Jerzy Andrzejewski w \u201eMiazdze\u201d, genialnej pod wzgl\u0119dem literackiego zamys\u0142u i skiepszczonej pod wzgl\u0119dem ko\u0144cowego efektu, przytacza w pami\u0119tniku fragment radiowej audycji \u201ePopo\u0142udnie z m\u0142odo\u015bci\u0105\u201d z wrze\u015bnia 1970 r. i cytuje wypowied\u017a m\u0142odej licealistki warszawskiej: \u201eCzy ja wiem, czy jest jaki\u015b post\u0119p? Jest tak samo, jak by\u0142o, tylko ludzi jest wi\u0119cej\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Taka niewiara w si\u0142\u0119 zmian wyp\u0142ywa\u0142a wtedy oczywi\u015bcie z gomu\u0142kowskiego zastoju. Ale ja w tej szczerej wypowiedzi widz\u0119 manifest wielu dzisiejszych kontestator\u00f3w post\u0119pu. Tak\u017ce w w ocenie sytuacji mi\u0119dzynarodowej i polityki pa\u0144stw.<\/p>\n\n\n\n
Wielk\u0105 estym\u0105 otacza\u0142em aposto\u0142\u00f3w realistycznej szko\u0142y teorii stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych, w tym zw\u0142aszcza Hansa Morgenthaua, Kennetha Waltza i bliskiego im Johna Mearsheimera. Jednak im d\u0142u\u017cej praktykowa\u0142em realizm w dzia\u0142alno\u015bci dyplomatycznej, tj. ocenia\u0142em zachowania innych przez pryzmat interes\u00f3w narodowych, marginalizowa\u0142em rol\u0119 czynnika moralnego, uznawa\u0142em, \u017ce o wszystkim przes\u0105dza pot\u0119ga pa\u0144stw, tym bardziej si\u0119 do realizmu zniech\u0119ca\u0142em. A ju\u017c najbardziej uwiera\u0142o mnie w realizmie przekonanie, \u017ce polityk\u0105 mi\u0119dzynarodow\u0105 rz\u0105dz\u0105 od wiek\u00f3w te same prawa, wynikaj\u0105ce z g\u0142\u0119bi natury ludzkiej, a sama owa natura jest natur\u0105 niezmienn\u0105. Realizm przygn\u0119bia\u0142 mnie konkluzj\u0105, \u017ce polityka i \u015bwiat polityki s\u0105 jednym wielkim \u201edeja vu all over again\u201d, odgrywan\u0105 w nowych dekoracjach t\u0105 sam\u0105 greck\u0105 tragedi\u0105 pe\u0142n\u0105 przemocy, dominacji, poni\u017cenia i cierpie\u0144. Nic to, \u017ce neoreali\u015bci dopuszczali zmienno\u015b\u0107 \u015bwiata, bo jednak wy\u0142\u0105cznie w odniesieniu do rozwoju wewn\u0119trznego pa\u0144stw, poniewa\u017c pa\u0144stwa na zewn\u0105trz zachowywa\u0107 si\u0119 b\u0119d\u0105, wed\u0142ug nich, zawsze po staremu. Z ulg\u0105 wi\u0119c wielu z nas przyj\u0119\u0142o zapowied\u017a Donalda Trumpa o powrocie do polityki, ochrzczonej jako “pok\u00f3j przez si\u0142\u0119”.<\/p>\n\n\n\n
Wyrasta\u0142em w klimatach ma\u0142omiasteczkowych, przes\u0105czonych genetycznym tradycjonalizmem. Peerelowski sztafa\u017c by\u0142 dekoracyjn\u0105 skorupk\u0105, pod kt\u00f3r\u0105 ludno\u015b\u0107 miejscowa uprawia\u0142a na co dzie\u0144 polski tradycjonalizm klasyczny. By\u0142 on do szpiku ko\u015bci bogoojczy\u017aniany, patriarchalny, ksenofobiczny (wrogi wszelkim przejawom odmienno\u015bci), zawistno-urawni\u0142owczany, w\u015bcibsko-plotkarski, insynuacyjny, roszczeniowy, k\u0142\u00f3tliwo-litygacyjny. Wierny by\u0142 rytua\u0142om i tradycjom, odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 do warto\u015bci \u015bwi\u0119tych i u\u015bwi\u0119conych \u2013 rodzinnych, religijnych, plemiennych. Ka\u017cd\u0105 zmian\u0119 traktowa\u0142 jako zagro\u017cenie. Kiedy nie by\u0142 w stanie zapobiec zmianie, jak w przypadku ustroju socjalistycznego w Polsce, stara\u0142 si\u0119 maksymalnie ograniczy\u0107 jej skutki dla tradycyjnego stylu \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n
Ka\u017cda m\u0142oda i rozs\u0105dna osoba musi dojrze\u0107 w takich warunkach do naturalnego buntu wobec tak skostnia\u0142ej to\u017csamo\u015bci, narzucanej ze wszystkich stron i codziennie. U mnie pojawi\u0142 si\u0119 on dosy\u0107 wcze\u015bnie.<\/p>\n\n\n\n
Wspomnienia lat wczesnych pozwalaj\u0105 mi doskonale zrozumie\u0107 fenomen populistycznych formacji w Europie, kt\u00f3re odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do tradycjonalizmu, maskuj\u0105 go konserwatyzmem. Kiedy widzia\u0142em te wygadane prowincjonalne nauczycielki na politycznych posadach i to najwy\u017cszych, tych aroganckich, a niespe\u0142nionych by\u0142ych nauczycieli akademickich, tych zaradnych w\u00f3jt\u00f3w i so\u0142tys\u00f3w na ministerialnych i korporacyjnych sto\u0142kach, tych gminnych lekarzy i wzbogaconych nagle \u201epieczarkarzy\u201d w poselskich fotelach, ludzi jak by nie by\u0142o wykszta\u0142conych i to nie w pierwszym pokoleniu, wraca\u0142a mi pami\u0119\u0107 ma\u0142omiasteczkowego polskiego konserwatyzmu, doskonale rozumia\u0142em tajemnic\u0119 ich wyborczego sukcesu, kierunek, w kt\u00f3rym chcieli poprowadzi\u0107 Polsk\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Jak ja si\u0119 przed laty ba\u0142em, \u017ce stan\u0119 si\u0119 jednym z nich, jak ja chcia\u0142em od takiego przeznaczenia uciec!<\/p>\n\n\n\n
Nie b\u0119d\u0119 wi\u0119c kry\u0142, \u017ce od dziecka porywa\u0142a mnie idea post\u0119pu i zmiany. Mo\u017ce z tego buntu wobec tradycjonalizmu wyrasta\u0142a. Nie chcia\u0142em si\u0119 pogodzi\u0107 z za\u0142o\u017ceniem, \u017ce wszystko musi by\u0107 tak samo, \u017ce je\u015bli si\u0119 co\u015b zmienia to w cyklu powt\u00f3rek, \u017ce jak jest lepiej, to z pewno\u015bci\u0105 znowu kiedy\u015b b\u0119dzie gorzej, a tym bardziej irytowa\u0142o, kiedy s\u0142ysza\u0142em, \u017ce \u201ez\u0142oty wiek\u201d ju\u017c za nami, \u017ce co najwy\u017cej wr\u00f3cimy do rajskiej doskona\u0142o\u015bci po s\u0105dzie ostatecznym jakim\u015b, niekoniecznie religijnym.<\/p>\n\n\n\n
Zapisa\u0142em si\u0119 wi\u0119c do marksist\u00f3w, kt\u00f3rzy post\u0119p odmieniali nieustannie przez wszystkie przypadki. Ale zrazi\u0142a mnie ich arogancja, \u017ce oni doskonale wiedz\u0105, jak b\u0119dzie wygl\u0105da\u0107 przysz\u0142o\u015b\u0107, wi\u0119c nie ma w og\u00f3le o czym ze mn\u0105 dyskutowa\u0107. Kiedy pyta\u0142em, sk\u0105d wiedz\u0105, \u017ce przysz\u0142o\u015b\u0107 ma wygl\u0105da\u0107, jak opowiadaj\u0105, odsy\u0142ali mnie do Marksa, ale ja tam u niego \u017cadnych konkretnych wizji nie potrafi\u0142em znale\u017a\u0107. Denerwowa\u0142a mnie ich konkluzja, \u017ce skoro przysz\u0142o\u015b\u0107 jest znana, to po co na ni\u0105 cierpliwie czeka\u0107, lepiej jej nadej\u015bcie przyspiesza\u0107 i niszczy\u0107 stary \u015bwiat, gdzie si\u0119 da. Tylko, \u017ce nowy, lepszy \u015bwiat wcale nie chcia\u0142 powstawa\u0107. Rzeczywisto\u015b\u0107 wcale nie chcia\u0142a si\u0119 do ich wizji przybli\u017ca\u0107. Skrzecza\u0142a swoj\u0105 pa\u017adzierzow\u0105 niezmienno\u015bci\u0105. I zabiera\u0142a coraz wi\u0119cej osobistej wolno\u015bci. Nie mog\u0142em akceptowa\u0107 idei post\u0119pu, kt\u00f3ra domaga\u0142a si\u0119 ode mnie rezygnacji z w\u0142asnej swobody.<\/p>\n\n\n\n
Przytuli\u0142em si\u0119 wi\u0119c do libera\u0142\u00f3w. Oni te\u017c wierzyli w post\u0119p. I \u0142\u0105czyli go z apoteoz\u0105 indywidualnej wolno\u015bci. Ale uznawali, \u017ce logika rozwoju \u015bwiata jest tak wszechpot\u0119\u017cna, \u017ce post\u0119p dokona si\u0119 sam, mo\u017ce szybciej, mo\u017ce wolniej, ale stanie si\u0119 sam. Nic w zasadzie robi\u0107 nie trzeba, nawet kiedy si\u0142y z\u0142a i reakcji pr\u00f3buj\u0105 pchn\u0105\u0107 \u015bwiat wstecz, zawr\u00f3ci\u0107 z drogi rozwoju. Wystarczy by\u0107 cierpliwym, debatowa\u0107, negocjowa\u0107, nie wdawa\u0107 si\u0119 w awantury. Z takim lenistwem pogodzi\u0107 si\u0119 nie mog\u0142em. Na tak\u0105 bierno\u015b\u0107 przysta\u0107 mi nie wypada\u0142o. Ciamciaramciawato\u015b\u0107 libera\u0142\u00f3w, ich uwielbienie temperatury \u201eletniej wody w kranie\u201d, bezczynno\u015b\u0107 w obliczu kontrofensywy si\u0142 tzw. reakcji (populist\u00f3w, zamordyst\u00f3w i dyktator\u00f3w) musia\u0142a doprowadzi\u0107 do mojego z nimi rozbratu.<\/p>\n\n\n\n
Bo, jak m\u00f3wi\u0105 uczeni, post\u0119p jest spontaniczny. Jemu przeciwdzia\u0142anie jednak \u2013 zorganizowane, \u015bwiadome, zmobilizowane (vide Putin).<\/p>\n\n\n\n
Wolno\u015bciowcem pozosta\u0142em. To znaczy zawsze dla mnie naczelnym dobrem b\u0119dzie wolno\u015b\u0107 osobista, godno\u015b\u0107, obywatelska podmiotowo\u015b\u0107. A poniewa\u017c aktywnie rzeczywisto\u015bci mi\u0119dzynarodowej, dyplomatycznej, b\u0119d\u0105c na emeryturze nie zmieniam, coraz wi\u0119cej w moim pojmowaniu post\u0119pu jest misyjno\u015bci, wezwa\u0144 do dzia\u0142a\u0144 \u015bmia\u0142ych i odwa\u017cnych.<\/p>\n\n\n\n
Liberalizm praktykowany przez lata zas\u0142u\u017cenie wpad\u0142 w kryzys. W 2023 r. na \u0142amach \u201eNew York Timesa\u201d Ross Douthat zapostulowa\u0142 jego odnowienie. Bo c\u00f3\u017c mia\u0142oby liberalizm zast\u0105pi\u0107? W Ameryce wyb\u00f3r jest mizerny: albo trumpizm, albo wokeizm. W Europie ideologicznych pr\u0105d\u00f3w wyliczy\u0107 pewno mo\u017cna by\u0142oby wi\u0119cej, ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich suchym cieknie korytem, jak klasycznie pojmowany socjalizm, konserwatyzm, nacjonalizm czy ekologizm. I s\u0105 one odrzucaj\u0105co epigo\u0144skie. Nie bez powodu kto\u015b kiedy\u015b nazwa\u0142 dzisiejszych politycznych ideolog\u00f3w handlarzami u\u017cywanych idei (\u201esecond hand dealers in ideas\u201d). Ideologiczne wdzianka mo\u017cna dzi\u015b jedynie nabywa\u0107 w lumpeksach.<\/p>\n\n\n\n
Douthat proponowa\u0142, aby znale\u017a\u0107 dla liberalizmu bratni\u0105 ide\u0119, z kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna by go po\u017ceni\u0107. Bo liberalizm rozkwita\u0142, kiedy mia\u0142 szans\u0119 dzia\u0142a\u0107 w spos\u00f3b synergiczny. W XIX w. liberalizm spikni\u0119to z nacjonalizmem. W USA liberalizm tw\u00f3rczo po\u0142\u0105czono z protestantyzmem. W Europie dwudziestowiecznej liberalizm musia\u0142 nas\u0105cza\u0107 si\u0119 idea\u0142ami sprawiedliwo\u015bci spo\u0142ecznej. Chodzi wi\u0119c o znalezienie nowej odmiany formu\u0142y \u201eliberalizm plus\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Jedyn\u0105 po\u017c\u0105dan\u0105 mo\u017cliwo\u015bci\u0105, przynajmniej w moim przekonaniu, jest wprz\u0119\u017cenie liberalizmu w nowy uniwersalizm, w nowy pangeizm, w nowy empatyczny kosmopolityzm.<\/p>\n\n\n\n
Dzi\u015b m\u00f3wi\u0107 o tym, \u017ce \u015bwiat jest lepszy, \u017ce tak dobrze nigdy nam nie by\u0142o, a b\u0119dzie jeszcze lepiej, nie jest \u0142atwo. Bo wojny, przewroty, dyktatury, prze\u015bladowania ludzi, wi\u0119\u017aniowie polityczni, cenzura, migracje, epidemie, rosn\u0105ce dysproporcje dochodowe, zmiany klimatu. D\u0142ugo by nasze plagi wymienia\u0107. Na Zachodzie pe\u0142no jest przygn\u0119bienia. Nie jest nowe. Przypomnijmy sobie Spenglera. A co si\u0119 dzia\u0142o w latach siedemdziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku, to i ja pami\u0119tam. Propaganda socjalistyczna zach\u0142ystywa\u0142a si\u0119 cytatami z wybitnych opracowa\u0144, raport\u00f3w i wypowiedzi zachodnich autorytet\u00f3w o tym, w jakim to kryzysie znajduje si\u0119 Zach\u00f3d, jak bliski jest jego koniec. Tr\u00f3jstronna Komisja w 1975 r. zapowiada\u0142a przecie\u017c, \u017ce kraje Zachodu stan\u0105 si\u0119 niezdolne do egzystencji i zarz\u0105dzania. A to z powodu dezintegracji porz\u0105dku obywatelskiego, og\u0142upienia lider\u00f3w i alienacji obywateli. Dzi\u015b te diagnozy potrafi\u0105 by\u0107 jeszcze bardziej mroczne.<\/p>\n\n\n\n
Wi\u0119c i ja na podor\u0119dziu trzymam ksi\u0105\u017cki Johana Norberga i Steven Pinkera i si\u0119gam po nie, kiedy te kaskady dystopijnych prognoz zaczynaj\u0105 mnie do\u0142owa\u0107. Udowodnili oni bez w\u0105tpienia, \u017ce \u017cyjemy w najlepszej z mo\u017cliwych epok w historii ludzko\u015bci. Wed\u0142ug mnie, to nadal jest epoka wczesnej cywilizacji, to nadal czas mroku, ale jest nasza epoka milowym krokiem naprz\u00f3d w stosunku do lat minionych i to minionych tak niedawno.<\/p>\n\n\n\n
Ludzie \u017cyj\u0105 d\u0142u\u017cej, s\u0105 fizycznie dorodniejsi, lepiej daj\u0105 sobie rad\u0119 z chorobami, w tym pandemiami. S\u0105 inteligentniejsi, maj\u0105 wy\u017cszy IQ (efekt Flynna). Lepiej si\u0119 od\u017cywiaj\u0105. S\u0105 jeszcze tacy, co przymieraj\u0105 b\u0105d\u017a umieraj\u0105 z g\u0142odu, ale winna w tym niewydolna administracja lokalna, a nie deficyt \u017cywno\u015bci. Mieszkaj\u0105 lepiej, z ch\u0142odu nie gin\u0105. S\u0105 lepiej wykszta\u0142ceni. 90 proc. ludzi na \u015bwiecie potrafi czyta\u0107 i pisa\u0107. Emancypacja kobiet osi\u0105gn\u0119\u0142a niespotykane wy\u017cyny, chocia\u017c nie wsz\u0119dzie. Mniejszo\u015bci mog\u0105 liczy\u0107 na wi\u0119ksz\u0105 tolerancj\u0119, osoby z niepe\u0142nosprawno\u015bciami – na wi\u0119ksz\u0105 empati\u0119. No i mniej jest przemocy w \u015bwiecie. Przemoc mi\u0119dzypa\u0144stwowa od dekad jest rekordowo niska, cho\u0107 niew\u0105tpliwie dla Ukrai\u0144c\u00f3w to \u017cadne pocieszenie. Wojny domowe, gwa\u0142towne przewroty nadal si\u0119 zdarzaj\u0105, ale o wiele ich mniej ni\u017c w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. Liczba kryminalnych przest\u0119pstw spada. Najwolniej nam sz\u0142o, jak pokazywa\u0142 kiedy\u015b Pinker, z ograniczaniem przemocy domowej. Tak\u017ce na bogatym Zachodzie.<\/p>\n\n\n\n
I wbrew obiegowej tezie, \u017ce m\u0105dro\u015b\u0107 moralna jest niekumulatywna, nasze standardy etyczne znacznie wzros\u0142y.<\/p>\n\n\n\n
Zainteresowanym statystykami i faktami odsy\u0142am do Pinkera i Norberga. Przekonaj\u0105 si\u0119, \u017ce im g\u0142\u0119biej zanurz\u0105 si\u0119 w ich narracji, tym \u0142acniej im b\u0119dzie znale\u017a\u0107 dowody, \u017ce jest jednak lepiej, \u017ce \u015bwiat zmienia si\u0119 na lepsze. Malkontenci zawsze b\u0119d\u0105 basowa\u0107, \u017ce co to znaczy \u2013 \u201ena lepsze\u201d. Bo masowe depresje na Zachodzie, rozpad rodzin, samotno\u015b\u0107, a post\u0119puje przecie\u017c, na przyk\u0142ad, laicyzacja, coraz mniej ludzi (proporcjonalnie do ca\u0142ej populacji) wierzy w Boga i modli si\u0119 do niego. To ma znaczy\u0107 \u201ena lepsze\u201d? Odpowiedzie\u0107, \u017ce tak, kryje w sobie pu\u0142pak\u0119. Okazuje si\u0119 bowiem, \u017ce mo\u017cna czyni\u0107 post\u0119p obywaj\u0105c si\u0119 bez boskiego wsparcia.<\/p>\n\n\n\n
W mojej dzia\u0142alno\u015bci zawodowej pytaniem codziennym by\u0142o: jak mierzy\u0107 post\u0119p w stosunkach mi\u0119dzynarodowych. Gotowych odpowiedzi nie brakowa\u0142o: spadkiem przemocy i gr\u00f3\u017ab u\u017cycia si\u0142y, wzrostem liczby traktat\u00f3w i innych instrument\u00f3w prawnomi\u0119dzynarodowych reguluj\u0105cych zachowanie pa\u0144stw, rozrostem instytucji mi\u0119dzynarodowych mityguj\u0105cych sobiepa\u0144stwo i egoizm pa\u0144stw, a wymuszaj\u0105cych wsp\u00f3\u0142prac\u0119, post\u0119puj\u0105c\u0105 mi\u0119dzynarodow\u0105 odpowiedzialno\u015bci\u0105 pa\u0144stw i ich lider\u00f3w za prowadzon\u0105 przez nich polityk\u0119 wewn\u0119trzn\u0105. I tak dalej, i temu podobne.<\/p>\n\n\n\n
Wbrew temu, co powiadaj\u0105 ortodoksyjni reali\u015bci, \u015bwiat poszed\u0142 do przodu, mimo \u017ce nadal \u015brodowisko mi\u0119dzynarodowe ma charakter strukturalnie anarchiczny.<\/p>\n\n\n\n
Dla mnie bardziej od cywilizowanej formy, kt\u00f3r\u0105 nabieraj\u0105 stosunki mi\u0119dzynarodowe, istotniejszy by\u0142 aspekt ich tre\u015bci. Kluczowym dla oceny post\u0119pu w mojej optyce jest, na ile polityka zagraniczna podlega warto\u015bciowaniu moralnego, na ile zwieraj\u0105 si\u0119 no\u017cyce mi\u0119dzy moralno\u015bci\u0105 utylitarystyczn\u0105 (\u201ezasada Kalego\u201d), kt\u00f3ra rz\u0105dzi\u0142a od zawsze polityk\u0105 zagraniczn\u0105 pa\u0144stw, a moralno\u015bci\u0105 kantowskiego imperatywu obowi\u0105zku (kt\u00f3ra dominuje w etyce wewn\u0105trzplemiennej). Jak pa\u0144stwo wiedz\u0105, nosicielem \u0142adunku moralnego w stosunkach mi\u0119dzynarodowych jest, w moim postrzeganiu \u015bwiata, obywatel, jednostka ludzka. Jego wp\u0142ywem na polityk\u0119 mi\u0119dzynarodow\u0105 mierz\u0119 wi\u0119c post\u0119p w stosunkach mi\u0119dzynarodowych. Wektor post\u0119pu to dla mnie empatyczna, sprawiedliwa, obywatelska wsp\u00f3lnota kosmopolityczna. Oj, daleko ona, przyznaj\u0119, ledwo majaczy na skraju horyzontu.<\/p>\n\n\n\n
\u015amia\u0142e pomys\u0142y w dyskusjach politycznomi\u0119dzynarodowych s\u0105 niew\u0105tpliwie detonatorem gwa\u0142townych reakcji, w kt\u00f3rych ujawniaj\u0105 si\u0119 emocje tych dyskusji uczestnik\u00f3w. Ile\u017c to razy i ja w swoich skromnych i marginalnych w sumie sporach przypomina\u0142em sobie opisy podane przez Alberta Hirschmana w jego \u201eThe Rhetoric of Reaction: Perversity, Futility, Jeopardy\u201d, o sposobach w jaki post\u0119p hamowany jest przez odruchy zachowawcze, je\u015bli wr\u0119cz nie wsteczne, filisterskie.<\/p>\n\n\n\n
Pierwszy wybieg reakcji to teza o przewrotno\u015bci, czyli pr\u00f3ba dowiedzenia, \u017ce \u015bmia\u0142y pomys\u0142 zamiast do rozwi\u0105zania problemu doprowadzi do jego zaostrzenia. Globalne instytuty ponadnarodowe zamiast wzmocni\u0107 zdolno\u015b\u0107 wsp\u00f3lnoty mi\u0119dzynarodowej do dzia\u0142ania wprowadz\u0105 dodatkowy czynnik biurokratyczny komplikuj\u0105cy dzia\u0142anie i wywo\u0142aj\u0105 nowe napi\u0119cia, tym razem na linii instytucje-pa\u0144stwa narodowe. A zamiast sprzyja\u0107 demokracji w \u015bwiecie doprowadzi to do ukonstytuowania si\u0119 nowego poziomu autorytarnej biurokracji, pozbawionej mandatu spo\u0142ecznego. Os\u0142abi pa\u0144stwa narodowe, kt\u00f3re s\u0105 jedynymi realnymi instrumentami zapewnienia politycznej stabilno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Drugi argument reakcji to daremno\u015b\u0107 dzia\u0142a\u0144. Pr\u00f3ba wzmocnienia ponadnarodowego wymiaru w zarz\u0105dzaniu globalnym zako\u0144czy si\u0119, zgodnie z t\u0105 logik\u0105, totalnym niepowodzeniem. Nast\u0105pi dyfuzja odpowiedzialno\u015bci, deficyt przyw\u00f3dztwa. Pozorowane dzia\u0142ania b\u0119d\u0105 zas\u0142on\u0105 dla powszechnego marazmu, a pa\u0144stwa narodowe b\u0119d\u0105 zmuszone podejmowa\u0107 dzia\u0142ania ratunkowe na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119.<\/p>\n\n\n\n
I trzecia linia kontestacji \u015bmia\u0142ych pomys\u0142\u00f3w to teza o zbyt du\u017cym ryzyku w przypadku ich realizacji. Reakcjoni\u015bci nie podwa\u017caj\u0105 sensu zmian, ale dowodz\u0105, \u017ce ich implementacja jest zbyt kosztowna, \u015bwiat do niej jeszcze nie dojrza\u0142, podniesie ona oczekiwania spo\u0142eczne, kt\u00f3rym nikt nie b\u0119dzie w stanie sprosta\u0107. A wr\u0119cz mo\u017ce doprowadzi\u0107 do za\u0142amania si\u0119 ca\u0142ego porz\u0105dku mi\u0119dzynarodowego.<\/p>\n\n\n\n
Por\u00f3wnajcie sobie powy\u017csze z tym, co wygaduj\u0105 niekt\u00f3rzy politycy prawicy o pomys\u0142ach reformy Unii Europejskiej. Brzmi znajomo? A teraz wyobra\u017acie sobie, je\u015bliby podobne pomys\u0142y mia\u0142y wymiar globalny. Z Unii Europejskiej od biedy mo\u017cna si\u0119 wy\u0142\u0105czy\u0107, ale relegowa\u0107 si\u0119 z globalnej wsp\u00f3lnoty razem z Rosj\u0105 i Chinami? Hadko. Chyba, \u017ce razem z USA. Wtedy to zupe\u0142nie inna para kaloszy.<\/p>\n\n\n\n
Zwolennicy post\u0119pu dzi\u015b ograniczaj\u0105 wi\u0119c horyzont w\u0142asnej wyobra\u017ani. Osadzaj\u0105 swoje pomys\u0142y w g\u0142\u0119bokiej koleinie dotychczasowych reform. Przystaj\u0105 na konieczno\u015b\u0107 zmian ewolucyjnych, stopniowych, wywa\u017conych, odpowiedzialnych, realnych, sprawdzalnych, konsensowych.<\/p>\n\n\n\n
Taki sp\u0119tany pragmatyzm przebija\u0142 z wielkich raport\u00f3w przygotowuj\u0105cych oenzetowski \u201eSzczyt dla Przysz\u0142o\u015bci\u201d. W dokumencie Panelu, omawianym tu kilka miesi\u0119cy temu, rozdzia\u0142 dotycz\u0105cy tzw. dzia\u0142a\u0144 wyprzedzaj\u0105cych skupia si\u0119 ledwo na czterech zagadnieniach: zmianach klimatycznych, zarz\u0105dzaniu ryzykami biologicznymi i zdrowotnymi, zarz\u0105dzaniu nowymi technologiami i zwalczaniu przest\u0119pczo\u015bci transgranicznej. Brak by\u0142o odniesie\u0144 do wyzwa\u0144 geopolitycznych czy globalno-spo\u0142ecznych A proponowane kroki to kolejne szczyty, porozumienia reguluj\u0105ce, mapy drogowe i instytucje (w tym i godne poparcia, jak np. niezale\u017cny globalny organ monitorowania wyzwa\u0144 zdrowotnych). Nowej jako\u015bci w tym si\u0119 jednak nie doszukasz. Jest pod\u0105\u017canie t\u0105 sam\u0105 sprawdzon\u0105 kolein\u0105.<\/p>\n\n\n\n
A\u017c nadleci \u201eczarny \u0142ab\u0119d\u017a\u201d i nam t\u0119 kolein\u0119 rozpirzy. Nadlecia\u0142?<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/IMG_1257.jpg?resize=765%2C1024&ssl=1\")
Jerzy Andrzejewski w \u201eMiazdze\u201d, genialnej pod wzgl\u0119dem literackiego zamys\u0142u i skiepszczonej pod wzgl\u0119dem ko\u0144cowego efektu, przytacza w pami\u0119tniku fragment radiowej audycji \u201ePopo\u0142udnie z m\u0142odo\u015bci\u0105\u201d z wrze\u015bnia 1970 r. i cytuje wypowied\u017a m\u0142odej licealistki warszawskiej: \u201eCzy…<\/p>\n