W czasach zimnej wojny zachodni dyplomaci wyrzucali przedstawicielom tzw. obozu socjalistycznego, kiedy ci kwestionowali zwi\u0105zek praw cz\u0142owieka i demokracji z relacjami miedzypa\u0144stwowymi: \u201eJak mamy ufa\u0107 waszym rz\u0105dom, skoro nie ufaj\u0105 im nawet w\u0142a\u015bni obywatele?\u201d.
<\/p>\n\n\n\n
Pytanie pokrewne na dzi\u015b: czy mo\u017cliwe jest budowanie zaufania w relacjach z pa\u0144stwem, kt\u00f3re nie tylko nie rozliczy\u0142o si\u0119 z w\u0142asnych relacji ze \u015bwiatem zewn\u0119trznym, ale nawet nie rozliczy\u0142o si\u0119 z w\u0142asn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105? Nie jest to bynajmniej pytanie abstrakcyjne. Dotyczy ono \u2013 nie przymierzaj\u0105c – polskiej oceny przysz\u0142ej mo\u017cliwo\u015bci odbudowy zaufania wobec Rosji. I nie tylko odbudowy zaufania do Rosji przez Polsk\u0119. Jeszcze bardziej cho\u0107by zaufania Ukrainy wobec Rosji, kiedy zako\u0144czy si\u0119 wojna.
<\/p>\n\n\n\n
Po upadku ZSRR, po upadku komunizmu w Rosji ma\u0142o kto na Zachodzie si\u0119 przejmowa\u0142, czy i jak Rosjanie dokonaj\u0105 rozrachunku z trudn\u0105 histori\u0105 bolszewizmu, jak zorganizuj\u0105 sobie tzw. sprawiedliwo\u015b\u0107 tranzycyjn\u0105. Nie wszystkim by\u0142o to oboj\u0119tne. Polsce nie by\u0142o, r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce wielu Polak\u00f3w mia\u0142o osobisty interes w tym, aby prawda o zbrodniach i naruszeniach praw cz\u0142owieka za sowieckich czas\u00f3w wysz\u0142a na \u015bwiat\u0142o dzienne, a sprawcy zostali wskazani, skazani lub pot\u0119pieni. Ten osobisty interes mia\u0142a tak\u017ce moja rodzina.
<\/p>\n\n\n\n
Na Zachodzie wszak\u017ce dominowa\u0142a oboj\u0119tno\u015b\u0107. Tam utrwali\u0142o si\u0119 przekonanie, \u017ce najwa\u017cniejsza jest wewn\u0119trzna stabilno\u015b\u0107 w Rosji, jej przewidywalno\u015b\u0107. Je\u015bli rozliczenia mia\u0142yby zachwia\u0107 proces wychodzenia Rosji z komunizmu, mog\u0142y sta\u0107 si\u0119 przeciwskuteczne. Tak tam sobie my\u015blano.
<\/p>\n\n\n\n
Po latach nie spos\u00f3b nie \u017cywi\u0107 przekonania, \u017ce nie by\u0142oby Putina, nie by\u0142oby powrotu autorytaryzmu i imperializmu w rosyjskiej polityce zagranicznej, gdyby Rosja nale\u017cycie os\u0105dzi\u0142a w\u0142asn\u0105 komunistyczn\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 i przedsi\u0119wzi\u0119\u0142a uczciw\u0105 sprawiedliwo\u015b\u0107 tranzycyjn\u0105. Co\u015b tam i jako\u015b tam rozlicza\u0142a. Rehabilitowa\u0142a tysi\u0105ce, je\u015bli nie miliony niewinnych ofiar. Odtajnia\u0142a dokumenty. Obala\u0142a pomniki. Ale zatrzyma\u0142a si\u0119 w sumie na pocz\u0105tku procesu. A potem nast\u0105pi\u0142 putinowski regres. Symbolami fiaska sta\u0142y si\u0119 powr\u00f3t pomnika \u201e\u017belaznego Feliksa\u201d na Plac \u0141ubia\u0144ski w Moskwie i delegalizacja \u201eMemoria\u0142u\u201d.
<\/p>\n\n\n\n
Dzi\u015b Zachodowi nie jest wi\u0119c oboj\u0119tne, jak Rosja odbuduje sprawiedliwo\u015b\u0107 po rz\u0105dach Putina. Kiedykolwiek nie naszed\u0142by ich kres.
<\/p>\n\n\n\n
Opozycja w Rosji, zw\u0142aszcza antywojenna, chce przyswoi\u0107 sobie do\u015bwiadczenia innych pa\u0144stw, kt\u00f3re wyzwala\u0142y si\u0119 z opresyjnych re\u017cim\u00f3w. To chwalebne. Do\u015bwiadcze\u0144 jest multum, tak\u017ce z obszaru Rosji najbli\u017cszego, czyli pa\u0144stw, kt\u00f3re przed ponad trzydziestu laty zrzuci\u0142y p\u0119ta komunizmu.
<\/p>\n\n\n\n
Nauki p\u0142yn\u0105 z do\u015bwiadcze\u0144 tych r\u00f3\u017cne. Oczywi\u015bcie wskaz\u00f3wka podstawowa jest taka, aby nie traktowa\u0107 sprawiedliwo\u015bci tranzycyjnej jako celu samego w sobie. Owa sprawiedliwo\u015b\u0107 to wi\u0119cej ni\u017c przywr\u00f3cenie prawdy. To nie odwet, zemsta, odkupienie. Chodzi w niej o odbudow\u0119 elementarnej sp\u00f3jno\u015bci i zaufania w spo\u0142ecze\u0144stwie. A modelu uniwersalnego, idealnego nie ma. Trzeba wypracowa\u0107 w\u0142asny.
<\/p>\n\n\n\n
Wiele zale\u017cy od tego, w jaki spos\u00f3b dokonuje si\u0119 zmiana. Je\u015bli jest wynikiem politycznego dealu z odchodz\u0105cym opresyjnym re\u017cimem (jak cho\u0107by w RPA), to wi\u0119cej w sprawiedliwo\u015bci tranzycyjnej element\u00f3w pojednania ni\u017c rozlicze\u0144. Inna sprawa, je\u015bli zmiana jest wynikiem zasadniczej rewolucji, czy nawet wojny domowej. Wtedy elementy emocjonalnego odwetu mog\u0105 wzi\u0105\u0107 g\u00f3r\u0119. A jeszcze inna sytuacja powstaje, je\u015bli zmiana wynika z przewrotu wewn\u0119trznego w elicie rz\u0105dz\u0105cej, zamachu pa\u0142acowego, coup d\u2019etat na szczytach w\u0142adzy. Mo\u017ce wtedy pojawi\u0107 wi\u0119cej element\u00f3w pozornej sprawiedliwo\u015bci, rozlicze\u0144 na pokaz. No a ca\u0142kiem inna sprawiedliwo\u015b\u0107 tranzycyjna mo\u017ce dokonywa\u0107 si\u0119, je\u015bli zmiana jest wynikiem czynnika zewn\u0119trznego, jak w Niemczech po zako\u0144czeniu II wojny \u015bwiatowej.
<\/p>\n\n\n\n
Na przebieg procesu tranzycji wp\u0142ywa\u0107 mog\u0105 tak\u017ce czynniki kulturowe, w tym religijne. Powa\u017cni badacze dowodz\u0105, \u017ce inaczej na sprawiedliwo\u015b\u0107 tranzycyjn\u0105 patrz\u0105 spo\u0142eczno\u015bci z dominacj\u0105 religii prawos\u0142awnej, a inaczej katolicy i protestanci.
<\/p>\n\n\n\n
Z tytu\u0142u obowi\u0105zk\u00f3w zawodowych analizowa\u0142em do\u015bwiadczenia sprawiedliwo\u015bci tranzycyjnej na Ba\u0142kanach, na tzw. obszarze postsowieckim, ale tak\u017ce w Afryce.
<\/p>\n\n\n\n
Do\u015bwiadczenia s\u0105 r\u00f3\u017cne. Nie ma w nich czytelnej recepty na sukces. Ale pewne generalne wnioski daj\u0105 si\u0119 sformu\u0142owa\u0107.
<\/p>\n\n\n\n
Po pierwsze, dobrze jest zbudowa\u0107 szeroki konsens polityczny wok\u00f3\u0142 za\u0142o\u017ce\u0144 sprawiedliwo\u015bci tranzycyjnej, najlepiej w ca\u0142ym spo\u0142ecze\u0144stwie, jak cho\u0107by mia\u0142o to miejsce w Hiszpanii po odej\u015bciu Franco, albo co najmniej wewn\u0105trz w\u0142adzy przychodz\u0105cej. W Polsce takiego konsensu po 1989 r. nie by\u0142o nawet w obozie postsolidarno\u015bciowym. Prawa jego cz\u0119\u015b\u0107, w tym PiS, by\u0142a zwolennikiem podej\u015bcia radykalnego, odwetowego wr\u0119cz. Lewa i liberalne strony podej\u015bcie demonstrowa\u0142y bardziej pojednawcze. Skutkiem tego ka\u017cda zmiana kompozycji politycznej rz\u0105du skutkowa\u0142a w Polsce korektami ustawodawczymi, czasami wr\u0119cz zasadniczymi. Podzia\u0142y spo\u0142eczne rozpalane by\u0142y na tle rozlicze\u0144 i weryfikacji kadr przez dekady ca\u0142e.
<\/p>\n\n\n\n
Po drugie, proces sprawiedliwo\u015bci tranzycyjnej winien by\u0107 nakre\u015blony holistycznie i wszechstronnie. Podr\u0119czniki i poradniki zawieraj\u0105 bogaty spis dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142oby podejmowa\u0107. Najpilniejsze wydaje si\u0119 naprawianie krzywd. W Polsce ju\u017c w 1991 r. przeg\u0142osowano ustaw\u0119, kt\u00f3ra uruchamia\u0142a proces rewizji politycznie motywowanych wyrok\u00f3w sadowych. Ale dopiero w 2009 r. systemowo i ostatecznie uregulowano wyp\u0142at\u0119 rekompensat ofiarom, a w 2015 r. – dzia\u0142aczom opozycji. Wa\u017cne jest wdro\u017cenie post\u0119powa\u0144 przeciw sprawcom pope\u0142nionych przest\u0119pstw i zbrodni. Lustracja i weryfikacja kadr to nast\u0119pne elementy sprawiedliwo\u015bci. W Polsce weryfikacji poddano pocz\u0105tkowo jedynie funkcjonariuszy s\u0142u\u017cb specjalnych. Obawiano si\u0119 prawdopodobnie ich nielojalno\u015bci. Policj\u0119 oczyszczano powoli (w czerwcu 1990 r. zwolniono ze s\u0142u\u017cby ledwo 3 tys. z 80 tys. funkcjonariuszy). Wojska nie weryfikowano w og\u00f3le. W spos\u00f3b nieudolny weryfikowano dopiero 2006 r. kadr\u0119 Wojskowych S\u0142u\u017cb Informacyjnych. S\u0119dzi\u00f3w systemowo nie weryfikowano, cho\u0107 osoby skompromitowane musia\u0142y poddawa\u0107 si\u0119 procedurom dyscyplinarnym i karnym. S\u0142u\u017cb\u0119 cywiln\u0105 (i niekt\u00f3re zawody zaufania publicznego) pocz\u0105tkowo weryfikowano pod wzgl\u0119dem prawdom\u00f3wno\u015bci lustracyjnej, a w 2023 r. pod wzgl\u0119dem kontakt\u00f3w i pracy w tajnych s\u0142u\u017cbach. Wydaje si\u0119, \u017ce w\u0142a\u015bnie od weryfikacji kadr s\u0119dziowskich i s\u0142u\u017cby cywilnej nale\u017ca\u0142oby ca\u0142y proces odbudowy wiarygodnosci instytucji pa\u0144stwowych zacz\u0105\u0107. Utrwalano pami\u0119\u0107 o ofiarach represji i zas\u0142u\u017conych w walce z re\u017cimem. Szybko usuni\u0119to pomniki w\u0142adzy ludowej, ale p\u00f3\u017ano i niekonsekwentnie zacz\u0119to usuwa\u0107 \u015blady toponimiczne po \u201ebohaterach epoki komunistycznej\u201d. Komisja prawdy nie powsta\u0142a, a wyja\u015bnianiem przesz\u0142o\u015bci mia\u0142 zaj\u0105\u0107 si\u0119 Instytut Pami\u0119ci Narodowej (nie bez kontrowersyjnych dzia\u0142a\u0144). Polska, mimo posuni\u0119\u0107 niekiedy chaotycznych, sp\u00f3\u017anionych, czasem realizowanych nieudolnie jest przyk\u0142adem szerokiego podej\u015bcia do sprawiedliwo\u015bciowi tranzycyjnej.
<\/p>\n\n\n\n
Po trzecie, proces tranzycji powinien zosta\u0107 oparty na solidnych podstawach prawnych. Dotyczy to w szczeg\u00f3lno\u015bci pa\u0144stw, kt\u00f3re podlegaj\u0105 jurysdykcji trybuna\u0142\u00f3w mi\u0119dzynarodowych. Dla przyk\u0142adu, polska ustawa o lustracji z 1997 r. by\u0142a w pierwszych latach jej stosowania skutecznie zaskar\u017cana przed Europejskim Trybuna\u0142em Praw Cz\u0142owieka. A wedle Trybuna\u0142u narusza\u0142a ona przede wszystkim zasad\u0119 r\u00f3wno\u015bci stron, \u015bwi\u0119t\u0105 w europejskiej jurysprudencji. Bo osoba, kt\u00f3rej o\u015bwiadczenie sprawdzano pod wzgl\u0119dem prawdziwo\u015bci, nie mia\u0142a pe\u0142nego dost\u0119pu do materia\u0142\u00f3w dowodowych, a na sprawie mog\u0142a si\u0119 pojawi\u0107 jedynie w charakterze \u015bwiadka. Ju\u017c nawet nie europejskie, ale same polskie s\u0105dy podwa\u017ca\u0142y legalno\u015b\u0107 ustawy z 2016 r. dotycz\u0105cej obni\u017cenia uprawnie\u0144 emerytalnych pracownikom aparatu spraw wewn\u0119trznych, ustawy z 2018 r. o \u201edekomunizacji\u201d s\u0142u\u017cby zagranicznej, czy te\u017c ustawy z 2023 r. o \u201edekomunizacji\u201d s\u0142u\u017cby cywilnej. A s\u0105dy europejskie te\u017c podwa\u017caj\u0105 i b\u0119d\u0105 te ustawy podwa\u017ca\u0107, bo tr\u0105c\u0105 one stosowaniem zasady odpowiedzialno\u015bci zbiorowej, co w Europie jest nie do zaakceptowania. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, w pa\u0144stwie prawa sprawiedliwo\u015b\u0107 nie mo\u017ce sta\u0107 ponad prawem.
<\/p>\n\n\n\n
Po czwarte, proces sprawiedliwo\u015bci tranzycyjnej powinien dokonywa\u0107 si\u0119 w rozs\u0105dnym przedziale czasowym. Opiesza\u0142o\u015b\u0107, ospa\u0142o\u015b\u0107, przeci\u0105ganie nie tylko op\u00f3\u017ania dokonanie si\u0119 rzeczywistego pojednania, ale te\u017c podmywa zaufanie ze strony spo\u0142ecze\u0144stwa co do intencji przy\u015bwiecaj\u0105cych sprawiedliwo\u015bci tranzycyjnej. W Polsce os\u0105dzenie sprawc\u00f3w zbrodni komunistycznych, jak cho\u0107by masakry robotnik\u00f3w na Wybrze\u017cu w grudniu 1970 r. czy pacyfikacji kopalni \u201eWujek\u201d w grudniu 1981 r., zaj\u0119\u0142o skandalicznie niezrozumiale du\u017c\u0105 ilo\u015b\u0107 czasu. Prokuratura rozpocz\u0119\u0142a czynno\u015bci przygotowawcze dotycz\u0105ce \u015bmierci uczestnik\u00f3w protest\u00f3w z grudnia 1970 r. ju\u017c w 1990 r, a akt oskar\u017cenia skierowa\u0142a do s\u0105du w 1995 r. Pierwsze jednak wyroki zapad\u0142y dopiero w 2013 r., a i one podlega\u0142y kasacji. \u015amier\u0107 g\u00f3rnik\u00f3w z \u201eWujka\u201d prokuratura zacz\u0119\u0142a bada\u0107 w 1991 r. , ale dopiero w 2011 r. og\u0142oszono ostatni wyrok (dot. odpowiedzialno\u015bci gen. Kiszczaka). Mechanizmy wymiaru sprawiedliwo\u015bci musz\u0105 dzia\u0142a\u0107 zgodnie z w\u0142asn\u0105 logik\u0105 procedury, w kt\u00f3rej czas jest czynnikiem wt\u00f3rnym, ale dla tych polskich przypadk\u00f3w trudno oczekiwa\u0107 jakiegokolwiek zrozumienia.
<\/p>\n\n\n\n
Do\u015bwiadczenia lustracyjne i weryfikacyjne pa\u0144stw Europy \u015arodkowej pokazuj\u0105 wyra\u017anie, \u017ce lepiej podejmowa\u0107 te niezb\u0119dne dzia\u0142ania na wczesnym etapie i sp\u00f3jnie, jak cho\u0107by uczyniono to w Czechach czy na W\u0119grzech. W Polsce lustracj\u0119 rozpocz\u0119to dopiero w 1997 r., a weryfikacj\u0119 s\u0142u\u017cby cywilnej zacz\u0119to przeprowadza\u0107 dopiero w roku 2023 r. Budzi\u0107 to mog\u0142o uzasadnione w\u0105tpliwo\u015bci.
<\/p>\n\n\n\n
Po pi\u0105te, proces rozlicze\u0144 powinien przebiega\u0107 w spos\u00f3b w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci sp\u00f3jny. Lustracja w Polsce jest przyk\u0142adem braku kohezji i konsekwencji. Ustaw\u0119 przyj\u0119t\u0105 w 1997 r. nowelizowano kilka razy, nim w 2006 r. uchwalono nowy model lustracji, by w 2007 r. powr\u00f3ci\u0107 w zasadzie do rozwi\u0105za\u0144 z 1997 r. i po kilku miesi\u0105cach dokona\u0107 nowej rewizji. Nowy akt przyj\u0119to w marcu 2010 r. W efekcie zmienia\u0142 si\u0119 na przestrzeni lat zasadniczo kr\u0105g os\u00f3b poddawanych lustracji (oscylowa\u0142 od 20 tys. do nawet 400 tys. potencjalnych lustrowanych), zasady lustrowania i sam tryb. Pocz\u0105tkowo chodzi\u0142o jedynie o ustalenie samej prawdy o pracy lub wsp\u00f3\u0142pracy ze s\u0142u\u017cbami specjalnymi, kiedy jednak w 2018 r. \u201ezdekomunizowano\u201d dyplomacj\u0119, a w 2023 \u2013 ca\u0142\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 cywiln\u0105, cele odwetowe nie mog\u0142y by\u0107 ju\u017c ukrywane.
<\/p>\n\n\n\n
Po sz\u00f3ste, proces weryfikacji i lustracji musz\u0105 mie\u0107 charakter transparentny. W Polsce toczy\u0142 si\u0119 w ostatnich latach sp\u00f3r o to, czy mia\u0142a miejsce weryfikacja s\u0119dzi\u00f3w. PiS twierdzi\u0142, \u017ce jej nie by\u0142o w og\u00f3le, \u00f3wczesna opozycja demokratyczna, \u017ce weryfikacja by\u0142a. Fakty pokazuj\u0105, \u017ce elementy weryfikacji mia\u0142y miejsce. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 peerelowskiego sk\u0142adu S\u0105du Najwy\u017cszego (ponad 80 proc.) szybko opu\u015bci\u0142o w rzeczy samej t\u0119 instytucj\u0119. Nie pozwalano skompromitowanym s\u0119dziom orzeka\u0107 po osi\u0105gni\u0119ciu wieku emerytalnego. W 1998 r. (dopiero!) wprowadzono dyscyplinarne post\u0119powanie za naruszenie niezale\u017cno\u015bci s\u0119dziowskiej, ale z miernym skutkiem finalnym. Ponad stu s\u0119dzi\u00f3w poci\u0105gni\u0119to do odpowiedzialno\u015bci za ich orzeczenia w stanie wojennym. Ale prawd\u0105 jest, \u017ce oczyszczanie szereg\u00f3w s\u0119dziowskich nie mia\u0142o charakteru systemowego i prowadzone by\u0142o w spos\u00f3b nieprzejrzysty.
<\/p>\n\n\n\n
Brak przejrzysto\u015bci zarzucano wewn\u0119trznym procedurom lustracyjnym w Ko\u015bciele Katolickim. A ju\u017c w Ko\u015bciele Prawos\u0142awnym w Polsce nie by\u0142o \u017cadnej lustracji. Czy np. w Rosji, gdzie Cerkiew sz\u0142a na g\u0142\u0119bok\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z w\u0142adz\u0105 pod koniec komunizmu, by\u0142aby lustracja w og\u00f3le mo\u017cliwa?
<\/p>\n\n\n\n
Po si\u00f3dme, rozliczanie narusze\u0144 praw cz\u0142owieka winno mie\u0107 wyra\u017an\u0105 cezur\u0119 w przesz\u0142o\u015bci. W Polsce przyj\u0119to w zasadzie rok 1944 r. jako granic\u0119 rozlicze\u0144. Ale w przypadku niekt\u00f3rych przesz\u0142ych przewinie\u0144 wprowadzono zasad\u0119 przedawnienia. Gdzie indziej (np. w Niemczech w odniesieniu do zbrodni czasu hitleryzmu) zasad\u0119 przedawnienia zdj\u0119to.
<\/p>\n\n\n\n
Po \u00f3sme, musi narodowy mechanizm sprawiedliwo\u015bci tranzycyjnej uwzgl\u0119dnia\u0107 aspekt mi\u0119dzynarodowy. Dzi\u015b jest to szczeg\u00f3lnie aktualne, bo si\u0142a mi\u0119dzynarodowych trybuna\u0142\u00f3w (strasburskiego, luksemburskiego czy haskiego) jest szczeg\u00f3lnie mocna. Krajowe instytucje powinny zapewnia\u0107 harmonijn\u0105 z nimi wsp\u00f3\u0142prac\u0119 i respektowanie ich orzecze\u0144. Nie zawsze mia\u0142o to miejsce w niedawnej przesz\u0142o\u015bci, zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie badania zbrodni dokonywanych w czasie wojen w by\u0142ej Jugos\u0142awii. Nie tylko w\u0142adze serbskie, Bo\u015bni i Hercegowiny, ale te\u017c Chorwacji i Kosowa mia\u0142y niekiedy widoczny problem z pogodzeniem si\u0119 z jurysdykcj\u0105 specjalnego trybuna\u0142u. Pa\u0144stwa dokonuj\u0105ce oczyszcze\u0144 po przegranych wojnach pod presj\u0105 zewn\u0119trzn\u0105 nie zawsze poddaj\u0105 si\u0119 presji z ochot\u0105. Po I wojnie \u015bwiatowej alianci liczyli, \u017ce niemiecki trybuna\u0142 w Lipsku podo\u0142a zadaniu ukarania w\u0142asnych przest\u0119pc\u00f3w wojennych. Skaza\u0142 jedynie w 10 z 900 wniesionych spraw. We W\u0142oszech ju\u017c w 1946 r. dokonano szerokiej amnestii. W Japonii po 1958 r. wi\u0119kszo\u015b\u0107 skazanych wypuszczono na wolno\u015b\u0107.
<\/p>\n\n\n\n
Po dziewi\u0105te wreszcie, sprawiedliwo\u015b\u0107 tranzycyjna musi uwzgl\u0119dnia\u0107 obok rozlicze\u0144 w dobrej proporcji elementy edukacji, wspania\u0142omy\u015blno\u015bci i pojednania. Czy ma to by\u0107 w jakim\u015b aspekcie grubsza, czy cie\u0144sza kreska, czy ma by\u0107 \u015bwiadome darowanie tych czy innych win, czy ma by\u0107 w\u0142\u0105czanie ludzi z drugiej (przegranej) strony barykady, to ju\u017c sprawa do spo\u0142ecznych debat.
<\/p>\n\n\n\n
Pojednanie wed\u0142ug tzw. triady Galtunga jest jednym z trzech element\u00f3w naprawy relacji. Dotyczy wymiaru kulturowego. Ma za cel unikn\u0105\u0107 powrotu do emocjonalnych postaw wrogo\u015bci, kt\u00f3rych do\u015bwiadczono w przesz\u0142o\u015bci. Ma za cel wyniesienie spo\u0142ecze\u0144stwa na wy\u017cszy poziom empatii. Zak\u0142ada pojednanie ofiary ze sprawc\u0105 (wybaczenie w zamian za pokajanie si\u0119), sprawcy z pa\u0144stwem (prawda w zamian za amnesti\u0119) i pa\u0144stwa z ofiar\u0105 (rekompensata w zamian za zamkni\u0119cie sprawy).
<\/p>\n\n\n\n
Przyk\u0142ad Polski pokazuje, \u017ce je\u015bli po transformacji do w\u0142adzy w pewnym momencie dochodz\u0105 grupy polityczne z kompleksem ni\u017cszo\u015bci, przekonane o braku nale\u017cytych korzy\u015bci z przemian, kt\u00f3re si\u0119 dokona\u0142y, rozgoryczone i niekompetentne, ich zdolno\u015b\u0107 do my\u015blenia w kategoriach pojednania i budowania wsp\u00f3lnoty jest powa\u017cnie nadgryziona, a \u015blepy odwet na przesz\u0142o\u015bci jest emocjonalnym odgromnikiem w\u0142asnej frustracji.<\/p>\n\n\n\n
(na podstawie prezentacji na obradach \u201eokr\u0105g\u0142ego sto\u0142u\u201d z udzia\u0142em rosyjskiej opozycji antywojennej w Brukseli we wrze\u015bniu 2023 r.)<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/just8.jpeg?resize=722%2C1024&ssl=1\")
W czasach zimnej wojny zachodni dyplomaci wyrzucali przedstawicielom tzw. obozu socjalistycznego, kiedy ci kwestionowali zwi\u0105zek praw cz\u0142owieka i demokracji z relacjami miedzypa\u0144stwowymi: \u201eJak mamy ufa\u0107 waszym rz\u0105dom, skoro nie ufaj\u0105 im nawet w\u0142a\u015bni obywatele?\u201d. Pytanie…<\/p>\n