<\/p>\n\n\n\n
Polsk\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 od wiek\u00f3w trapi syndrom prowincjonalizmu. I jest faktem, \u017ce pozostawali\u015bmy przez wieki poza centrum rozwoju cywilizacyjnego, cho\u0107 stopie\u0144 tego oddalenia r\u00f3\u017cnie wygl\u0105da\u0142 w historii. Mimo, i\u017c przyj\u0119li\u015bmy kultur\u0119 \u0142aci\u0144sk\u0105, traktujemy si\u0119 jako integralna cz\u0119\u015b\u0107 Zachodu, \u015bwiadczyli\u015bmy na rzecz Zachodu niewys\u0142owione ofiary (Polska przedmurzem chrze\u015bcija\u0144stwa, Polska Chrystusem narod\u00f3w), tkwimy na peryferiach rozwoju. Nawet dzi\u015b, kiedy wszystkie wska\u017aniki gospodarcze i dobrobytowe pokazuj\u0105, \u017ce nadrabiamy dystans jak nigdy w przesz\u0142o\u015bci, \u017ce te ostatnie lata to nasz z\u0142oty wiek rozwojowy, post\u0119powi komentatorzy mroczny wydaj\u0105 wyrok: \u201ePolska nie jest krajem nowoczesnym\u201d. A na ca\u0142kiem poka\u017anym fragmencie sceny publicznej opuchlizn\u0105 wykwita etos Polski tradycyjnej, heroicznej, m\u0119cze\u0144skiej, skarbnicy warto\u015bci prawdziwych, wypychanej na pobocza polityki przez zachodnich zaprza\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy w Polsce widz\u0105 zagro\u017cenie i \u0142up \u0142akomy jednocze\u015bnie, chc\u0105 anihilacji pa\u0144stwa polskiego i przekszta\u0142cenia Polski w kraj zamieszka\u0142y przez ludno\u015b\u0107 m\u00f3wi\u0105c\u0105 jeszcze po polsku, ale zarz\u0105dzany z zewn\u0105trz.<\/p>\n\n\n\n
Czy prowincjonalizm jest nasz\u0105 przypad\u0142o\u015bci\u0105 dziejow\u0105, fatum nieuniknionym?<\/p>\n\n\n\n
Kiedy cichaczem S\u0142owianie sp\u0142yn\u0119li na ziemie dzi\u015b nazywane polskimi, uk\u0142ad cywilizacyjny by\u0142 prosty. W centrum by\u0142 Rzym. Granice jego imperium w Europie by\u0142y granicami przepa\u015bci cywilizacyjnej. Barbarzy\u0144cy nie znali pisma, nie mieli \u017cadnej kultury wy\u017cszej, technologicznie stali hen za Rzymianami. Najbli\u017csi cywilizacyjnie Rzymianom byli Celtowie. Germanowie sytuowali si\u0119 za nimi par\u0119 stopni ni\u017cej, ale skutecznie ich wypierali. A ju\u017c S\u0142owianie w dawnych \u017ar\u00f3d\u0142ach uchodz\u0105 za \u017ca\u0142o\u015bnie prymitywnych i biednych. Bo Germanowie w w\u0119drowce lud\u00f3w przemieszczali si\u0119 z wozami pe\u0142nymi dobytku, S\u0142owianie za\u015b zawsze podr\u00f3\u017cowali \u201elight\u201d, bez materialnego inwentarza. Prowadz\u0105c \u017cycie proste i obywaj\u0105c si\u0119 bez wyg\u00f3d, byli wszelako zdolni znosi\u0107 najwi\u0119ksze niedogodno\u015bci, wytrwali byli i nie do zdarcia, co zapewni\u0142o im niew\u0105tpliwie demograficzny i geopolityczny sukces. W trzy wieki, bez wielkich wojen i zasadniczych perturbacji zaj\u0119li bez ma\u0142a p\u00f3\u0142 znanej nam dzi\u015b Europy.<\/p>\n\n\n\n
A zatem ju\u017c na samym starcie dystans do odrabiania mieli\u015bmy przepastny.<\/p>\n\n\n\n
Rzym upad\u0142, centrum polityczne Europy przemie\u015bci\u0142o si\u0119 ku germa\u0144skim obszarom, ale w sensie cywilizacyjnym centrum post\u0119pu (kulturowego, cywilizacyjnego, gospodarczego) przez wiele wiek\u00f3w pozostawa\u0142o na ziemiach p\u00f3\u0142nocnow\u0142oskich (Mediolan, Florencja, Wenecja, Turyn, Genua, Piza). Druk co prawda wynaleziono gdzie indziej, ale kultura wysoka, banki, merkantylizm i protokapitalizm rozchodzi\u0142y si\u0119 na Europ\u0119 z w\u0142oskich republik miejskich. W siedemnastym wszak\u017ce wieku centrum rozwojowe definitywnie zacz\u0119\u0142o przesuwa\u0107 si\u0119 na p\u00f3\u0142noc. A o\u015bwiecenie i rewolucja przemys\u0142owa zaklepa\u0142y przyw\u00f3dztwo plemion germa\u0144skich (Anglik\u00f3w, Niemc\u00f3w, Amerykan\u00f3w, przy niew\u0105tpliwie walnym udziale tak\u017ce roma\u0144skich Francuz\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n
W wielkim skr\u00f3cie, w Europie dosz\u0142o wtedy do wielkiej zamiany r\u00f3l mi\u0119dzy centrum i peryferiami. Anglia, Galia i Germania, kiedy\u015b przez stulecia peryferyjne, sta\u0142y si\u0119 Europy centrum. Tylko S\u0142owianie nadal tkwili w zap\u00f3\u017anieniu. Dlaczego akurat im si\u0119 nie powiod\u0142o?<\/p>\n\n\n\n
W opisach wczesnych S\u0142owian jedna uderzy\u0142a mnie ich cecha: egalitaryzm. \u017byli we wsp\u00f3lnotach partnerskich, a nawet je\u0144c\u00f3w traktowali wspania\u0142omy\u015blnie, po kilku latach pobytu pozwalano im albo wraca\u0107 do siebie, albo zosta\u0107 w\u015br\u00f3d S\u0142owian na r\u00f3wnych prawach. Kiedy czyta\u0142em potem analizy upatruj\u0105ce przyczyn polskiego zap\u00f3\u017anienia w niewolniczym traktowaniu przez szlacht\u0119 pozosta\u0142ej cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa, nie tylko ch\u0142op\u00f3w, cho\u0107 i ich przede wszystkim, zastanawia\u0142em si\u0119, kiedy i dlaczego ten genetyczny egalitaryzm S\u0142owian skurczy\u0142 si\u0119 do granic stanu szlacheckiego i zag\u0142uszony zosta\u0142, prowadz\u0105c wr\u0119cz do spo\u0142ecznego rasizmu, lokuj\u0105cego ch\u0142op\u00f3w jako obcych plemiennie szlachcie w swej genealogii. Z katolicyzmem to przysz\u0142o? Z wojnami i podbojami pierwszych Piast\u00f3w? Ekonomi\u015bci powiadaj\u0105, \u017ce niewoleniu klas nieposiadaj\u0105cych sprzyja sytuacja, kiedy ziemi do obr\u00f3bki jest zbyt wiele, zasob\u00f3w technologicznych brak, a si\u0142a robocza staje si\u0119 tak cenna, \u017ce trzeba pracownika przywi\u0105za\u0107 do ziemi, odebra\u0107 mu wolno\u015b\u0107, a zw\u0142aszcza prawo do przemieszczania. Tak sta\u0142o si\u0119 w Polsce, w moskiewskiej Rosji, a w niedawnych ca\u0142kiem czasach w Ameryce, do ko\u0144ca prawie XIX w. praktykuj\u0105cej legalne b\u0105d\u017a faktyczne niewolnictwo.<\/p>\n\n\n\n
Nie ca\u0142kiem mnie ta teoria przekonuje. Ale mniejsza z tym.<\/p>\n\n\n\n
Szans na prze\u0142amanie kl\u0105twy zacofania nie wykorzystali\u015bmy. A by\u0142y? Omin\u0119\u0142a nas w XIV wieku wielka d\u017cuma, kt\u00f3ra zdemolowa\u0142a Europ\u0119, a jeszcze do tego \u017cupy solne da\u0142y ostatnim Piastom przyprawiaj\u0105cy o zawr\u00f3t g\u0142owy zastrzyk finansowy (z drewnianej Polska sta\u0142a si\u0119 murowan\u0105). Mo\u017cna by\u0142o dogania\u0107. Tylko, \u017ce ci\u0105\u017cyli nam militarnie Krzy\u017cacy, a potem elicie zamarzy\u0142a si\u0119 ekspansja na wsch\u00f3d. A poniewa\u017c nasza cywilizacja miejska (handel, us\u0142ugi, wytw\u00f3rczo\u015b\u0107) by\u0142a obca etnicznie (niemiecka), wi\u0119c zamiast widzie\u0107 w jej rozwoju szans\u0119 skoku cywilizacyjnego (jak w Europie Zachodniej), potraktowano j\u0105 jako \u017ar\u00f3d\u0142o \u0142atwego pieni\u0105dza, bez praw podmiotowych. Bo obca by\u0142a i nie potrafi\u0142a dobrze wypowiedzie\u0107, \u017ce \u201esoczewica, ko\u0142o, miele, m\u0142yn\u201d?<\/p>\n\n\n\n
Europejski popyt na polskie zbo\u017ce, kt\u00f3ry kojarzymy ze zygmuntowskim z\u0142otym wiekiem, zamiast d\u017awigni\u0105 rozwoju sta\u0142 si\u0119 naszym przekle\u0144stwem, utrwali\u0142 bowiem model gospodarki oparty na latyfundialnym rolnictwie i eksploatacji ch\u0142opa, tego ch\u0142opa, kt\u00f3ry akurat wtedy na Zachodzie wyzwoli\u0142 si\u0119 skutecznie spod feudalnych wi\u0119zi.<\/p>\n\n\n\n
Na pocz\u0105tku XVII wieku omin\u0119\u0142a nas wojna trzydziestoletnia. Wi\u0119c znowu by\u0142a szansa, aby skr\u00f3ci\u0107 wobec Zachodu dystans. Niestety wszak\u017ce wykrwawili nas Chmielnicki, Potop, Aleksy I, Lubomirski, Turcy. A jeszcze do tego Wazowie starli na proch reformacyjne kie\u0142ki my\u015blenia odmiennego. Bez protestant\u00f3w polskich trudno by\u0142o o protestanck\u0105 etyk\u0119, a bez protestanckiej etyki trudno by\u0142o o rodzimy kapitalizm. Trwali\u015bmy w okowach zap\u00f3\u017anienia.<\/p>\n\n\n\n
Wojna p\u00f3\u0142nocna z kolei zdewastowa\u0142a polsk\u0105 gospodark\u0119, Sasi za\u015b pozwolili gni\u0107 w letargicznym trwaniu polskiemu pa\u0144stwu. Czy heroiczna pr\u00f3ba reform zwi\u0105zana z Sejmem Czteroletnim pozwoli\u0142aby Polsce wej\u015b\u0107 na drog\u0119 rozwoju? W\u0105tpi\u0119. Sta\u0142a za tym zbyt w\u0105ska elita. Zdecydowana cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa pod\u0105\u017ca\u0142a, przynajmniej my\u015blowo, za Targowic\u0105. A potem ziemie polskie by\u0142y ju\u017c tylko prowincj\u0105 wielkich imperi\u00f3w. Prowincjonalizm nakr\u0119ca\u0142 si\u0119 sam.<\/p>\n\n\n\n
No w\u0142a\u015bnie, a dlaczego to tak zap\u00f3\u017anionej cywilizacyjnie Rosji, jeszcze do ko\u0144ca XVII wieku \u017cyj\u0105cej w boja\u017ani i w kompleksach przed Polsk\u0105, takie imperium uda\u0142o si\u0119 zbudowa\u0107, to nic, \u017ce na glinianych nogach, ale jednak w wydaniu sowieckim by\u0142o to imperium wsp\u00f3\u0142rz\u0105dz\u0105ce \u015bwiatem. W czasach zimnej wojny \u015bwiat mia\u0142 przecie\u017c tylko dwie centrale: Waszyngton i Moskw\u0119. Bo mia\u0142a w\u0142asnych (Piotr I) czy importowanych (Katarzyna Wielka), ale wizjonerskich przyw\u00f3dc\u00f3w, kt\u00f3rych nam nie sta\u0142o? Pr\u00f3bowali\u015bmy r\u00f3\u017cnych przecie\u017c: i Piast\u00f3w, i Jagiellon\u00f3w, i rozmaitych obcokrajowc\u00f3w. Nic nie wysz\u0142o. Mo\u017ce trzeba by\u0142o jednak obra\u0107 w XVI w. Hohenzollern\u00f3w zamiast Waz\u00f3w? Hola, hola! Protestant\u00f3w?<\/p>\n\n\n\n
Opisy Pierwszej Rzeczpospolitej czynione przez odwiedzaj\u0105cych j\u0105 cudzoziemc\u00f3w pe\u0142ne s\u0105 bolesnych obserwacji.<\/p>\n\n\n\n
Przede wszystkim narzekali obcokrajowcy na stan dr\u00f3g i infrastruktury podr\u00f3\u017cnej. I to wieki, wieki ca\u0142e. Polska to by\u0142o b\u0142oto, ka\u0142u\u017ce, drogi niebrukowane mimo mn\u00f3stwa kamieni na polach (Ulryk von Werdum, XVII wiek). A w miastach, gdzie ulice w lepszym stanie, to kocie \u0142by, kamienie po bokach u\u0142o\u017cone, a w \u015brodku b\u0142oto (Giovanni Paolo Mucante, XVI wiek). \u201eDrogi by\u0142y z\u0142e, wiosek niewiele\u201d (William Coxe, XVIII wiek). A tam, gdzie b\u0142ota ca\u0142kiem nieprzejezdne, tam co najwy\u017cej drogi z pni jod\u0142owych (N. W. Wrexall, XVIII w.).<\/p>\n\n\n\n
Kiepsko te\u017c by\u0142o z odbywaniem przerw w podr\u00f3\u017cy. Zagraniczni go\u015bcie od zawsze narzekali na brak zajazd\u00f3w i gosp\u00f3d, marne w nich jedzenie (Gaspard de Tende, XVII wiek).<\/p>\n\n\n\n
No i zawsze rzuca\u0142a si\u0119 w oczy prowincjonalna bieda, \u201eziemie niep\u0142odne, ubogie sio\u0142a\u201d (K. Celtis, XVI w.). Polacy w n\u0119dznych mieszkali chatynkach i to mieszkali tam ze zwierz\u0119tami (Ph. Desportes, XV wiek). Ludziom na wsiach brak by\u0142o \u201enajelementarniejszych rzeczy\u201d, panowa\u0142o kompletne ub\u00f3stwo, \u201eszkaradny\u201d jedli nawet chleb (N. W. Wrexhall, XVIII w.).<\/p>\n\n\n\n
Ten ubogi nar\u00f3d robi\u0142 jednak fizycznie dobre wra\u017cenie. \u201ePolacy zwykle s\u0105 silni, \u015bredniej tuszy, blondyni, o jasnym kolorze sk\u00f3ry. Bia\u0142og\u0142owy s\u0105 urodziwe, a wszyscy do\u015b\u0107 grzeczni i pos\u0142uszni rz\u0105dom. Kochaj\u0105 cudzoziemc\u00f3w. Jak inne ludy P\u00f3\u0142nocy, lubi\u0105 dobrze wypi\u0107, du\u017co zje\u015b\u0107. Nadmiar uwa\u017caj\u0105 za cnot\u0119, a umiarkowanie, okazywane w kompanii, za z\u0142o\u015b\u0107 ukrywan\u0105, wi\u0119c biesiadom ich nieraz towarzysz\u0105 k\u0142\u00f3tnie, obcinanie nos\u00f3w szablami albo karabelami. Najwy\u017cej ceni\u0105 i za najdzielniejszych uwa\u017caj\u0105 tych, kt\u00f3rzy nosz\u0105 najwi\u0119cej blizn na twarzy”. (F.B., XVII wiek).
<\/p>\n\n\n\n
Lubili Polacy egzotyczne przyprawy i owoce. Ale grzeszyli niewielkim umi\u0142owaniem \u0142adu i porz\u0105dku. Co ciekawe, ich dzieci ma\u0142o p\u0142aka\u0142y.
<\/p>\n\n\n\n
Zapalczywo\u015b\u0107 i wybuchowo\u015b\u0107 kojarzono z Polakami ju\u017c za Mieszka. Byli jego poddani “skorzy do zaczepki i gwa\u0142towno\u015bci” (Ibrahim ibn Jakub, X w.). Odwa\u017cni byli\u015bmy i dumni od zawsze.
<\/p>\n\n\n\n
I zawsze sk\u0142onni byli\u015bmy do uciech. “Wszyscy, jak \u015bwieccy tak i duchowni, lubi\u0105 \u017cycie weso\u0142e\u2026 Ranek po\u015bwi\u0119caj\u0105 pracy, obiad jedz\u0105 p\u00f3\u017ano, a w dwie godziny potem wieczerz\u0119. Pij\u0105 wtedy wiele, \u017cartuj\u0105 i \u015bpiewaj\u0105 do p\u00f3\u0142nocy, a nieraz i do dnia bia\u0142ego. Odpoczywaj\u0105 potem w \u0142\u00f3\u017ckach ma\u0142ych i w\u0105skich, w kt\u00f3rych ledwo mo\u017cna si\u0119 obr\u00f3ci\u0107” (Giovanni Paolo Mucante, XVI w.).
<\/p>\n\n\n\n
Wizytuj\u0105cy Polsk\u0119 co i rusz podkre\u015blali polsk\u0105 go\u015bcinno\u015b\u0107. “Wielcy panowie s\u0105 szlachetni i wspaniali. Zna\u0142em takich, kt\u00f3rzy go\u015bcili u siebie Francuz\u00f3w, W\u0142och\u00f3w i Niemc\u00f3w, cho\u0107 ich nie znali, i \u017cywili ich, p\u00f3ki ci nie znale\u017ali sobie jakiego\u015b zaj\u0119cia” (Gaspard de Tende, XVII wiek).
<\/p>\n\n\n\n
Mieli Polacy ma\u0142o ksi\u0105\u017cek, bo tylko ich par\u0119 procent umia\u0142o czyta\u0107, ale znali j\u0119zyki obce. \u0141acin\u0105 pos\u0142ugiwali si\u0119 nawet ch\u0142opi i dzieci. “Polacy, czerpi\u0105c z italskich \u017ar\u00f3de\u0142, blask \u0142aci\u0144skiej mowy na P\u00f3\u0142noc przenie\u015bli i Niemc\u00f3w oraz W\u0119gr\u00f3w przewy\u017cszyli” (Eneasz Sylwiusz Piccolomini). W Warszawie mo\u017cna by\u0142o \u201edoskonale poradzi\u0107 sobie u\u017cywaj\u0105c j\u0119zyka niemieckiego, kt\u00f3rego znajomo\u015b\u0107 jest tu powszechna tak, jak i j\u0119zyka francuskiego. W wielu domach m\u00f3wi si\u0119 po angielsku, a wykszta\u0142cone damy pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c j\u0119zykiem w\u0142oskim\u201d (Johann Erich Biester, XVIII w.).
<\/p>\n\n\n\n
Zawsze chcieli s\u0142ysze\u0107 Polacy, co o nich my\u015bl\u0105 obcy, ale tolerowali jedynie opinie im pochlebne. Zosta\u0142o nam to dzi\u015b. T\u0119 sk\u0142onno\u015b\u0107 do wys\u0142uchiwania od obcych komplement\u00f3w na sw\u00f3j temat obserwowa\u0107 mo\u017cna po wsp\u00f3\u0142czesne czasy. \u201ePolacy uchodz\u0105 za nieszczerych, gdy chodzi o m\u00f3wienie korzystne o swoim narodzie, kraju, prawach i rz\u0105dzie, bo pe\u0142ni mi\u0142o\u015bci w\u0142asnej gardz\u0105 tym, co z ich zwyczajami jest niezgodne. By uzyska\u0107 u nich dobre przyj\u0119cie i wszystko, czego si\u0119 pragnie, nale\u017cy ich chwali\u0107 i im pochlebia\u0107\u201d (F.B., XVII w.).
<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017cna si\u0119 z tym opisami zgadza\u0107 lub nie, ale w tych nawet najbardziej krytycznych nie wida\u0107 u nas genetycznych przeciwwskaza\u0144 do odniesienia sukcesu. Bo obcy zauwa\u017caj\u0105 zawsze nasz\u0105 wytrzyma\u0142o\u015b\u0107, zdolno\u015b\u0107 do wyrzecze\u0144, do ponoszenia ci\u0119\u017ckich trud\u00f3w. Mo\u017ce improwizacj\u0105 nadrabiali\u015bmy nie ko\u0144ca skutecznie brak nawyk\u00f3w organizacyjnych. Mo\u017ce os\u0142abia\u0142o zdolno\u015b\u0107 zbiorowego dzia\u0142ania sobiepa\u0144stwo i warcholstwo. Ale nikt Polak\u00f3w nie \u015bmia\u0142 obzywa\u0107 leniami i t\u0119pakami.
<\/p>\n\n\n\n
Problem rozwojowy polega\u0142 nie na braku odpowiednich cech narodowych, ale na tym, jak si\u0119 wydaje, \u017ce nigdy nie stworzyli\u015bmy sprawnego pa\u0144stwa. By\u0142a w\u0142adza kr\u00f3lewska, instytucje pa\u0144stwowe (kr\u00f3l, sejm, trybuna\u0142y), by\u0142y rz\u0105dy absolutne szlachty na zagrodzie, ale brak by\u0142o pa\u0144stwa, pa\u0144stwowego ducha, pa\u0144stwowej to\u017csamo\u015bci, kt\u00f3re organizowa\u0142yby wsp\u00f3lnot\u0119, mobilizowa\u0142y do ponoszenia trudu inwestycji (jak budowa most\u00f3w, dr\u00f3g i zawodowej armii). M\u00f3g\u0142 Polak po\u015bwi\u0119ca\u0107 \u017cycie za wiar\u0119, nawet za kr\u00f3la, ale szarza\u0107 dla pa\u0144stwa mu si\u0119 raczej nie chcia\u0142o. Zbyt abstrakcyjne to poj\u0119cie by\u0142o. Brak by\u0142o zbiorowego instynktu pa\u0144stwowego, zbiorowej wyobra\u017ani politycznej. Nie wydaje si\u0119 jednak, aby by\u0142y to defekty wrodzone.
<\/p>\n\n\n\n
Dzi\u015b \u017caden cudzoziemiec nie ma ju\u017c prawa narzeka\u0107 na polskie drogi i infrastruktur\u0119, na polskie domy i w\u0105skie w nich \u0142\u00f3\u017cka, na polskie jedzenie, na Polak\u00f3w stan garderoby. Polska wygl\u0105da nawet lepiej ni\u017c nasze parametry dobrobytu w por\u00f3wnaniu z bogatym Zachodem. Ale zgoda: w g\u0142owach i organizacji pa\u0144stwa jeszcze dystans spory do nowoczesno\u015bci.
<\/p>\n\n\n\n
B\u0142\u0119dem niewybaczalnym by\u0142oby uznanie, jak twierdz\u0105 niekt\u00f3rzy progresi\u015bci, \u017ce wystarczy odsun\u0105\u0107 od w\u0142adzy narodowo-tradycjonalistycznych populist\u00f3w, \u201eeuroazjatyck\u0105\u201d elit\u0119 polityczn\u0105, odebra\u0107 im instrumenty propagandy, uciszy\u0107 krucht\u0119, a przeskok do nowoczesno\u015bci dokona si\u0119 sam. Gdzie nie spojrze\u0107, to wida\u0107 olbrzymi\u0105 luk\u0119 \u2013 w szkolnictwie, edukacji wy\u017cszej, badaniach naukowych, w opiece zdrowotnej, w administracji pa\u0144stwowej, s\u0105dach, prokuraturze, s\u0142u\u017cbach, policji, w planowaniu przestrzennym, w dyplomacji. A polityk\u00f3w, zdolnych do poprowadzenia pa\u0144stwa ku nowoczesno\u015bci z wyobra\u017ani\u0105 i wiedz\u0105, tak niewielu. A presja okoliczno\u015bci rozmieniaj\u0105ca ich talenta na drobne tak olbrzymia.
<\/p>\n\n\n\n
Nadrabia\u0107 dystans dzi\u015b niepor\u00f3wnanie \u0142atwiej ni\u017c kiedykolwiek w przesz\u0142o\u015bci. Dzi\u015b \u015bwiat si\u0119 sp\u0142aszcza. Rozziew mi\u0119dzy centrum i peryferiami kurczy si\u0119. I\u015b\u0107 na skr\u00f3ty jest o wiele \u0142atwiej. Tylko oczywi\u015bcie trzeba mie\u0107 adekwatne elity.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Je\u015bli Europa \u015arodkowowschodnia mia\u0142a cierpie\u0107 na syndrom europejskiej prowincji, to co dopiero m\u00f3wi\u0107 o Ba\u0142kanach. Chocia\u017c przecie\u017c Konstantynopol by\u0142 przez kilka wiek\u00f3w realnym politycznym centrum, a na kra\u0144cach Ba\u0142kan\u00f3w wyr\u00f3s\u0142. A nowo\u017cytne Ba\u0142kany to jedynie Europy mi\u0119kkie podbrzusze, beczka prochu, kocio\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Pojecha\u0142em w 2014 r. do Albanii, aby wzi\u0105\u0107 udzia\u0142 w dyskusji panelowej o miejscu Ba\u0142kan\u00f3w Zachodnich na mapie Europy i \u015bwiata. Wybra\u0142em najwi\u0119ksze mo\u017cliwe oddalenie, z kt\u00f3rego wtedy mog\u0142em spojrze\u0107 na region \u2013 perspektyw\u0119 cywilizacyjno-spo\u0142eczn\u0105. Przestudiowa\u0142em po prostu pozycj\u0119 kraj\u00f3w regionu w \u015bwiatowych zestawieniach rankingowych opracowanych wtedy przez The Economist. M\u00f3g\u0142bym oczywi\u015bcie powo\u0142a\u0107 si\u0119 na solidny oenzetowski Human Development Index, ale wola\u0142em sam sobie dobiera\u0107 kryteria, kt\u00f3re dawa\u0142yby mi wnikliwszy obraz stylu \u017cycia spo\u0142ecze\u0144stw. Zreszt\u0105 mam do HDI powa\u017cne zastrze\u017cenia.<\/p>\n\n\n\n
Obraz, jaki si\u0119 mi wy\u0142oni\u0142, by\u0142 do\u015b\u0107 depresyjny. Ot\u00f3\u017c w trzydzie\u015bci lat po upadku komunizmu (i rozpadzie Jugos\u0142awii) region by\u0142, po pierwsze, nadal w du\u017cej mierze uzale\u017cniony od pomocy zewn\u0119trznej i pogr\u0105\u017cony w d\u0142ugach. Na li\u015bcie pa\u0144stw \u015bwiata o najwi\u0119kszym rozmiarze pomocy na g\u0142ow\u0119 ludno\u015bci Kosowo zajmowa\u0142o miejsce trzecie, Czarnog\u00f3ra – 26, Bo\u015bnia i Hercegowina – 29, Albania \u2013 34, a Serbia \u2013 42. Pod wzgl\u0119dem d\u0142ugu zagranicznego (w proporcji do eksportu) Serbia zajmowa\u0142a 9 miejsce, a P\u00f3\u0142nocna Macedonia \u2013 24. Jeszcze wy\u017cej pa\u0144stwa plasowa\u0142y si\u0119 pod wzgl\u0119dem koszt\u00f3w obs\u0142ugi d\u0142ugu zagranicznego.<\/p>\n\n\n\n
Po drugie, region dotkni\u0119ty by\u0142 bole\u015bnie bezrobociem i emigracj\u0105 Pod wzgl\u0119dem stopy bezrobocia P\u0142n. Macedonia zajmowa\u0142a 3 miejsce w \u015bwiecie, BiH \u2013 5, Serbia – 14, Albania – 28, a Chorwacja \u2013 32. Je\u015bli wzi\u0105\u0107 stop\u0119 bezrobocia w\u015br\u00f3d m\u0142odzie\u017cy (do 24 roku \u017cycia), to ju\u017c w og\u00f3le masakra: BiH \u2013 \u015bwiatowym liderem, P\u0142n. Macedonia \u2013 wiceliderem, Serbia \u2013 5, Czarnog\u00f3ra \u2013 9, Chorwacja \u2013 9. Ranking pa\u0144stw \u015bwiata najbardziej dotkni\u0119tych drena\u017cem m\u00f3zg\u00f3w plasowa\u0142 Serbi\u0119 na pozycji 4, BiH na miejscu 5, za\u015b P\u0142n. Mecedoni\u0119 \u2013 na 10.<\/p>\n\n\n\n
A po trzecie, by\u0142 to wtedy region starzej\u0105cej si\u0119 i wymieraj\u0105cej populacji. Klasyfikacja najwolniejszego wzrostu ludno\u015bci czyni\u0142a Serbi\u0119 9 krajem \u015bwiata, Chorwacj\u0119 \u2013 11, Czarnog\u00f3r\u0119 \u2013 15. Pod wzgl\u0119dem najni\u017cszej dzietno\u015bci kobiet BiH by\u0142a wtedy liderem w \u015bwiecie. P\u0142n. Macedonia sz\u0142a na 8 miejscu. W rankingu najni\u017cszego tzw. surowego wsp\u00f3\u0142czynnika urodze\u0144 BiH by\u0142a na miejscu 3, Serbia na miejscu 5, Chorwacja za\u015b na 15. Je\u015bli wzi\u0105\u0107 \u015bredni wiek populacji, to 13 miejsce zajmowa\u0142a Chorwacja, BiH za\u015b 30. Przodowa\u0142 region pod wzgl\u0119dem konsumpcji papieros\u00f3w (Serbia by\u0142a wtedy \u015bwiatowym liderem), a i alkoholu.<\/p>\n\n\n\n
Co o regionie wystawia\u0142o do\u015b\u0107 dobr\u0105 opini\u0119, to fakt, \u017ce pa\u0144stwa te lokowa\u0142y si\u0119 do\u015b\u0107 wysoko pod wzgl\u0119dem spo\u0142ecznej r\u00f3wno\u015bci (wsp\u00f3\u0142czynnik Gini dawa\u0142 Serbii 7 miejsce w \u015bwiecie), niskich koszt\u00f3w \u017cycia (Serbia zajmowa\u0142a 17 lokat\u0119 w \u015bwiecie), a tak\u017ce si\u0142y zwi\u0105zk\u00f3w rodzinnych (na li\u015bcie pa\u0144stw o najni\u017cszym wsp\u00f3\u0142czynniku rozwod\u00f3w BiH by\u0142a 6, P\u0142n. Macedonia 12, Serbia i Chorwacja \u2013 22).<\/p>\n\n\n\n
Okaza\u0142o si\u0119 tak\u017ce na podstawie owych \u015bwiatowych ranking\u00f3w, \u017ce pa\u0144stwa te \u017cy\u0142y wtedy ca\u0142kiem bezpiecznie (pod wzgl\u0119dem przest\u0119pczo\u015bci problem mia\u0142y jedynie z kradzie\u017cami). Nie\u017ale sobie radzi\u0142y z korupcj\u0105 (Chorwacja by\u0142a na poziomie Czech, Czarnog\u00f3ra i P\u0142n. Macedonia na poziomie W\u0142och, Serbia lepsza by\u0142a od Grecji czy Bu\u0142garii, a Kosowo i Albania, cho\u0107 bardzo nisko, wyprzedza\u0142y jednak Rosj\u0119) i biurokratycznymi obci\u0105\u017ceniami. A w ko\u0144cu te\u017c nie wygl\u0105da\u0142y a\u017c tak zap\u00f3\u017anione technologicznie (je\u015bli np. mierzy\u0107 go masowo\u015bci\u0105 dost\u0119pu do Internetu).<\/p>\n\n\n\n
Tak sobie wtedy wyobra\u017ca\u0142em pomiary odleg\u0142o\u015bci mi\u0119dzy centrum cywilizacyjnego rozwoju a peryferiami. Czytelnikom pozostawiam sprawdzenie, czy po dziesi\u0119ciu latach dystans miedzy Ba\u0142kanami Zachodnimi a szpic\u0105 rozwoju cywilizacyjnego zmniejszy\u0142 si\u0119, czy zwi\u0119kszy\u0142. Stawiam tez\u0119, \u017ce si\u0119 pod wieloma wzgl\u0119dami zmniejszy\u0142. Ale nadal podr\u00f3\u017c tam mo\u017ce nas, Polak\u00f3w, leczy\u0107 z kompleks\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
To oczywi\u015bcie by\u0142a wtedy tylko zabawa. Problem polega na wielkiej subiektywno\u015bci wyboru kryteri\u00f3w i sposobu dokonywania pomiar\u00f3w, tak\u017ce w kontek\u015bcie HDI. Kryteria z regu\u0142y dobierane s\u0105 z perspektywy centrum. Dlatego dla ONZ tak wa\u017cne jest kryterium r\u00f3wno\u015bci p\u0142ci. Dla Afganistanu, Iranu czy Jemenu to \u017cadne kryterium. I kryteria podlegaj\u0105 zmianom. W Danii chocia\u017cby liczba samochod\u00f3w na rodzin\u0119 dawno przesta\u0142a by\u0107 miar\u0105 dobrobytu, w Laosie tak\u0105 miar\u0105 nadal jest. I to bardziej ni\u017c 20 lat temu.<\/p>\n\n\n\n
*<\/p>\n\n\n\n
Na powa\u017cniej syndrom prowincjonalizmu interesowa\u0142 mnie w odniesieniu do sposobu prowadzenia polityki zagranicznej. Prowincjonalizm to oczywi\u015bcie co\u015b bardziej systemowego ni\u017c nasza \u201emurzy\u0144sko\u015b\u0107\u201d, kt\u00f3ra kilka lat temu wywo\u0142a\u0142a publiczn\u0105 dyskusj\u0119 daleko poza restauracyjnymi stolikami.
Widzia\u0142em r\u00f3\u017cne mentalne skrzywienia u sternik\u00f3w i recenzent\u00f3w polskiej polityki zagranicznej. Spotka\u0142em w czasach PRL-u ludzi beznadziejnie dotkni\u0119tych syndromem wasalizmu, kompleksem ni\u017cszo\u015bci trudnym do wyobra\u017cenia. Spotka\u0142em ju\u017c w czasach III RP wyznawc\u00f3w (cynicznego lub ideowego) bandwagoningu. Spotka\u0142em \u015blepych \u201eEurazjat\u00f3w\u201d. Spotka\u0142em \u201ekr\u00f3l\u00f3w przedmie\u015bcia\u201d. Ale mia\u0142em te\u017c okazj\u0119 pracowa\u0107 z lud\u017ami, kt\u00f3rzy \u015bwiat znali i \u015bwiata si\u0119 nie bali, na Polsk\u0119 patrzyli z szerokiego horyzontu.
<\/p>\n\n\n\n
Zgodz\u0119 si\u0119 jednak z tez\u0105, \u017ce prowincjonalizm jest najwi\u0119kszym naszym defektem w my\u015bleniu o polityce zagranicznej. Zdolna m\u0142odzie\u017c bezwolnie wynosi go z systemu edukacji, wychowania. Przynosi i utrwala w instytucjach pa\u0144stwa i \u017cyciu publicznym. Nie stawia\u0142bym tej tezy, gdybym ja, dumny przedstawiciel polskiej prowincji, sam od najwcze\u015bniejszych lat obsesyjnie nie walczy\u0142 z w\u0142asnym prowincjonalizmem.
<\/p>\n\n\n\n
Polsk\u0105 polityk\u0119 zagraniczn\u0105 i dzia\u0142ania dyplomacji polskiej nie uziemia i nie ogranicza brak zasob\u00f3w materialnych i finansowych, niemocarstwowy status w\u0142asnego pa\u0144stwa, niebezpieczne s\u0105siedztwo, zale\u017cno\u015b\u0107 od Brukseli czy Waszyngtonu, ale \u00f3w prowincjonalizm w nawykach my\u015blowych, wyobra\u017ani politycznej i ideach. O czym przy innej okazji.<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/dolder_col.jpg?resize=724%2C1024&ssl=1\")
Polsk\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 od wiek\u00f3w trapi syndrom prowincjonalizmu. I jest faktem, \u017ce pozostawali\u015bmy przez wieki poza centrum rozwoju cywilizacyjnego, cho\u0107 stopie\u0144 tego oddalenia r\u00f3\u017cnie wygl\u0105da\u0142 w historii. Mimo, i\u017c przyj\u0119li\u015bmy kultur\u0119 \u0142aci\u0144sk\u0105, traktujemy si\u0119 jako integralna…<\/p>\n