Kiedy w 1992 r. poproszono mnie o sugestie do polskiego przem\u00f3wienia na szczycie KBWE w Helsinkach, zaproponowa\u0142em, aby do dekalogu zasad regulujacych stosunki mi\u0119dzy pa\u0144stwami w Europie, przyj\u0119tego w 1975 r., dopisa\u0107 dwie dodatkowe zasady. Pierwsz\u0105 z nich mia\u0142aby by\u0107 zasada pojednania. Zgodnie z ni\u0105, cz\u0119\u015bci\u0105 procesu budowy lepszego jutra dla Europy winno by\u0107 rozliczenie si\u0119 z histori\u0105 i wzajemne przebaczenie win. Tak wtedy mi si\u0119 wydawa\u0142o. Wa\u0142\u0119sa, zdaje si\u0119, do postulatu pojednania nawi\u0105za\u0142 w wyg\u0142oszonym wtedy przem\u00f3wieniu, wykorzystuj\u0105c fragmenty tekstu, kt\u00f3ry przygotowa\u0142em. Oczywi\u015bcie nikt s\u0142\u00f3w polskiego przem\u00f3wienia nie potraktowa\u0142 z nale\u017cyt\u0105 refleksj\u0105. Je\u015bli je us\u0142yszano, to zinterpretowano je zapewne jedynie jako chwytliw\u0105 figur\u0119 retoryczn\u0105.
<\/p>\n\n\n\n
W Europie, gdzie, wydawa\u0142oby si\u0119, francusko-niemiecki przyk\u0142ad zach\u0119ci\u0142 innych do powszechnego na\u015bladowania, przesz\u0142o\u015b\u0107 nadal straszy upiorami. Poprzedni rz\u0105d polski rozp\u0119ta\u0142 przed wyborami w 2023 r. nies\u0142ychan\u0105 wr\u0119cz kampani\u0119 antyniemieck\u0105. Podpar\u0142 j\u0105 \u017c\u0105daniem reparacji (niebagatelne 1,3 biliona dolar\u00f3w). \u00d3wczesny polski ambasador w Berlinie publicznie stwierdzi\u0142 w 2023 r., \u017ce \u201ebrak odszkodowa\u0144 dla Polski oznacza r\u00f3wnie\u017c, \u017ce Niemcy nie zamkn\u0119\u0142y ostatecznie swojego rozrachunku z przesz\u0142o\u015bci\u0105 i faktycznie odrzucaj\u0105 ci\u0105\u017c\u0105c\u0105 nad nimi spu\u015bcizn\u0119 III Rzeszy\u201d. Mimo wszystko, wed\u0142ug niego, \u201eNiemcy maj\u0105 szans\u0119 zbudowa\u0107 stabilne i zdrowe relacje z Polsk\u0105, ale jedynie w oparciu o historyczn\u0105 prawd\u0119 i sprawiedliwe zado\u015b\u0107uczynienie\u201d. Doda\u0142, \u017ce \u201ebez tego Niemcy nie mog\u0105 liczy\u0107 na szczere pojednanie z polskimi s\u0105siadami\u201d.
<\/p>\n\n\n\n
Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ponad p\u00f3\u0142 wieku wysi\u0142k\u00f3w, zapocz\u0105tkowanych prze\u0142omowym or\u0119dziem polskich biskup\u00f3w, to jeszcze za ma\u0142o. Bo nie by\u0142o szczodrego finansowego rozliczenia? Te wsp\u00f3lne programy m\u0142odzie\u017cowe, fundacje, wsp\u00f3lne badania, a nawet uniwersytety, wsp\u00f3lne podr\u0119czniki historii, ekspiacje niemieckich polityk\u00f3w \u2013 wszystko to ma\u0142o, wszystko w piach? \u201eNie ma pojednania bez pieni\u0119\u017cnego rachunk\u00f3w wyr\u00f3wnania\u201d – mia\u0142aby brzmie\u0107 nowa polska dewiza w stosunkach mi\u0119dzynarodowych? \u017be te\u017c polscy biskupi o tym nie pomy\u015bleli, kiedy przed sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu \u015bmia\u0142o odwa\u017cyli si\u0119 d\u0142o\u0144 wyci\u0105gna\u0107 ku pojednaniu. Chocia\u017c komunistyczna w\u0142adza akurat za to, \u017ce nie za\u017c\u0105dali zado\u015b\u0107uczynienia, ich wtedy nie krytykowa\u0142a.
<\/p>\n\n\n\n
\u201eUdzielamy wybaczenia i prosimy o nie\u201d \u2013 fraza genialnie lotna (i nagrody godna, jak napisa\u0142by Pilch, i s\u0142usznie, bo Pokojowego Nobla warta do dzi\u015b) wpisana do listu z 1965 r., mog\u0142aby si\u0119 zreszt\u0105 sta\u0107 wielkim polskim wk\u0142adem do polityki mi\u0119dzynarodowej. Tak my\u015bla\u0142em sobie przed trzydziestu laty. Wyobrazi\u0142em sobie, \u017ce mo\u017cna na tym zbudowa\u0107 pole dla naszej aktywno\u015bci dyplomatycznej, nie tylko w Europie. Par\u0119 razy, a ostatni raz w roku 2005 r., o tym nawet na g\u0142os powiedzia\u0142em. Ale g\u0142os by\u0142 to widocznie za cichy i na rzeczywisto\u015b\u0107 nie wp\u0142yn\u0105\u0142. Kiedy\u015b jeden z tureckich intelektualist\u00f3w zaanga\u017cowany w spraw\u0119 pojednania z Ormianami, uzna\u0142 t\u0119 fraz\u0119 polskich biskup\u00f3w za sentencj\u0119 prze\u0142omow\u0105 w historii stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych. Zgadzam si\u0119 z nim.
<\/p>\n\n\n\n
Pr\u00f3bowa\u0142em wi\u0119c p\u00f3\u017aniej jako unijny ambasador w Armenii przenie\u015b\u0107 m\u0105dro\u015b\u0107 listu polskich biskup\u00f3w na grunt relacji Ormian z Turkami i Azerami. Z wielkimi wtedy oporami nawet ze strony Ormian. Podstawowa trudno\u015b\u0107 polega w tym kontek\u015bcie na tym, \u017ce w odr\u00f3\u017cnieniu od Niemc\u00f3w Turcy w oficjalnej polityce wypieraj\u0105 swoj\u0105 win\u0119 (za ludob\u00f3jstwo 1915 r. i nie tylko). A Azerowie sami czuj\u0105 si\u0119 ofiarami i do czasu ustanowienia pe\u0142nej kontroli nad G\u00f3rskim Karabachem o pojednaniu nawet my\u015ble\u0107 nie chcieli (i, na ten przyk\u0142ad, nie wpuszczali na swoje terytorium ludzi o ormia\u0144skich korzeniach, o czym przekona\u0142 si\u0119 sam Krzysztof Penderecki).
<\/p>\n\n\n\n
A w \u015bwiecie powa\u017cniejszych przypadk\u00f3w wymagaj\u0105cych pojednania jest jeszcze kilka co najmniej. Ira\u0144czycy (i nie tylko oni) nie mog\u0105 rywalizowa\u0107 ze sportowcami z Izraela, bo zakazuj\u0105 im tego ich w\u0142adze. Ukrai\u0144cy nie chc\u0105 teraz podawa\u0107 r\u0105k po zako\u0144czeniu zmaga\u0144 z Rosjanami.
<\/p>\n\n\n\n
Na mistrzostwach \u015bwiata w lekkoatletyce w 2023 r. z\u0142oto w oszczepie zdoby\u0142 Hindus, a srebro Pakista\u0144czyk. I pozowali wszak\u017ce razem do zdj\u0119\u0107 jeszcze na bie\u017cni stadionu. Rzadki to i napawaj\u0105cy optymizmem obrazek. Na olimpiadzie w Pary\u017cu ich rol\u0119 sie odwr\u00f3ci\u0142y, ale nie zabrak\u0142o ponownie wzajemnych szczerych gratulacji. Za to Korea\u0144czycy z P\u00f3\u0142nocy maj\u0105 mie\u0107 podobno nieprzyjemno\u015bci za pozowanie do selfie na medalowym podium z krajanami z Po\u0142udnia.
<\/p>\n\n\n\n
Przylecia\u0142em kiedy\u015b (na paszporcie dyplomatycznym) do Ammanu. Pogranicznik przegl\u0105daj\u0105c m\u00f3j paszport nagle zapyta\u0142: \u201eA jak mia\u0142a na imi\u0119 Pana matka?\u201d Zd\u0119bia\u0142em, bo nikt nigdy o imi\u0119 matki na granicy mnie nie pyta\u0142. \u201eZofia\u201d – odpowiedzia\u0142em speszony. Ale korci\u0142o mnie, aby dopyta\u0107, czy je\u015bliby mia\u0142a na imi\u0119 Estera, Sara czy Rachela, to czyni\u0142oby to jak\u0105kolwiek r\u00f3\u017cnic\u0119.
<\/p>\n\n\n\n
Bo czy mo\u017cna budowa\u0107 poczucie wsp\u00f3lnoty w \u015bwiecie, czy mo\u017cna krzewi\u0107 now\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 globaln\u0105, je\u015bli mi\u0119dzy niekt\u00f3rymi plemionami tego \u015bwiata utrzymuje si\u0119 emocjonalna wrogo\u015b\u0107?
<\/p>\n\n\n\n
My jako Polacy mamy oczywi\u015bcie jeszcze w relacjach z s\u0105siadami sprawy dotycz\u0105ce historycznego pojednania do u\u0142o\u017cenia. Fakt, s\u0105siedztwo mieli\u015bmy trudne. <\/p>\n\n\n\n
Na zachodzie – Niemcy, wiadomo. Problem o tyle prosty, \u017ce Niemcy swoich win wobec nas nie neguj\u0105. Cho\u0107 dopiero teraz do powszechnej \u015bwiadomo\u015bci dochodzi tam winy rozmiar. Przedtem czuli jej ci\u0119\u017car wobec \u017byd\u00f3w, ale Polacy jako ofiary ich zbrodni w edukacji historycznej gdzie\u015b im sie gubili. Maj\u0105 jeszcze nad czym popracowa\u0107 i to na lata naprz\u00f3d. Niezale\u017cnie od sprawy finansowego zado\u015b\u0107uczynienia.<\/p>\n\n\n\n
Na po\u0142udniu – S\u0142owacja. Zadr historycznych w relacjach prawie \u017cadnych. Polscy i S\u0142owaccy historycy pi\u0119knie si\u0119 zreszt\u0105 dogadali w sprawie interpretacji dziej\u00f3w Spiszu. Nie wymaga nawet Spisz gest\u00f3w pojednania. Czesi nasze przeprosiny za zaj\u0119cie Zaolzia przyj\u0119li. I za inwazj\u0119 w 1968 r. G\u0142\u0119biej w dzieje wzajemne zagl\u0105da\u0107 nikt nie chce. <\/p>\n\n\n\n
Na wschodzie – z Litwinami, je\u015bli pojawia\u0142y si\u0119 po 1990 r. problemy, to na tle praw mniejszo\u015bci polskiej, a nie historycznych zasz\u0142o\u015bci. Litwini przeprosin za akcj\u0119 \u017beligowskiego i jej skutki si\u0119 nie domagaj\u0105. Ale ju\u017c z Ukrain\u0105, w opinii przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa, bez jej szczerego rozliczenia si\u0119 za Wo\u0142y\u0144 pojednania nie b\u0119dzie, nawet po odparciu agresji rosyjskiej. Mo\u017cna jedynie wierzy\u0107, \u017ce obecna wojna przyniesie Ukrai\u0144com bohater\u00f3w i wyczyn, kt\u00f3ry pozwoli da\u0107 sobie spok\u00f3j z gloryfikacj\u0105 Bandery dla budowy w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci. I da poczucie dumy, kt\u00f3re pozwoli zmierzy\u0107 si\u0119 z trudn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105.
<\/p>\n\n\n\n
Najtrudniej niew\u0105tpliwie b\u0119dzie nam budowa\u0107 pojednanie z Rosj\u0105. Przede wszystkim dlatego, \u017ce imperialna Rosja (dzi\u015b putinowska) win wszelakich si\u0119 wypiera\u0142a i wypiera. Nie tylko wobec Polski. A wr\u0119cz wyraz\u00f3w wdzi\u0119czno\u015bci si\u0119 od swoich ofiar domaga (za \u201ewyzwolenie\u201d od faszyzmu, za Ziemie Zachodnie, za pomoc w odbudowie po II wojnie \u015bwiatowej). W miar\u0119 grz\u0119\u017ani\u0119cia Rosji w napastniczej wojnie przeciw Ukrainie, Polska i Polacy w pa\u0144stwowej propagandzie rosyjskiej uro\u015bli do wrog\u00f3w numer jeden, genetycznych rusofob\u00f3w, historycznych niewdzi\u0119cznik\u00f3w. A i w Polsce obraz Rosji i Rosjan sta\u0142 si\u0119 g\u0142\u0119boko negatywny. Przestano gra\u0107 nawet rosyjskich kompozytor\u00f3w w teatrach operowych i filharmoniach. W narracji politycznej w Polsce przymiotnik “ruski” sta\u0142 si\u0119 najgorsz\u0105 inwektyw\u0105, synonimem zdrady i zaprza\u0144stwa.
<\/p>\n\n\n\n
P\u00f3ki Rosj\u0105 rz\u0105dzi\u0107 b\u0119d\u0105 spadkobiercy imperialnego my\u015blenia, prze\u0142omu w stosunkach z Polsk\u0105 (i kilkoma innymi s\u0105siadami) nie b\u0119dzie \u2013 prawda to oczywista. Ale wierzy\u0107 w pojednanie przesta\u0107 nie wolno. I pr\u00f3bowa\u0107 je podejmowa\u0107, kiedy nast\u0105pi dobry czas. Bo taki czas musi nast\u0105pi\u0107. Nawet je\u015bli niepr\u0119dko.
<\/p>\n\n\n\n
Kiedy\u015b zreszt\u0105 twierdzi\u0142em, nawet jeszcze do 2014 r., \u017ce trzeba nam (nie tylko Zachodowi, Europie, ale i Polsce) pokazywa\u0107, \u017ce mamy ofert\u0119 pozytywnego programu wobec Rosji. Nawet je\u015bli nie \u017cywili\u015bmy wi\u0119kszych nadziei, \u017ce Rosja b\u0119dzie w stanie z niej skorzysta\u0107. Kiedy w 2009 r. Obama zacz\u0105\u0142 resetowa\u0107 stosunki USA z Rosj\u0105, mog\u0142em rozumie\u0107 jego motywy, cho\u0107 za wysoce niezr\u0119czne uwa\u017ca\u0142em publiczne gesty kumplowania si\u0119 z Miedwiediewem, Putinem czy \u0141awrowem ju\u017c w p\u00f3\u0142 roku po agresji rosyjskiej na Gruzj\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Rozumia\u0142em te\u017c pr\u00f3by naprawy relacji z Rosj\u0105 podejmowane przez \u00f3wczesny polski rz\u0105d. I da\u0142y one pewne dobre p\u0142ody, jak cho\u0107by w ramach Komisji ds. trudnych. Ale nie podziela\u0142em wiary, \u017ce mo\u017ce ta polityka istotnie doprowadzi\u0107 do jakiego\u015b prze\u0142omu w relacjach. A ju\u017c z za\u017cenowaniem patrzy\u0142em na inercj\u0119 tego procesu, kiedy po protestach na Placu B\u0142otnym w l. 2011-2012 wida\u0107 by\u0142o, \u017ce powr\u00f3t do ostrej konfrontacji jest nieuchronny, bo Putin zacz\u0105\u0142 oskar\u017ca\u0107 Zach\u00f3d o polityk\u0119 \u201eregime change\u201d w Rosji, a wycofali si\u0119 rakiem z resetu Amerykanie. Wtedy ju\u017c naszej polityce wobec Rosji trzeba by\u0142o zaordynowa\u0107 ostr\u0105 korekt\u0119 kursu. I ona przysz\u0142a, ale dopiero po aneksji Krymu w 2014 r.
<\/p>\n\n\n\n
Problem z Rosj\u0105 przez wieki polega\u0142 na tym, \u017ce jej liderzy chcieli u swoich partner\u00f3w (a zw\u0142aszcza s\u0105siad\u00f3w) wywo\u0142ywa\u0107 albo strach (kiedy by\u0142a silna) albo wsp\u00f3\u0142czucie (kiedy dotyka\u0142y j\u0105 smuty i nieszcz\u0119\u015bcia). Wierzy\u0107 trzeba, \u017ce pojawi\u0105 si\u0119 kiedy\u015b w Rosji liderzy, kt\u00f3rzy wzorem innych normalnych kraj\u00f3w b\u0119d\u0105 chcieli zjednywa\u0107 u partner\u00f3w po prostu szacunek. Wtedy si\u0119 pojednamy. Bo \u017cy\u0107 w bezpo\u015brednim s\u0105siedztwie z agresywnym, zapiek\u0142ym, wrogim narodem przysz\u0142ym pokoleniom Polak\u00f3w nie \u017cycz\u0119.
<\/p>\n\n\n\n
A inne nacje? Cho\u0107by nasz s\u0105siad przez Morze Ba\u0142tyckie \u2013 Szwecja. W 2005 r. ambasador szwedzki przeprosi\u0142 za potop, ku zaskoczeniu wszystkich, bo nikt tego przecie\u017c nie oczekiwa\u0142. Ale zwr\u00f3ci\u0107 zrabowanych wtedy i potem dzie\u0142 polskiej kultury (Statut \u0141askiego!) Szwecja twardo nie chce. Bo Szwecj\u0119 przed wiekami te\u017c obrabowywano? Oczywi\u015bcie, \u017ce nie. My mamy chocia\u017c silny argument niezwracania Niemcom \u201eberlinki\u201d. Bo oni za zniszczone i zagrabione dzie\u0142a rekompensaty \u017cadnej nie przewidzieli, a nawet wi\u0119kszej ch\u0119ci w odnajdywaniu \u0142up\u00f3w w zbiorach prywatnych nie okazali. Ale Szwecja argument\u00f3w \u017cadnych nie ma. I te polskie dzie\u0142a kultury z punktu widzenia ich to\u017csamo\u015bci kulturowej nawet po czterystu latach pozostaj\u0105 cia\u0142em obcym.
<\/p>\n\n\n\n
Co innego chocia\u017cby egipski obelisk w Pary\u017cu, nieprawda\u017c? Oczywi\u015bcie \u017carty sobie stroj\u0119. Ot\u00f3\u017c, logika post\u0119pu moralnego nie pozostawia w\u0105tpliwo\u015bci. Te wywiezione i zagrabione pami\u0105tki kultury winny wr\u00f3ci\u0107 na swoje pierwotne miejsce. Nawet takie marmury Elgina, cho\u0107 ekspediowano je, aby uchroni\u0107 przed totaln\u0105 destrukcj\u0105 przez tureckich okupant\u00f3w. Nawet egipskie mumie, mimo, \u017ce prawowici spadkobiercy staro\u017cytnych Egipcjan s\u0105 w Egipcie ledwo skromn\u0105 mniejszo\u015bci\u0105, a Arabowie (te\u017c pod rz\u0105dami Turk\u00f3w) traktowali przez wieki te zabytki jako obce kulturowo (\u015bwi\u0105tyni\u0119 w Karnaku niszczyli muzu\u0142ma\u0144scy fanatycy, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Luksorze \u201ewzbogacono\u201d o minarety, etc.), o nie specjalnie nie dbali, ale dzi\u015b traktuj\u0105 je jako cz\u0119\u015b\u0107 swojej to\u017csamo\u015bci. Zwr\u00f3t d\u00f3br kultury do ich miejsc pierwotnych musi sta\u0107 si\u0119 norm\u0105!
<\/p>\n\n\n\n
Mocne argumenty stoj\u0105 za tez\u0105, \u017ce tak rozkopywa\u0107 przesz\u0142o\u015b\u0107 si\u0119 w niesko\u0144czono\u015b\u0107 nie da, \u017ce trzeba mie\u0107 \u015bmia\u0142o\u015b\u0107 gdzie\u015b tam na linii czasu grub\u0105 kresk\u0119 postawi\u0107. Nikt przecie\u017c w Polsce nie b\u0119dzie domaga\u0107 si\u0119 od Mongolii przeprosin za inwazj\u0119 wojsk Czyngis Chana i wyr\u017cni\u0119cie kwiatu \u015bl\u0105skiego rycerstwa pod Legnic\u0105. Ale okazuje si\u0119, \u017ce stare rany potrafi\u0105 si\u0119 po latach zaognia\u0107. Tak traktuj\u0119 przybieraj\u0105ce na sile \u017c\u0105dania odszkodowa\u0144 za eksploatacj\u0119 kolonialn\u0105. Niemcy przekaza\u0142y zreszt\u0105 ponad miliard euro rz\u0105dowi Namibii za zbrodnie dokonane przed ponad wiekiem na miejscowych ludach. Premier Niderland\u00f3w przeprasza\u0142 za praktykowanie niewolnictwa na terenach by\u0142ych kolonii i to przed dwustu laty. Wyrzuty zatem s\u0105 silne.
<\/p>\n\n\n\n
Inni twierdz\u0105, \u017ce nowego \u015bwiata na rozpami\u0119tywaniu krzywd si\u0119 zbudowa\u0107 nie da. I przekonuj\u0105, \u017ce dla m\u0142odych przesz\u0142o\u015b\u0107 nie ma ju\u017c tak wyrazistego wymiaru, \u017ce im si\u0119 w \u015bwiadomo\u015bci przesz\u0142o\u015b\u0107 sp\u0142aszcza, a co ich interesuje i jednoczy w to\u017csamo\u015bci to spojrzenie w przysz\u0142o\u015b\u0107. Pojednanie historyczne dla wsp\u00f3lnej globalnej to\u017csamo\u015bci jest w tej logice wcale niekonieczne. Przywo\u0142uj\u0105 przyk\u0142ad Unii Europejskiej. Cytuj\u0105 Hans-Magnusa Enzensbergera, kt\u00f3ry dowodzi\u0142, \u017ce po II wojnie \u015bwiatowej Europejczycy znale\u017ali schronienie w \u201ekolektywnej amnezji\u201d. I to z jakim dobrym skutkiem! Wi\u0119c i dla \u015bwiata jedynym wyj\u015bciem jest kolektywna amnezja. Zaraz te\u017c znale\u017ali si\u0119 komentatorzy insynuuj\u0105cy, \u017ce narody, kt\u00f3re wypieraj\u0105 si\u0119 win, idealnie nadaj\u0105 si\u0119 do nowego \u015bwiata. I twierdz\u0105 oni, \u017ce turecki negacjonizm wobec ludob\u00f3jstwa Ormian nie powinien by\u0107 przeszkod\u0105 dla cz\u0142onkostwa Turcji w UE, ale wr\u0119cz argumentem na rzecz szybkiej jej akcesji.<\/p>\n\n\n\n
“Niepami\u0119ci niech si\u0119 \u015bwi\u0119ci cud”?
<\/p>\n\n\n\n
Od trzydziestu lat (po obaleniu apartheidu w RPA) karier\u0119 robi tzw. sprawiedliwo\u015b\u0107 tranzycyjna. W pa\u0144stwach, kt\u00f3re zrzuca\u0142y z siebie opresyjne rz\u0105dy, wychodzi\u0142y z wojen domowych, rozpoczyna\u0142y budow\u0119 nowego \u0142adu wewn\u0119trznego, przyj\u0119to wprowadza\u0107 mechanizmy rozliczania zbrodni, rekompensowania cierpie\u0144, rewizji wyrok\u00f3w s\u0105dowych, lustracji i weryfikacji s\u0142u\u017cb pa\u0144stwowych, w tym zw\u0142aszcza tzw. si\u0142owego segmentu.
<\/p>\n\n\n\n
Podobnych mechanizm\u00f3w dla relacji mi\u0119dzy pa\u0144stwami nigdy nie wprowadzono. Czy postulowane w raporcie Panelu SG ONZ powo\u0142anie Rady Budowania Pokoju mia\u0142oby wype\u0142ni\u0107 te luk\u0119? W\u0105tpliwe, bo zadanie to nies\u0142ychanie trudne. Czy dla przyk\u0142adu Rosja i Ukraina zgodzi\u0142yby si\u0119 na zaanga\u017cowanie ONZ w odbudow\u0119 zaufania mi\u0119dzy nimi po zako\u0144czeniu otwartej wojny?
<\/p>\n\n\n\n
Widzia\u0142em, z jak\u0105 nieporadno\u015bci\u0105 instytucje mi\u0119dzynarodowe radzi\u0142y sobie z odbudow\u0105 relacji mi\u0119dzy pa\u0144stwami i spo\u0142ecze\u0144stwami post-jugos\u0142owia\u0144skimi i nie tylko mi\u0119dzy nimi, cho\u0107 szczeg\u00f3lnie mi\u0119dzy Serbi\u0105 a Chorwacj\u0105, S\u0142oweni\u0105, Bo\u015bni\u0105 i Hercegowin\u0105, o relacjach Serbii z Kosowem lepiej nie wspominaj\u0105c. Jedni uwa\u017cali, \u017ce pami\u0119\u0107 z\u0142ych emocji zatrze si\u0119 sama, inni stawiali na subregionalne struktury, jak Pakt Stabilno\u015bci dla Europy Po\u0142udniowo-Wschodniej (a p\u00f3\u017aniej Rada Wsp\u00f3\u0142pracy Regionalnej), czy Proces Wsp\u00f3\u0142pracy Europy Po\u0142udniowo-Wschodniej. Inni zapewniali, \u017ce problemy same znikn\u0105 po zakotwiczeniu wszystkich pa\u0144stw w Unii Europejskiej.
<\/p>\n\n\n\n
Problem polega wszak\u017ce na tym, \u017ce populi\u015bci wszelkiej ma\u015bci, zw\u0142aszcza w zagubionych czasach, b\u0119d\u0105 grzeba\u0107 w historii dla wzniecania emocji, kt\u00f3re ponios\u0105 ich ku w\u0142adzy. Mniejsza z ich retropijnymi wizjami, kt\u00f3re maj\u0105 k\u0142amliwie mami\u0107 i spo\u0142ecze\u0144stwo og\u0142upia\u0107. Gorzej z uprawian\u0105 przez nich tzw. polityk\u0105 historyczn\u0105, kt\u00f3ra ka\u017ce szuka\u0107 wyt\u0142umaczenia w\u0142asnych niepowodze\u0144 w minionych krzywdach i cierpieniach zadawanych przez s\u0105siad\u00f3w.
<\/p>\n\n\n\n
A pami\u0119\u0107 pozostaje plastyczna i selektywna. Na fali propalesty\u0144skich demonstracji po terrorystycznym ataku Hamasu i akcji Izraela w strefie Gazy rozla\u0142 si\u0119 po europejskich stolicach otwarty antysemityzm. Nawet w Warszawie. We Francji sam prezydent Macron musia\u0142 wezwa\u0107 wsp\u00f3\u0142obywateli do zatrzymania pochodu antysemityzmu. Europa, kt\u00f3ra przesz\u0142a przez Holokaust, zn\u00f3w sta\u0142a si\u0119 dla \u017byd\u00f3w niebezpiecznym dla mieszkania miejscem. Oczywi\u015bcie pow\u00f3d jest prosty. Masowy nap\u0142yw muzu\u0142ma\u0144skich migrant\u00f3w wp\u0142ywa i pod tym wzgl\u0119dem na to\u017csamo\u015b\u0107 historyczn\u0105 Europy. Dla nich Holokaust nie jest do\u015bwiadczeniem definiuj\u0105cym spu\u015bcizn\u0119 historyczn\u0105. A skutek tego taki, \u017ce w Europie mo\u017cna sobie ju\u017c bezwstydnie przyr\u00f3wnywa\u0107 premiera Izraela do Hitlera (a w Rosji \u017byda Ze\u0142enskiego definiowa\u0107 jako nazist\u0119). Co jednak trudniejsze w wyt\u0142umaczeniu, to zjawisko przenikania postaw antysemickich do partii i ruch\u00f3w lewicowych w Europie. Narodowa prawica utraci\u0142a historyczny monopol na antysemickie pogl\u0105dy. Pe\u0142no ich teraz na lewicy, kt\u00f3ra, o \u015bwi\u0119ty paradoksie, przyci\u0105ga\u0142a w przesz\u0142o\u015bci polityk\u00f3w o \u017cydowskiej proweniencji i zwalcza\u0142a antysemityzm.
<\/p>\n\n\n\n
Ze smutkiem obserwowa\u0142em te\u017c, jak za rz\u0105d\u00f3w Putina aplikowano Rosjanom przekazy maj\u0105ce wywo\u0142a\u0107 amnezj\u0119 wobec niszczycielskiej spu\u015bcizny ostatniej wojny \u015bwiatowej. Nie czyniono tego nawet za komunist\u00f3w, a gro\u017aba totalnej wojny nuklearnej by\u0142a wtedy ca\u0142kiem realna. Propaganda putinowska karmi\u0142a Rosjan, w tym zw\u0142aszcza m\u0142odych, bajkami o wojnie jako rzeczy zwyczajnej, przygodzie \u017cycia wr\u0119cz, misji chwalebnej. Latami przygotowywano spo\u0142ecze\u0144stwo na bezsensown\u0105 \u015bmier\u0107 tysi\u0119cy m\u0142odych ludzi, na wyrzeczenia i ofiary, kt\u00f3re \u017cadnego celu poza realizacj\u0105 imperialnych omam\u00f3w przyw\u00f3dcy nie maj\u0105.
<\/p>\n\n\n\n
Wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce europejskie do\u015bwiadczenia minionych wojen powinny by\u0107 wieczn\u0105 przestrog\u0105 przed wszczynaniem nowych awantur. Oby tylko nasza Europa, Europa Unii Europejskiej, nie zosta\u0142a dotkni\u0119ta \u015bwie\u017c\u0105 amnezj\u0105, jak w przypadku Holokaustu i antysemityzmu.
<\/p>\n\n\n\n
Wi\u0119c chyba jednak i nowego \u015bwiata, o kt\u00f3rym tyle na tym blogu, nie da si\u0119 zbudowa\u0107 na amnezji. Potrzeba wi\u0119c wysi\u0142ku pojednania.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/IMG_1189.jpg?resize=765%2C1024&ssl=1\")
Kiedy w 1992 r. poproszono mnie o sugestie do polskiego przem\u00f3wienia na szczycie KBWE w Helsinkach, zaproponowa\u0142em, aby do dekalogu zasad regulujacych stosunki mi\u0119dzy pa\u0144stwami w Europie, przyj\u0119tego w 1975 r., dopisa\u0107 dwie dodatkowe zasady.…<\/p>\n