latach, w imi\u0119 tworzenia nowej elity powszechnie promowani byli dotychczasowi nieudacznicy, prowincjonalni frustraci, za\u015bciankowi cwaniaczkowie. W trymiga z wiejskich w\u00f3jt\u00f3w wyrastali na zawiadowc\u00f3w miliardowego maj\u0105tku, z liczyd\u0142owych ksi\u0119gowych awansowali na mened\u017cer\u00f3w wielotysi\u0119cznych zespo\u0142\u00f3w pracowniczych, z ekspedient\u00f3w sklepowych na prezes\u00f3w, z powiatowych doradc\u00f3w na ministr\u00f3w. Takiego tsunami nepotyzmu w imi\u0119 wymiany elit te spo\u0142ecze\u0144stwa nie widzia\u0142y od czas\u00f3w niepami\u0119tnych.
<\/p>\n\n\n\n
A w Chinach merytokracja sta\u0142a si\u0119 alternatyw\u0105 dla demokracji. Bo przecie\u017c koniec ko\u0144c\u00f3w, twierdzi chi\u0144ska w\u0142adza, chodzi o sprawno\u015b\u0107 zarz\u0105dzania pa\u0144stwem i spo\u0142ecze\u0144stwem. Legitymizuje elity nie tyle demokratyczne pochodzenie, co ich merytoryczna warto\u015b\u0107, czyli kwalifikacje. Ju\u017c przecie\u017c John Stuart Mills chcia\u0142, aby osoby wykszta\u0142cone dysponowa\u0142y wi\u0119ksz\u0105 ilo\u015bci\u0105 g\u0142os\u00f3w na wyborach ni\u017c \u201eciemna masa\u201d.
<\/p>\n\n\n\n
Organizacje mi\u0119dzynarodowe mia\u0142y sta\u0107 si\u0119 najwy\u017cszym pi\u0119trem merytokracji, jej modelem, jej wzorcem z Sevres, jej udzielnym kr\u00f3lestwem. W organizacjach mi\u0119dzynarodowych wprowadzono przyk\u0142adny mechanizm naboru \u2013 przejrzysty, oparty na precyzyjnych kryteriach, wielostopniowy, podlegaj\u0105cy ocenom i nawet zaskar\u017ceniom, wykluczaj\u0105cy nepotyzm, kolesiostwo, korupcj\u0119. Najuczciwszy wydawa\u0142oby si\u0119 pod s\u0142o\u0144cem.
<\/p>\n\n\n\n
A jednak jego stosowanie w praktyce wywo\u0142uje niezbyt czasem po\u017c\u0105dane skutki. Okazuje si\u0119, \u017ce przez nies\u0142ychanie g\u0119ste sito przemykaj\u0105 osoby nieudolne, nie potrafi\u0105ce wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 z innymi, uprawiaj\u0105ce mobbing, psychopatyczne nieraz, ulegaj\u0105ce pokusom korupcyjnym, uwik\u0142ane w skandale obyczajowe.
<\/p>\n\n\n\n
Organizacje mi\u0119dzynarodowe oferuj\u0105 luksusowe warunki pracy. Stworzone przez nie zasady zatrudnienia czyni\u0105 je bardzo atrakcyjnymi pracodawcami, nawet na rynkach pracy bogatych pa\u0144stw zachodnich. Oczywi\u015bcie nie daj\u0105 takiej przepustki do dochod\u00f3w i statusu, jakie w bogatych pa\u0144stwach mo\u017ce da\u0107 praca w sektorze finansowym czy prawniczym, ale s\u0105 nawet tam w stosunku do lukratywnych zawod\u00f3w do\u015b\u0107 konkurencyjne. Nab\u00f3r do ONZ czy do Unii Europejskiej wywo\u0142uje masowe zainteresowanie, skutkuje tysi\u0105cami kandydat\u00f3w na jedno miejsce. De Gaulle\u2019owi przypisywano rad\u0119, aby do pracy w instytucjach brukselskich delegowa\u0107 najmniej rozgarni\u0119tych urz\u0119dnik\u00f3w, ale stanowiska mi\u0119dzynarodowe okaza\u0142y si\u0119 mie\u0107 niez\u0142\u0105 si\u0142\u0119 przyci\u0105gaj\u0105c\u0105. Nawet unijna dyplomacja przygarn\u0119\u0142a do swoich szereg\u00f3w czasem do\u015b\u0107 wybitne jednostki, nawet je\u015bli tylko czasem i tylko do\u015b\u0107 (wybitne). Mo\u017cna du\u017co z\u0142ego wk\u0142ada\u0107 w poj\u0119cie \u201emi\u0119dzynarodowej biurokracji\u201d, ale nie spos\u00f3b jej zarzuci\u0107 braku wysokich standard\u00f3w naboru.
<\/p>\n\n\n\n
A jednak czasami selekcja okazuje si\u0119 wadliwa.
<\/p>\n\n\n\n
By\u0142em funkcjonariuszem trzech organizacji mi\u0119dzynarodowych (OBWE, Rady Europy i Unii Europejskiej). Prac\u0119 sekretariat\u00f3w ONZ i NATO, w tym procesy naboru, pozna\u0142em do\u015b\u0107 blisko z racji obowi\u0105zk\u00f3w s\u0142u\u017cbowych w polskim MSZ. Wielokrotnie uczestniczy\u0142em w panelach selekcyjnych, kilkakrotnie przed nimi stawa\u0142em.
<\/p>\n\n\n\n
Uwa\u017cam, \u017ce generalnie instytucje mi\u0119dzynarodowe cechuj\u0105 si\u0119 wysokim poziomem zawodowym i etycznym pracuj\u0105cych tam ludzi, wy\u017cszym ni\u017c w urz\u0119dach zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci pa\u0144stw cz\u0142onkowskich, tak\u017ce zachodnich. Zw\u0142aszcza na \u015brednim poziomie mened\u017cerskim jako\u015b\u0107 urz\u0119dnik\u00f3w mo\u017ce imponowa\u0107. Gorzej si\u0119 ma sytuacja na szczeblach najwy\u017cszych i najni\u017cszych (obs\u0142ugowych).
<\/p>\n\n\n\n
Dobre mi\u0119dzynarodowe wzorce biurokratyczne na prawach osmozy przesi\u0105kaj\u0105 do urz\u0119d\u00f3w krajowych. Po wej\u015bciu Polski do NATO i Unii Europejskiej mo\u017cna by\u0142o zauwa\u017cy\u0107 z satysfakcj\u0105, jak poprawiaj\u0105 si\u0119 nawyki dzia\u0142ania MON, MSZ czy innych instytucji. Akcesja do tych organizacji by\u0142a wi\u0119c tak\u017ce dobrym impulsem modernizacyjnym dla naszej rodzimej biurokracji. Publicznie sugerowa\u0142em przed laty mo\u017cliwo\u015b\u0107 delegowania naszych urz\u0119dnik\u00f3w na sta\u017ce do instytucji mi\u0119dzynarodowych tylko w celu czysto szkoleniowym. Popiera\u0142em inicjatyw\u0119 \u201eErasmus dla wszystkich\u201d licz\u0105c, \u017ce wysy\u0142anie naszych urz\u0119dnik\u00f3w do Niemiec, Szwajcarii czy Szwecji rozszerzy ich profesjonalne horyzonty.
<\/p>\n\n\n\n
Nie znaczy to, \u017ce biurokracja mi\u0119dzynarodowa dzia\u0142a idealnie. Z moich obserwacji wynika, \u017ce biurokratom mi\u0119dzynarodowym, zw\u0142aszcza w Unii Europejskiej, o wiele wi\u0119cej wysi\u0142ku ni\u017c krajowym potrzeba na przygotowanie procedur do podj\u0119cia nowego zadania. Tzw. rozbieg zajmuje im o wiele wi\u0119cej czasu ni\u017c nam w kraju. Analizom i dyskusjom, jak najlepiej wykona\u0107 nowe zadanie, nie ma ko\u0144ca. Ale jak ju\u017c niezb\u0119dne algorytmy zostan\u0105 opracowane i uruchomione, to dzia\u0142ania podejmowane s\u0105 g\u0142adko i sprawnie, bezusterkowo. Sprawniej ni\u017c w kraju.
<\/p>\n\n\n\n
Niekiedy wszak\u017ce zastanawia\u0107 mo\u017ce, jak ten wy\u017cszy ni\u017c w przypadku krajowych administracji poziom nie odzwierciedla si\u0119 w ca\u0142o\u015bciowym obrazie sprawno\u015bci dzia\u0142ania instytucji. A ju\u017c termin \u201ebrukselski biurokrata\u201d sta\u0142 si\u0119 niemal\u017ce inwektyw\u0105. Uczyniono go synonimem dzia\u0142ania mechanicznego, bezdusznego, bezwolnego, bezwzgl\u0119dnego, oderwanego od rzeczywisto\u015bci. Brukselski tryb procedowania nadal wywo\u0142uje co najmniej w\u0105tpliwo\u015bci. Bo brak w nim przestrzeni dla improwizacji, woluntaryzmu, uznaniowo\u015bci, do jakiej przyzwyczai\u0142a nas miniona epoka w pracy urz\u0119d\u00f3w w naszym kraju?
<\/p>\n\n\n\n
Problem z jako\u015bci\u0105 biurokracji mi\u0119dzynarodowej jest realny, cho\u0107 g\u0142\u0119bszy ni\u017c kr\u0105\u017c\u0105ce powszechnie stereotypy. Pisa\u0142em kiedy\u015b na bazie moich smutnych obserwacji z pracy instytucji mi\u0119dzynarodowych, \u017ce na w\u0142asne oczy widzia\u0142em, jak merytokracja przekszta\u0142ca\u0142a si\u0119 w przeci\u0119tnokracj\u0119 (meritocracy turning into mediocricitocracy).
<\/p>\n\n\n\n
Kilka jest temu powod\u00f3w.
<\/p>\n\n\n\n
Po pierwsze, pa\u0144stwa nie tyle chc\u0105 mie\u0107 w organizacjach mi\u0119dzynarodowych, zw\u0142aszcza na szczeblach kierowniczych, ludzi kompetentnych, co swoich. Klinicznym przyk\u0142adem jest Komisja Europejska, kt\u00f3rej sk\u0142adu nie da si\u0119 ograniczy\u0107, poniewa\u017c ka\u017cde pa\u0144stwo chce mie\u0107 w Komisji swojego przedstawiciela. Zaufanie znaczy wi\u0119cej ni\u017c kompetencje. A jeszcze zaufanie to musi mie\u0107 tak wysublimowany charakter, \u017ce pa\u0144stwa wystawiaj\u0105 kandydat\u00f3w, kt\u00f3rzy cz\u0119sto kompromituj\u0105 si\u0119 na przes\u0142uchaniach w Parlamencie Europejskim swoim dyletanctwem. Bo najwa\u017cniejsze, \u017ceby by\u0142 sw\u00f3j. Ju\u017c nawet nie chodzi o to, aby za\u0142atwia\u0142 tam nasze narodowe interesy, ale chodzi o to, \u017ceby przynajmniej spraw pilnowa\u0142. O tym, \u017ce nawet najbardziej sw\u00f3j cz\u0142owiek nie jest w stanie zapewni\u0107 realizacji partykularnych interes\u00f3w, mo\u017cna by\u0142o si\u0119 przekona\u0107 widz\u0105c niemoc \u201epolskiego\u201d komisarza do spraw rolnictwa w dbaniu o interesy polskich rolnik\u00f3w w 2023 r.
<\/p>\n\n\n\n
Pa\u0144stwa wi\u0119c nie tylko walcz\u0105 o nominowanie swoich ludzi na topowe stanowiska, forsuj\u0105 swoich tak\u017ce i na te pomniejsze. Kilkakrotnie obserwowa\u0142em, jak polscy kierownicy dyplomacji energicznie zabiegali o stanowiska dla pewnych ludzi, a bynajmniej nie byli to najlepsi polscy kandydaci, jakich mogliby\u015bmy wystawi\u0107. Ale dawali r\u0119kojmi\u0119 zaufania. Cz\u0119sto jednak napotykali na twardy op\u00f3r decydent\u00f3w mi\u0119dzynarodowych.
<\/p>\n\n\n\n
Innym powodem s\u0142abo\u015bci jest stosowanie w organizacjach mi\u0119dzynarodowych zasady kwot, przede wszystkim geograficznej. Pa\u0144stwa dbaj\u0105 o to, aby sk\u0142ad narodowo\u015bciowy personelu odzwierciedla\u0142 zr\u00f3\u017cnicowanie i odpowiada\u0142 wielko\u015bci pa\u0144stwa (mniej wi\u0119cej). Czasem wi\u0119c to nie najlepsi pod wzgl\u0119dem merytorycznym wychodz\u0105 zwyci\u0119zcami z konkurs\u00f3w selekcyjnych. Decyduje kraj pochodzenia.
<\/p>\n\n\n\n
Ale jeszcze gorsze skutki daje polityka pa\u0144stw, zw\u0142aszcza du\u017cych, kt\u00f3re nie chc\u0105 powierza\u0107 kierowniczych stanowisk w organizacjach mi\u0119dzynarodowych ludziom o silnym charakterze, samodzielnym, a wi\u0119c cz\u0119sto nieprzewidywalnym i nie poddaj\u0105cym si\u0119 zewn\u0119trznej kontroli. Wol\u0105 ludzi ostro\u017cnych, pod\u0105\u017caj\u0105cych g\u0142\u00f3wnym nurtem, sprawnych, ale bez misjonarskiego zaci\u0119cia. A \u017ce pozbawionych cz\u0119sto wszelkiej charyzmy, to takie ju\u017c koszty w\u0142asne polityki.
<\/p>\n\n\n\n
Najbardziej fatalne rezultaty daje jeszcze co\u015b innego. M\u00f3j przygn\u0119biaj\u0105cy wniosek z wielokrotnego udzia\u0142u w procesach selekcyjnych sugeruje, \u017ce biurokracja mi\u0119dzynarodowa instynktownie d\u0105\u017cy do samoreplikacji. Przewag\u0119 zawsze b\u0119d\u0105 mie\u0107 kandydaci, kt\u00f3rzy przypominaj\u0105 decydentom w organizacjach mi\u0119dzynarodowych ich samych, s\u0105 ich osobowo\u015bci wiernym odbiciem. Oryginalno\u015b\u0107, nietuzinkowo\u015b\u0107, nieszablonowo\u015b\u0107 rzadko kiedy pop\u0142aca. Dla poparcia mojej tezy got\u00f3w jestem nawet przyzna\u0107, \u017ce moje sukcesy w aplikowaniu na stanowiska w organizacjach mi\u0119dzynarodowych s\u0105 wyj\u0105tkiem potwierdzaj\u0105cym regu\u0142\u0119. A i to tylko do pewnego stopnia. (To \u017carcik taki by\u0142 \u2013 przypis m\u00f3j).
<\/p>\n\n\n\n
Jestem zwolennikiem kadrowej rotacji personelu instytucji mi\u0119dzynarodowych. Kiedy w 1993 r. pomaga\u0142em pierwszemu sekretarzowi generalnemu OBWE tworzy\u0107 model kariery w tej organizacji, bardzo wspiera\u0142em jego propozycj\u0119, aby wszystkim pracownikom programowym (merytorycznym) oferowa\u0107 kontrakty o ograniczonym czasie obowi\u0105zywania, a umowy bezterminowe (sta\u0142e) proponowa\u0107 jedynie pracownikom obs\u0142ugi (sekretarkom, kancelistkom, kierowcom i in.). Taki model jest jednak trudny do utrzymania. Presja ze strony pracownik\u00f3w na powszechne obowi\u0105zywanie kontrakt\u00f3w sta\u0142ych jest we wszystkich organizacjach przeogromna. I jest podpierana mocnymi opiniami trybuna\u0142\u00f3w pracowniczych. Bo czasowe umowy o prac\u0119 os\u0142abiaj\u0105 ich szanse przy powrocie na krajowy rynek pracy, bo uniemo\u017cliwiaj\u0105 im robienie karier, bo demotywuj\u0105, bo zniech\u0119caj\u0105 najlepszych do pracy w instytucjach mi\u0119dzynarodowych. Argumenty te w og\u00f3le mnie nie przekonuj\u0105, nawet w odniesieniu do pracownik\u00f3w instytucji wyspecjalizowanych, technicznych, wymagaj\u0105cych specyficznej wiedzy i do\u015bwiadczenia. Bo jest w\u0142a\u015bnie na odwr\u00f3t: umowy na czas nieograniczony odklejaj\u0105 pracownik\u00f3w od rzeczywisto\u015bci, wyp\u0142ukuj\u0105 inicjatyw\u0119 i energi\u0119, fiksuj\u0105 na robieniu kariery, odcinaj\u0105 dop\u0142yw, zw\u0142aszcza na szczeblu \u015brednim i wy\u017cszym, zdolnych kandydat\u00f3w. Nie ma bowiem jak zdrowy przep\u0142yw kadr mi\u0119dzy instytucjami mi\u0119dzynarodowymi i krajowymi. I jest on bardziej w interesie struktur mi\u0119dzynarodowych ni\u017c krajowych. Ale, jako si\u0119 rzek\u0142o, umowy sta\u0142e (na czas nieokre\u015blony) dominuj\u0105 w organizacjach mi\u0119dzynarodowych.
<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017cna jeszcze by\u0142o kiedy\u015b w przesz\u0142o\u015bci \u017cywi\u0107 nadziej\u0119, \u017ce tak wykreowana do\u017cywotnio grupa mi\u0119dzynarodowych urz\u0119dnik\u00f3w sprzyja\u0107 b\u0119dzie konsolidacji kosmopolitycznej elity, kt\u00f3ra stanie si\u0119 spo\u0142eczn\u0105 podpor\u0105 procesu integracji globalnej. Ale okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ich wp\u0142yw jest \u017caden. Od 1975 r. istnieje nawet mi\u0119dzynarodowa federacja by\u0142ych urz\u0119dnik\u00f3w mi\u0119dzynarodowych (FAFICS), zrzeszaj\u0105ca ponad 20 tys. by\u0142ych pracownik\u00f3w, ale interesuje j\u0105 przede wszystkim dba\u0142o\u015b\u0107 o prawa emerytalne i socjalne. Kampaniom o lepsze zarz\u0105dzanie \u015bwiatem nie lideruje.
<\/p>\n\n\n\n
Biurokraci mi\u0119dzynarodowi nie chc\u0105 by\u0107 podejrzewani o poczucie misji (\u201enie ma nic bardziej niebezpiecznego ni\u017c biurokrata z misj\u0105\u201d). Pr\u00f3bowano kiedy\u015b tworzy\u0107 dla Unii Europejskiej legend\u0119 instrumentu za\u0142atwiania konfliktu interes\u00f3w mi\u0119dzy pa\u0144stwami cz\u0142onkowskimi metod\u0105 biurokratycznej procedury. Ba, nadal si\u0119 pr\u00f3buje. Ale ka\u017cda biurokracja bez politycznych impuls\u00f3w buksuje. Ka\u017cda biurokracja bez publicznej presji si\u0119 degeneruje.
<\/p>\n\n\n\n
S\u0142abo\u015bci i wynaturzenia biurokracji opisano obszernie i szczeg\u00f3\u0142owo. D\u0142ugo by je wymienia\u0107. Merytokratyczna biurokracja pozostaje wszak\u017ce najlepszym modelem zarz\u0105dzania, jak chcia\u0142 tego Max Weber.
<\/p>\n\n\n\n
Nowa elita \u015bwiata zglobalizowanego musi by\u0107 merytokratyczna. Bo jednak nie ma lepszego od merytokracji sposobu na \u0142ad i spo\u0142eczn\u0105 sprawiedliwo\u015b\u0107. Tak\u017ce w wymiarze globalnym. Globalna merytokracja wszak\u017ce nie uniesie na sobie ci\u0119\u017caru, jaki mia\u0142a unie\u015b\u0107 w zjednoczonej Europie, czyli rozwi\u0105zywania napi\u0119\u0107 metod\u0105 biurokratycznego procedowania. Bo jest ona kulturowo obca w zbyt wielu regionach \u015bwiata, chocia\u017cby i przede wszystkim w USA.
<\/p>\n\n\n\n
Istniej\u0105 ju\u017c instytucje akademickie i programy, kt\u00f3re stawiaj\u0105 sobie za cel kszta\u0142towanie nowej kosmopolitycznie nastawionej globalnej elity. Ale ich dyplomy przepustk\u0105 do kariery mi\u0119dzynarodowej nie s\u0105.
<\/p>\n\n\n\n
Problemem pozostaje, \u017ce szans\u0119 na karier\u0119, tak\u017ce mi\u0119dzynarodow\u0105, maj\u0105 tylko ci, kt\u00f3rzy chc\u0105, i to bardzo tego chc\u0105, aby karier\u0119 t\u0119 robi\u0107. Nie zawsze ci, kt\u00f3rzy na to zas\u0142uguj\u0105. W organizacjach mi\u0119dzynarodowych stanowisko powierza si\u0119 tylko tym, kt\u00f3rzy o nie aplikuj\u0105. W sporcie, sferze kultury, na wy\u017cszych pi\u0119trach zarz\u0105dzania w biznesie, talent\u00f3w aktywnie si\u0119 poszukuje, energicznie si\u0119 o nie zabiega. W administracji publicznej, a w sekretariatach mi\u0119dzynarodowych tym bardziej, scoutingu si\u0119 nie praktykuje.
<\/p>\n\n\n\n
Poza tym o kompetencjach rozstrzygaj\u0105 ci, kt\u00f3rzy ju\u017c tkwi\u0105 wewn\u0105trz instytucji, a nie ci na zewn\u0105trz, na rzecz kt\u00f3rych prac\u0119 instytucja \u015bwiadczy. Nie\u015bmiali, skromni, niepewni swojej warto\u015bci, cho\u0107by geniusze, szans w organizacjach mi\u0119dzynarodowych nie maj\u0105. A w pokonywaniu szczebli kariery pomaga bezwzgl\u0119dno\u015b\u0107 w d\u0105\u017ceniu do celu, nawet na skr\u00f3ty, nawet \u201epo trupach\u201d, podkopywanie konkurent\u00f3w, manipulowanie, a nawet k\u0142amstwa i inne rzeczy uchodz\u0105ce za niemoralne, ale mieszcz\u0105ce si\u0119 w granicach prawa i procedur. A nie wszyscy si\u0119 do tego nadaj\u0105.
<\/p>\n\n\n\n
Cz\u0119sto w procesie rekrutacji udaje si\u0119 wy\u0142oni\u0107 grono os\u00f3b o wyr\u00f3wnanych kompetencjach, por\u00f3wnywalnych zdolno\u015bciach, na tym samym poziomie umiej\u0119tno\u015bci. Niech wtedy nie decyduj\u0105 wzgl\u0119dy polityczne, geograficzne, osobiste sympatie selekcjoner\u00f3w. Niech decyduje po prostu los. Tak zawsze b\u0119dzie uczciwiej i zdrowiej dla merytokracji. Niech kariery spe\u0142niaj\u0105 si\u0119 przez rotacj\u0119, a nie wy\u0142\u0105cznie przez awanse. Niech obowi\u0105zuj\u0105 czasowe kontrakty. I oczywi\u015bcie \u017cadnych dynastii i rodzinnych koneksji w instytucjach mi\u0119dzynarodowych. Spotka\u0142em na swojej drodze kilka ma\u0142\u017ce\u0144stw na kierowniczych stanowiskach w instytucjach mi\u0119dzynarodowych. Oczywi\u015bcie dzia\u0142ali unikaj\u0105c konfliktu interes\u00f3w, w spos\u00f3b etycznie czysty. Ale spekulacji co do niekt\u00f3rych ich dzia\u0142a\u0144 wcale to nie ucina\u0142o. Mo\u017ce sobie prezydent Azerbejd\u017canu mianowa\u0107 ma\u0142\u017conk\u0119 wiceprezydentem, ale na szczytach organizacji mi\u0119dzynarodowych tego rodzaju koneksje nie powinny by\u0107 dopuszczane.
<\/p>\n\n\n\n
Dzi\u015b w karierach, kiedy rzeczywisto\u015b\u0107 tak przyspieszy\u0142a, premiowana jest sprawno\u015b\u0107, wydajno\u015b\u0107. Widzia\u0142em to tak\u017ce w polskim MSZ. By\u0142 czas, kiedy w karierze pomaga\u0142a tam nie tyle m\u0105dro\u015b\u0107 i kreatywno\u015b\u0107, co dyspozycyjno\u015b\u0107, organizacyjna zaradno\u015b\u0107 i szybko\u015b\u0107 (w odpowiadaniu na mejle szefa w szczeg\u00f3lno\u015bci).
<\/p>\n\n\n\n
Sztuczna inteligencja zmieni by\u0107 mo\u017ce paradygmaty kompetencji. Liczy\u0107 si\u0119 b\u0119dzie to, czego jej samej brakuje, czyli kreatywno\u015b\u0107 i wyczucie moralne. Bo sztuczna inteligencja zast\u0105pi wi\u0119kszo\u015b\u0107 biurokratycznych czynno\u015bci. Najbystrzejszy nawet urz\u0119dnik jej w sprawno\u015bci nie dor\u00f3wna. Tak\u017ce mi\u0119dzynarodowy. Ale tym bardziej doceniane b\u0119d\u0105 kompetencje, kt\u00f3rych sztuczna inteligencja jeszcze d\u0142ugo, d\u0142ugo nie b\u0119dzie w stanie opanowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n
(Z wykorzystaniem notatek do wyst\u0105pienia w Odessie we wrze\u015bniu 2014 r.)<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/just4.jpg?resize=667%2C1024&ssl=1\")
Nie brakuje wiary, zar\u00f3wno na Zachodzie, jak i na Globalnym Po\u0142udniu, \u017ce jedyn\u0105 szans\u0105 na pokonanie wyzwa\u0144 stoj\u0105cych przed \u015bwiatem jest powierzenie merytokracji steru rz\u0105d\u00f3w. W merytokracji pok\u0142adane s\u0105 nadzieje na uchronienie si\u0119 przed dyktatem…<\/p>\n