<\/p>\n\n\n\n
Kluczem do polityki mi\u0119dzynarodowej od czas\u00f3w niepami\u0119tnych jest pot\u0119ga. Pot\u0119ga pozostaje te\u017c (przynajmniej na razie) narz\u0119dziem fundamentalnym w zapewnieniu porz\u0105dku mi\u0119dzynarodowego. Je\u015bli pot\u0119g\u0119 definiowa\u0107 jako zdolno\u015b\u0107 do wymuszenia po\u017c\u0105danego zachowania u partner\u00f3w, to bez pot\u0119gi jako gwaranta \u017cadnego porz\u0105dku nie b\u0119dzie. Prawda to stara jak \u015bwiat. Podobnie jak w dobrze funkcjonuj\u0105cym pa\u0144stwie nie spos\u00f3b wyobrazi\u0107 sobie \u0142adu publicznego bez \u201estr\u00f3\u017c\u00f3w prawa\u201d, ca\u0142ego aparatu przymusu, kt\u00f3ry zapewnia respektowanie prawa. Opisywa\u0142 Jared Diamond, \u017ce godzili\u015bmy si\u0119 ju\u017c na etapie pierwotnych wsp\u00f3lnot na podporz\u0105dkowywanie si\u0119 w\u0142adzy zwierzchniej w imi\u0119 zapewnienia przez ni\u0105 dw\u00f3ch z naszych elementarnych potrzeb: bezpiecze\u0144stwa i sprawiedliwo\u015bci.
<\/p>\n\n\n\n
W \u017cyciu mi\u0119dzynarodowym, gdzie \u017cadnej w\u0142adzy zwierzchniej nie ma, porz\u0105dek zasadza si\u0119 na zdolno\u015bci spo\u0142eczno\u015bci mi\u0119dzynarodowej, czyli instytucji mi\u0119dzynarodowych, a tak naprawd\u0119 g\u0142\u00f3wnych mocarstw i mocarstwowych blok\u00f3w, do egzekwowania reguluj\u0105cych porz\u0105dek norm, czyli przede wszystkim zobowi\u0105za\u0144 wynikaj\u0105cych z prawa mi\u0119dzynarodowego, innymi s\u0142owy do wymuszania odpowiedniego post\u0119powania uczestnik\u00f3w polityki mi\u0119dzynarodowej.
<\/p>\n\n\n\n
Zmienia\u0142 si\u0119 na przestrzeni wiek\u00f3w spos\u00f3b pojmowania pot\u0119gi. Uto\u017csamiany by\u0142 od zarania z rozmiarem si\u0142y militarnej. Dzi\u015b sam\u0105 armi\u0105 wiele si\u0119 w polityce nie zwojuje. Kurczy si\u0119 przestrze\u0144 dla rozwi\u0105zywania problem\u00f3w w stosunkach mi\u0119dzy pa\u0144stwami odwo\u0142ywaniem si\u0119 do argumentu si\u0142y. Doszli\u015bmy do etapu, kiedy trzeba by\u0142o wymy\u015bli\u0107 poj\u0119cie \u201esoft power\u201d, czyli pot\u0119gi mi\u0119kkiej. W niej liczy si\u0119 polityczny autorytet, zdolno\u015b\u0107 do okre\u015blania agendy mi\u0119dzynarodowej, a nawet czysta spo\u0142eczna sympatia, kt\u00f3r\u0105 darz\u0105 nas za granic\u0105. Si\u0142a militarna nadal jest argumentem, czego m.in. dowi\u00f3d\u0142 Azerbejd\u017can obezw\u0142adniaj\u0105c militarnie Armeni\u0119 i doprowadzaj\u0105c si\u0142\u0105 do likwidacji (z jego punktu widzenia) problemu karabaskiego. A azerbejd\u017ca\u0144skiej sile nikt albo nie chcia\u0142 (Rosja), albo nie by\u0142 w stanie (Zach\u00f3d) przeciwstawi\u0107 si\u0142y w\u0142asnej.
<\/p>\n\n\n\n
Dzi\u015b na pot\u0119g\u0119 wp\u0142ywaj\u0105 dwa megatrendy globalizacyjne: kosmopolityzacja \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecze\u0144stw (rozrywaj\u0105ca gorsety to\u017csamo\u015bci narodowych) oraz emancypacja mi\u0119dzynarodowa jednostki ludzkiej (jej wyj\u015bcie na aren\u0119 mi\u0119dzynarodow\u0105 jako podmiotu polityki).
<\/p>\n\n\n\n
Wszyscy chcieliby\u015bmy, aby nowy zglobalizowany \u015bwiat \u017cy\u0142 wed\u0142ug sentencji poety Maksymiana \u201ePlus ratio quam vis caeca valere solet\u201d. Nie musku\u0142y, ale zwoje szarych kom\u00f3rek winny decydowa\u0107 o tym, kto ma racj\u0119. I jest prawd\u0105, jak udowodni\u0142 to bezapelacyjnie Steven Pinker, skala przemocy w stosunkach mi\u0119dzynarodowych, na przestrzeni wiek\u00f3w spada. Ale nadal pa\u0144stwa w\u0142a\u015bnie w potencjale militarnym (w\u0142asnym i sojusznik\u00f3w) upatruj\u0105 r\u0119kojmi\u0119 bezpiecze\u0144stwa. Nie liczba noblist\u00f3w, nie liczba wybitnych pisarzy czy kompozytor\u00f3w, ale jak\u017ce cz\u0119sto to liczba wyrzutni, czo\u0142g\u00f3w,samolot\u00f3w, g\u0142owic i jako\u015b\u0107 genera\u0142\u00f3w decyduje o pozycji politycznej pa\u0144stwa (nie tylko w przypadku Rosji czy KRLD). Jak na cywilizacj\u0119 o dumnej nazwie cywilizacji cz\u0142owieka my\u015bl\u0105cego, to jak\u017ce smutna konstatacja.
<\/p>\n\n\n\n
Badaczy, analityk\u00f3w i komentator\u00f3w od dobrych kilkunastu lat pasjonuje przede wszystkim zjawisko przesuni\u0119cia w uk\u0142adzie pot\u0119g. Raptowny wzrost pot\u0119gi gospodarczej Chin, po\u0142\u0105czony z dynamik\u0105 rozwojow\u0105 innych pa\u0144stw tzw. globalnego Po\u0142udnia, da\u0142 asumpt do wieszczenia o kresie dominacji politycznej Zachodu w \u015bwiecie, o jego cywilizacyjnym zmierzchu, o przemieszczaniu si\u0119 o\u015brodka \u015bwiatowego przyw\u00f3dztwa do Azji. Straszono perspektyw\u0105 globalnej konfrontacji Zachodu z reszt\u0105 \u015bwiata, bo emancypacja owej reszty \u015bwiata musia\u0142aby oczywi\u015bcie dokonywa\u0107 si\u0119 pod akompaniament ton\u00f3w zdecydowanie antyzachodnich. Pr\u00f3bowa\u0142a podsyca\u0107 te antyzachodnie nastroje jeszcze bardziej putinowska Rosja. Kremlowscy stratedzy postawili wszystkie karty na perspektyw\u0119 zapa\u015bci Zachodu. W analizach za\u015b wielu zachodnich znawc\u00f3w zacz\u0119\u0142y dominowa\u0107 dystopijne, neospenglerowskie prognozy. \u015awiat pozbawiony cywilizacyjnego przyw\u00f3dztwa Zachodu mia\u0142 pogr\u0105\u017cy\u0107 si\u0119 w chaosie. Stosunki mi\u0119dzynarodowe mia\u0142y utraci\u0107 sterowalno\u015b\u0107.
<\/p>\n\n\n\n
A ju\u017c w prawdziw\u0105 depresj\u0119 wp\u0119dza\u0142a zachodnich futurolog\u00f3w wizja \u015bwiata rz\u0105dzonego przez biednych gigant\u00f3w, czyli Chiny, Indie i inne demograficznie p\u0119czniej\u0105ce pa\u0144stwa Po\u0142udnia. Bo nie do\u015b\u0107, \u017ce pa\u0144stw tzw. globalnego Po\u0142udnia jest zdecydowanie wi\u0119cej ni\u017c pa\u0144stw zachodnich, i gdyby zwar\u0142y si\u0119 w sp\u00f3jny blok, przeg\u0142osowywa\u0142yby Zach\u00f3d w ka\u017cdych demokratycznych g\u0142osowaniach na forum ONZ i innych organizacji globalnych, ale jeszcze dominowa\u0142yby nad \u015bwiatem ludno\u015bciowo. Sam\u0105 ludno\u015bciow\u0105 mas\u0105 stanowi\u0142yby wielk\u0105 gospodark\u0119, wielki rynek, wielki potencja\u0142. A jeszcze do tego, koncentruj\u0105c wysi\u0142ki i nak\u0142ady, jak na przyk\u0142ad w Chinach, rzuci\u0107 by mog\u0142y Zachodowi wyzwanie technologiczne czy naukowe.
<\/p>\n\n\n\n
Sam pr\u00f3bowa\u0142em przed laty oswoi\u0107 si\u0119 mentalnie z uk\u0142adem, w kt\u00f3rym to nie USA, ale Chiny b\u0119d\u0105 najwi\u0119kszym gospodarczo pa\u0144stwem \u015bwiata, od stanu gospodarki kt\u00f3rego uzale\u017cniona by\u0142aby kondycja ca\u0142ego \u015bwiata, od decyzji finansowo-walutowych kt\u00f3rego zale\u017ce\u0107 mia\u0142aby polityka monetarna innych pa\u0144stw.<\/p>\n\n\n\n
Wyobrazi\u0142em sobie Chiny jako stolic\u0119 \u015bwiatowego post\u0119pu technologicznego, patentami kontroluj\u0105c\u0105 dost\u0119p \u015bwiata ca\u0142ego do nowych technologii. Wyobrazi\u0142em sobie Chiny jako centrum naukowo-edukacyjne \u015bwiata, \u015bci\u0105gaj\u0105ce do swoich uczelni i o\u015brodk\u00f3w badawczych najt\u0119\u017csze umys\u0142y \u015bwiata, monopolizuj\u0105ce nagrody Nobla w naukach \u015bcis\u0142ych tudzie\u017c ekonomicznych. Wyobrazi\u0142em sobie Hengdian World Studios wypychaj\u0105ce z globalnego rynku filmowego Hollywood i Bollywood razem wzi\u0119te. Wyobra\u017ca\u0142em sobie nawet j\u0119zyk chi\u0144ski jako podstawowy j\u0119zyk obcy w europejskich szko\u0142ach. Ba, o ma\u0142o co sam nie zacz\u0105\u0142em si\u0119 uczy\u0107 chi\u0144skiego.
<\/p>\n\n\n\n
I co? I nic. Wizja \u015bwiata pod przyw\u00f3dztwem chi\u0144skim jest dzi\u015b w roku 2024 r. wizj\u0105 odleg\u0142\u0105 jak dla S\u0142o\u0144ca faza \u201eczerwonego olbrzyma\u201d, albo i nawet \u201ebia\u0142ego kar\u0142a\u201d. Chiny nie do\u015b\u0107, \u017ce nie s\u0105 w stanie podtrzyma\u0107 dynamiki wzrostu, to jeszcze spo\u0142ecznie zacz\u0119\u0142y si\u0119 pogr\u0105\u017ca\u0107 w stagnacji, pod wzgl\u0119dem za\u015b demograficznym wesz\u0142y w stadium zwijania si\u0119.
<\/p>\n\n\n\n
A ten skazywany na zag\u0142ad\u0119 Zach\u00f3d okazuje si\u0119 bynajmniej nadal wydolny gospodarczo i technologicznie, i jeszcze do tego kulturowo tw\u00f3rczy i atrakcyjny. \u015awiatowa kultura masowa jest kultur\u0105 zachodni\u0105. A ju\u017c Stany Zjednoczone nie do\u015b\u0107, \u017ce Chinom jako motor post\u0119pu technologicznego dogoni\u0107 si\u0119 nie da\u0142y, to jeszcze luk\u0119 przewagi powi\u0119kszy\u0142y. Militarnie, a i owszem, s\u0105 Chiny dla USA ju\u017c realnym rywalem, ale nie pod wzgl\u0119dem jako\u015bci technologicznej uzbrojenia. Chi\u0144ska \u201emi\u0119kka si\u0142a\u201d zdruzgotana zosta\u0142a ich \u201ewilcz\u0105 dyplomacj\u0105\u201d, przechernym szpiegostwem gospodarczym, \u0142amaniem praw cz\u0142owieka, polityk\u0105 w Sinciangu i w Hongkongu. Ca\u0142y efekt peki\u0144skich olimpiad na nic.
<\/p>\n\n\n\n
Wizja \u015bwiata, w kt\u00f3rym ton zadawaliby ubodzy giganci, a w podtek\u015bcie – cywilizacyjnie bynajmniej niezbyt przoduj\u0105ce pa\u0144stwa, przywo\u0142uje znane z historii ca\u0142kiem podobne przypadki. Cho\u0107 w dzisiejszej sytuacji tego rodzaje por\u00f3wnania grzesz\u0105 polityczn\u0105 niepoprawno\u015bci\u0105. S\u0105 wr\u0119cz uw\u0142aczaj\u0105ce. Ale jednak populist\u00f3w na Zachodzie to nie powstrzymuje. Strasz\u0105 \u201edzicz\u0105\u201d.
<\/p>\n\n\n\n
Depresj\u0119 maj\u0105 u nas wywo\u0142ywa\u0107 paralele z opisami Rzymu (zachodniej cz\u0119\u015bci imperium) opanowywanego przez Ostrogot\u00f3w, Longobard\u00f3w, Wandali, Wizygot\u00f3w, Frank\u00f3w czy Hun\u00f3w. Cz\u0119sto w tych opisach umyka, \u017ce barbarzy\u0144skie plemiona by\u0142y plemionami chrze\u015bcija\u0144skimi, cho\u0107 co prawda wyznaj\u0105cymi heretycki arianizm. Nie potrafi\u0142y jednak gospodarowa\u0107, administrowa\u0107, \u017cy\u0142y z wojen i \u0142up\u00f3w, kultury by\u0142y niskiej, w gruncie rzeczy prymitywnej. By\u0142y z perspektywy ludzi wychowanych w tradycyjnej kulturze rzymskiej dopustem bo\u017cym. Ale przecie\u017c przyczyni\u0142y si\u0119 walnie do rozsadzenia skamielin \u201epoga\u0144stwa\u201d, jego instytucji, pozwoli\u0142y Zachodowi przej\u015b\u0107 katharsis, kt\u00f3ry po wiekach zaowocowa\u0142 przyspieszeniem cywilizacyjnym. A ocalone przed barbarzy\u0144cami Bizancjum pogr\u0105\u017cy\u0142o si\u0119 przecie\u017c w stagnacji, a\u017c leg\u0142o w gruzach pod ciosami Arab\u00f3w i Turk\u00f3w.
<\/p>\n\n\n\n
Barbarzy\u0144ski ucisk w pami\u0119ci zbiorowej Rosjan, Hindus\u00f3w, Chi\u0144czyk\u00f3w czy Pers\u00f3w wi\u0105zany jest z najazdem Mongo\u0142\u00f3w. Ci jednak i w Chinach, i w Indiach uznali wy\u017cszo\u015b\u0107 kulturow\u0105 podbitych i sprawnie si\u0119 z nimi zintegrowali. A w Rosji nawet dzi\u015b dominacja “Mongo\u0142\u00f3w” uwa\u017cana jest za mniejsze z\u0142o w por\u00f3wnaniu z dyktatem Zachodu. Polityczna elita woli by\u0107 wasalem Chin ni\u017c wasalem Zachodu.
<\/p>\n\n\n\n
W Polsce rz\u0105dy pod zaborem rosyjskim i w ramach \u201eobozu pa\u0144stw socjalistycznych\u201d by\u0142y traktowane jako upokarzaj\u0105ce panowanie ni\u017cszego nam kulturowo plemienia S\u0142owian. Nic to, \u017ce Sowieci wysy\u0142ali rakiety w kosmos i posiadali technologi\u0119 atomow\u0105. My\u015bmy przecie\u017c byli jako Polacy, w naszym twardym mniemaniu, cz\u0119\u015bci\u0105 wysublimowanego Zachodu i w codziennych manierach wy\u017cej stali\u015bmy od Rosjan na pi\u0119tra wr\u0119cz licz\u0105c. Cho\u0107by z tego powodu przyniesiony z Moskwy komunizm w Polsce przyj\u0105\u0107 si\u0119 nie m\u00f3g\u0142, bo traktowany by\u0142 jako ochlokracja. Czy gdyby komunizm dotar\u0142 do nas z Pary\u017ca (bo na pewno nie z Berlina), mia\u0142by wi\u0119ksze szanse spo\u0142ecznej akceptacji, mo\u017cna raczej w\u0105tpi\u0107.
<\/p>\n\n\n\n
Parag Khanna analizowa\u0142 kiedy\u015b zjawisko pa\u0144stw sierocych. Wyliczy\u0142 (przed dobr\u0105 dekad\u0105), \u017ce ponad 130 pa\u0144stw w \u015bwiecie jest beneficjentami pomocy \u017cywno\u015bciowej. Co najmniej 20 pa\u0144stw pokrywa sw\u00f3j bud\u017cet w ponad 50 proc. przez dop\u0142yw pomocy zagranicznej.
<\/p>\n\n\n\n
Oczywi\u015bcie dzi\u015b \u201ebiedni\u201d nie znaczy prymitywni, barbarzy\u0144scy. Cho\u0107 niestety bieda b\u0119dzie si\u0119 wielu kojarzy\u0107 z zacofaniem. I jest bieda nadal symbolem upo\u015bledzenia. Z pewno\u015bci\u0105 jednak pa\u0144stwa i spo\u0142ecze\u0144stwa ubogie inaczej widz\u0105 priorytety \u015bwiata. Wida\u0107 to codziennie na forum ONZ.
<\/p>\n\n\n\n
Nie wypada o tym otwarcie pisa\u0107, ale dla wielu, tak\u017ce zachodnich polityk\u00f3w, rz\u0105dy \u201ebiedoty\u201d (c\u00f3\u017c, \u017ce \u201eo\u015bwieconej\u201d) nad \u015bwiatem by\u0142yby dla Zachodu ma\u0142o kusz\u0105c\u0105 perspektyw\u0105.
<\/p>\n\n\n\n
Trzy na jej unikni\u0119cie sugerowano sposoby.
<\/p>\n\n\n\n
Pierwszy to konsolidacja Zachodu. W ramach tego trendu intelektualnego pojawi\u0142a si\u0119 teza o konieczno\u015bci przekszta\u0142cenia Europy w \u201eliberalne imperium\u201d, bo przysz\u0142o\u015b\u0107 \u015bwiata okre\u015bla\u0107 b\u0119dzie kondominium gigant\u00f3w, a g\u0142osi\u0142y te tezy wybitne oksfordzkie umys\u0142y przecie\u017c, co wyj\u015bciu Wielkiej Brytanii z UE i p\u00f3j\u015bciu jej w wynios\u0142y samopas na forum globalnym nie zapobieg\u0142o. M\u00f3wi\u0142em i pisa\u0142em wielokrotnie, \u017ce owe geopolityczne wzgl\u0119dy nie powinny by\u0107 postrzegane jako wyznacznik europejskiej to\u017csamo\u015bci. Ja wola\u0142bym, aby europejska to\u017csamo\u015b\u0107 zasadza\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na wsp\u00f3lnocie warto\u015bci. Przyj\u0119cie Ukrainy w sk\u0142ad Unii Europejskiej mia\u0142oby niew\u0105tpliwe wa\u017cny walor geostrategiczny, ale nie chcia\u0142bym, aby dokonywa\u0142o si\u0119 kosztem p\u00f3j\u015bcia na ust\u0119pstwa w sferze warto\u015bci. W przypadku akcesji Turcji tym bardziej.
<\/p>\n\n\n\n
Ale Zach\u00f3d niew\u0105tpliwie, jak pisa\u0142em wielokrotnie, winien si\u0119 konsolidowa\u0107. Inna sprawa, \u017ce wi\u0105zanie przysz\u0142o\u015bci \u015bwiata z dominacj\u0105 \u201eliberalnych imperi\u00f3w\u201d w\u0105tpliwa to dla mnie perspektywa. Ale o tym wkr\u00f3tce.
<\/p>\n\n\n\n
Druga opcja \u2013 odgrodzenie si\u0119 Zachodu, jego zamkni\u0119cie w sobie, zaj\u0119cie si\u0119 w\u0142asnymi sprawami (i w efekcie sprzeniewierzenie si\u0119 traktowanemu jako cz\u0119\u015b\u0107 jego to\u017csamo\u015bci uniwersalizmowi). Do tego zmierza\u0142 przecie\u017c trumpizm w polityce zagranicznej USA. Wezwania do odgrodzenia i zaj\u0119cia si\u0119 w\u0142asnymi sprawami przej\u0119li w Europie r\u00f3\u017cnej ma\u015bci populi\u015bci. A postmodernizm legitymizowa\u0142 prawowito\u015b\u0107 wszystkich kultur, ich r\u00f3wnowa\u017cno\u015b\u0107. Wi\u0119c mog\u0142yby sobie systemy r\u00f3\u017cnych warto\u015bci po prostu w \u015bwiecie geograficznie koegzystowa\u0107. Nikt nie ro\u015bci\u0142by sobie prawa do przyw\u00f3dztwa. Czy kultura, na ten przyk\u0142ad, w kt\u00f3rej honorowe zab\u00f3jstwa czy bicie \u017cony s\u0105 norm\u0105, prze\u015bladowanie gej\u00f3w boskim prawem, pozbawianie jednostki swobodnego g\u0142osu wymogiem spokoju spo\u0142ecznego, korupcja i rozkradanie pa\u0144stwowych \u015brodk\u00f3w tradycyjn\u0105 metod\u0105 oliwienia gospodarki, mo\u017ce by\u0107 uznana za r\u00f3wnowa\u017cn\u0105 naszej zachodniej kulturze, przy wszelkim poszanowaniu zasad poprawno\u015bci politycznej, teza to budz\u0105ca uzasadniony sprzeciw. Nie t\u0119dy wi\u0119c chyba droga.
<\/p>\n\n\n\n
Trzeci wreszcie spos\u00f3b zapobie\u017cenia globalnym rz\u0105dom “biedoty” \u2013 rz\u0105d \u015bwiatowy. Kto\u015b t\u0142umaczy\u0142 mi kiedy\u015b, \u017ce podejrzliwo\u015b\u0107, z jak\u0105 na ide\u0119 rz\u0105du \u015bwiatowego patrz\u0105 stratedzy Po\u0142udnia, wynika z tego, \u017ce w\u0119sz\u0105 w niej podst\u0119p, z pomoc\u0105 kt\u00f3rego Zach\u00f3d przed\u0142u\u017cy\u0142by swoj\u0105 polityczna dominacj\u0119 w sytuacji, kiedy tzw. przes\u0142anki obiektywne skazywa\u0142yby go na drugoplanow\u0105 rol\u0119.
<\/p>\n\n\n\n
Ale, ale, bardziej jednak znacz\u0105cym dla zrozumienia stanu wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata od zmian w hierarchii pot\u0119g, jest pot\u0119gi dyfuzja. Przekonuje mnie to jako wyznawcy teorii entropii politycznej bezdyskusyjnie. \u015arodowisko mi\u0119dzynarodowe tak si\u0119 zag\u0119szcza i komplikuje, \u017ce w spos\u00f3b naturalny ogranicza swobod\u0119 dzia\u0142ania pa\u0144stw jako podmiot\u00f3w polityki mi\u0119dzynarodowej. Pa\u0144stwa trac\u0105 monopol na stosowanie si\u0142y, na kontrolowanie przep\u0142ywu ludno\u015bci i informacji. Na aren\u0119 mi\u0119dzynarodow\u0105 wkroczy\u0142a jako podmiot jednostka ludzka. W kontakty wst\u0119puj\u0105 rozliczne instytucje pa\u0144stwowe rozbijaj\u0105c monolit pa\u0144stwa jako podmiotu, nawi\u0105zuj\u0105 bezpo\u015brednie kontakty miasta, ro\u015bnie aktywizm organizacji pozarz\u0105dowych. Powstaje nowa globalna sie\u0107. A podstawowa cecha zdrowej sieci, jakby nie by\u0142o, polega na tym, \u017ce po\u0142\u0105czeni s\u0105 wszyscy, ale nikt nie jest w stanie jej kontrolowa\u0107. Stosunki mi\u0119dzynarodowe wesz\u0142y (przywo\u0142uj\u0105c Baumana) w stan p\u0142ynny. Wszystko si\u0119 rozlewa, p\u0142ynie nieprzewidywalnym nurtem, rwie ustalone brzegi. Ani to zawr\u00f3ci\u0107 ku \u017ar\u00f3d\u0142u, ani podda\u0107 si\u0119 niesieniu bezwolnie pr\u0105dom, bo co i rusz mielizna jaka\u015b, \u015blepa odnoga.
<\/p>\n\n\n\n
Moises Naim przed paru laty obwie\u015bci\u0142 kres pot\u0119gi. I to we wszystkich obszarach \u017cycia \u2013 i w gospodarce, i w polityce. Mikropot\u0119gi zacz\u0119\u0142y ogranicza\u0107 dyktat makropot\u0119g.
<\/p>\n\n\n\n
Po latach mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce Naim przesadzi\u0142. Ale prawd\u0105 jest: stara definicja pot\u0119gi opieraj\u0105ca si\u0119 na sile militarnej coraz mniej okazuje si\u0119 przydatna. Bo, paradoksalnie, zgromadzony obecnie jej nadmiar (bro\u0144 nuklearna) \u0142\u0105czy si\u0119 z coraz wi\u0119ksz\u0105 trudno\u015bci\u0105 w jej zastosowaniu. Bogactwo pa\u0144stw ro\u015bnie, ale koszty wojny s\u0105 coraz bardziej horrendalne. Na szybk\u0105 operacj\u0119 militarn\u0105 mo\u017cna sobie pozwoli\u0107, ale d\u0142ugotrwa\u0142\u0105 wojn\u0119 wytrzyma\u0107 mog\u0105 tylko pa\u0144stwa dysponuj\u0105ce niezak\u0142\u00f3conym dop\u0142ywem got\u00f3wki (dop\u0142ywu, jaki na przyk\u0142ad z tytu\u0142u eksportu surowc\u00f3w ma Rosja, co mo\u017ce zach\u0119ca\u0107 Putina do szykowania si\u0119 na d\u0142ug\u0105 wojn\u0119, lecz je\u015bli Zach\u00f3d b\u0119dzie solidarnie wspiera\u0142 Ukrain\u0119, gospodarczo Putin konfrontacji nie wydzier\u017cy). I ro\u015bnie kr\u0105g spo\u0142ecze\u0144stw, gdzie spada akceptacja dla ludzkich ofiar, kt\u00f3re z wojn\u0105 si\u0119 wi\u0105\u017c\u0105 (nie tylko po w\u0142asnej stronie). Pisano przed dwoma dekadami, \u017ce dzisiejsze wojny, to wojny biedak\u00f3w, w kt\u00f3rych to wojnach na szali nie stawia si\u0119 w\u0142asnego dobrobytu jako ceny wojny, bo i tak nie ma czego stawia\u0107.
<\/p>\n\n\n\n
Pojmowanie potegi si\u0119 zmienia, ale o tradycyjnie pojmowane \u017ar\u00f3d\u0142a pot\u0119gi nadal wypada dobrze dba\u0107. Dba\u0107 nadal trzeba o rozmiar i jako\u015b\u0107 gospodarki. O stan armii. O jako\u015b\u0107 sojuszy. Nasz wzrost gospodarczy by\u0142 r\u0119kojmi\u0105 rosn\u0105cej pot\u0119gi Polski. Poprzednie rz\u0105dy generuj\u0105c pot\u0119\u017cne zad\u0142u\u017cenie i zaniedbuj\u0105c udzia\u0142 inwestycji w PKB procesy budowy naszej pot\u0119gi obiektywnie skomplikowa\u0142y.
<\/p>\n\n\n\n
A do tego dochodzi czynnik czysto polityczny. Jeste\u015bmy co prawda sz\u00f3st\u0105 pod wzgl\u0119dem wielko\u015bci gospodark\u0105 w Unii Europejskiej, ale nasza pozycja w Unii, w mniemaniu wielu komentator\u00f3w, bynajmniej nie tylko z powodu polityki lat minionych sta\u0142a si\u0119 pozycj\u0105 politycznie marginaln\u0105. Dopiero teraz jest odbudowywana.
<\/p>\n\n\n\n
Nawet je\u015bli szczodre inwestycje w uzbrojenie armii wywindowa\u0142y Polsk\u0119 w rankingu pot\u0119gi militarnej w ramach NATO bardzo wysoko, bo pod wzgl\u0119dem wielko\u015bci stan\u00f3w osobowych a\u017c na miejsce trzecie, pod wzgl\u0119dem si\u0142y uderzeniowej na miejsce sz\u00f3ste (tj. wy\u017cej od Niemiec, ale nie od W\u0142och i Turcji), to nie przek\u0142ada si\u0119 to jeszcze na nasz wp\u0142yw na polityk\u0119 Sojuszu.
<\/p>\n\n\n\n
Wida\u0107 wyra\u017anie, \u017ce nasza \u201emi\u0119kka pot\u0119ga\u201d wyra\u017anie nie nad\u0105\u017ca\u0142a w ostatnich latach za naszymi aspiracjami wynikaj\u0105cymi z \u201eczystej pot\u0119gi\u201d. Polskiej elicie politycznej brakowa\u0142o niew\u0105tpliwie finezji w polityce zagranicznej. Czesto wskazywano w krytycznych analizach, \u017ce brakowa\u0142o jej zrozumienia dla \u015bwiata, brakowa\u0142o instrument\u00f3w (w tym j\u0119zyka, tak\u017ce w rozumieniu dos\u0142ownym) w komunikowaniu si\u0119 ze \u015bwiatem. Polskie \u017cycie polityczne tr\u0105ci\u0142o prowincjonalizmem, i to nie tylko za spraw\u0105 obozu prawicowego i jego \u015bwiadomej polityki. <\/p>\n\n\n\n
Kiedy by\u0142em w Armenii, bardzo introwertycznej i skupionej na sobie, przekona\u0142em si\u0119, \u017ce ministrowie i wiceministrowie we wszystkich, nawet trzeciorz\u0119dnych resortach, znali co najmniej dwa j\u0119zyki obce. I to w spos\u00f3b co najmniej dobry. A u nas? By\u0142 przecie\u017c nawet czas i to nie tak dawno temu, kiedy nasz ambasador w jednej z wa\u017cnych dla nas instytucji bez t\u0142umacza na angielski nie prowadzi\u0142 \u017cadnych z partnerami rozm\u00f3w.
<\/p>\n\n\n\n
A dyplomacja polska a\u017c przera\u017ca\u0142a wielu publicyst\u00f3w swoim prowincjonalizmem w codziennym dzia\u0142aniu. Zaj\u0119ta by\u0142a w tych opisach wy\u0142\u0105cznie tzw. polskimi sprawami, czyli Poloni\u0105, polskimi ko\u015bcio\u0142ami, organizacj\u0105 wizyt czynownik\u00f3w z Warszawy. Wy\u017cywa\u0142a si\u0119 w zarz\u0105dzaniu maj\u0105tkiem, personelem i sprawami konsularnymi. Sam sie przyznam, \u017ce kiedy w 2016 r. zosta\u0142em zaproszony jako go\u015b\u0107 na doroczn\u0105 narad\u0119 polskich ambasador\u00f3w, mia\u0142em wra\u017cenie, \u017ce zjechali si\u0119 na ni\u0105 kierownicy administracyjni, bo tylko problematyka finansowo-administracyjna potrafi\u0142a o\u017cywi\u0107 atmosfer\u0119 na sali. Jeden z polskich ministr\u00f3w spraw zagranicznych chcia\u0142, aby polski ambasador zawsze \u201eboksowa\u0142 ponad swoj\u0105 kategori\u0119 wagow\u0105\u201d, czyli znaczy\u0142 w miejscu urz\u0119dowania nawet wi\u0119cej ni\u017c jego kraj (i tez\u0119 jego goraco popiera\u0142em). Pyta\u0142o wielu znawc\u00f3w, czy osta\u0142 si\u0119 na koniec 2023 r. cho\u0107 jeden taki \u201eegzemplarz\u201d?
<\/p>\n\n\n\n
Wielu obserwator\u00f3w uwa\u017ca, \u017ce dyplomacja polska przez ostatnie lata dokumentnie znikczemnia\u0142a, a nawet \u017ce Polsk\u0105 dyplomacj\u0119 wprowadzono w stan wegetatywny.
<\/p>\n\n\n\n
Ale czy jest tzw. zapotrzebowanie spo\u0142eczne na bardziej ambitn\u0105 dyplomacj\u0119?
<\/p>\n\n\n\n
Polskie media interesuj\u0105 si\u0119 \u015bwiatem przewa\u017cnie przez pryzmat katastrof, wojen i skandali celebryckich. Dominuj\u0105 sprawy krajowe. Szerokiego \u015bwiata nie ma. Tu kolejna ilustracyjna dygresja: aby tez\u0119 t\u0119 uzasadni\u0107 roz\u0142o\u017cy\u0142em kiedy\u015b przed znajomym egzemplarze Neuer Zuricher Zeitung i Gazety Wyborczej. NZZ to bynajmniej nie Financial Times czy FAZ, a Szwajcaria to pono\u0107 skupiony na sobie, s\u0142abiej ni\u017c my zintegrowany z Europ\u0105 i \u015bwiatem kraj, i to ponad czterokrotnie mniej ludny od Polski. A Polska wiadomo – \u201eserce Europy\u201d, skrzy\u017cowanie magistral transkontynentalnych, przeci\u0105g strategiczny. GW to niew\u0105tpliwie dziennik o najszerszych mi\u0119dzynarodowych horyzontach na polskim rynku. A jednak por\u00f3wnanie ilo\u015bci i jako\u015bci materia\u0142\u00f3w po\u015bwi\u0119conych zagadnieniom mi\u0119dzynarodowym w tych dw\u00f3ch dziennikach wypad\u0142o dla Polski druzgoc\u0105co \u017ale.
<\/p>\n\n\n\n
Konkluzja prosta: nie uda nam si\u0119 jako Polsce zbudowa\u0107 zdrowej \u201emi\u0119kkiej pot\u0119gi\u201d i odrodzi\u0107 dyplomacji bez prze\u0142amania prowincjonalizmu w naszym my\u015bleniu o \u015bwiecie.<\/p>\n\n\n\n
(Z wykorzystaniem element\u00f3w wyk\u0142adu w Pradze w maju 2024 r.)<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/just1.jpg?resize=768%2C1024&ssl=1\")
Kluczem do polityki mi\u0119dzynarodowej od czas\u00f3w niepami\u0119tnych jest pot\u0119ga. Pot\u0119ga pozostaje te\u017c (przynajmniej na razie) narz\u0119dziem fundamentalnym w zapewnieniu porz\u0105dku mi\u0119dzynarodowego. Je\u015bli pot\u0119g\u0119 definiowa\u0107 jako zdolno\u015b\u0107 do wymuszenia po\u017c\u0105danego zachowania u partner\u00f3w, to bez pot\u0119gi…<\/p>\n