Ile\u017c to razy w historii zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce sprawy smarowno sz\u0142y, wszystko zmierza\u0142o w dobr\u0105 stron\u0119, a tu nagle \u201ebum\u201d, albo nawet wielkie \u201ebum\u201d, i \u015bwiat wywraca\u0142 si\u0119 do g\u00f3ry nogami, nie da\u0142o si\u0119 \u017cy\u0107 jak wcze\u015bniej. Do\u015bwiadczyli\u015bmy tego ostatnio w czasach pandemii COVID-19. Kaskad\u0105 la\u0142y si\u0119 proroctwa tuz\u00f3w analityki politologicznej i socjologicznej, \u017ce \u015bwiat lat minionych ju\u017c nie wr\u00f3ci, a wszystko musi u\u0142o\u017cy\u0107 si\u0119 po nowemu.
<\/p>\n\n\n\n
Jeszcze pami\u0119\u0107 po COVID nie zasch\u0142a, a cywilizacyjny poci\u0105g wr\u00f3ci\u0142 wszak\u017ce na stare tory. Instytucje polityczne funkcjonuj\u0105 po staremu, wsp\u00f3\u0142praca mi\u0119dzynarodowa tym bardziej. Tak\u017ce geopolityka tkwi w starym uk\u0142adzie (a przecie\u017c sam Larry Summers zapowiada\u0142, \u017ce od pandemii COVID odlicza\u0107 b\u0119dziemy er\u0119 chi\u0144skiego przyw\u00f3dztwa w \u015bwiecie; Chiny za\u015b po pandemii do dzi\u015b ledwo si\u0119 zbieraj\u0105). \u017badnego przewrotu w \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej i kulturze politycznej COVID nie dokona\u0142. Jak zwykle wybitni komentatorzy nie przewidzieli mocno zaprogramowanego w nas odruchu wracania do utartych szlak\u00f3w, odbudowy \u017cycia codziennego, w tym \u017cycia politycznego, w praktykowanych ramach. Nie pierwszy to raz wybitne umys\u0142y rozmin\u0119\u0142y si\u0119 z rzeczywisto\u015bci\u0105. \u015awiat mia\u0142 nie by\u0107 wi\u0119cej ten sam po 11 wrze\u015bnia 2001 r., czy po 15 wrze\u015bnia 2008 r. A w sumie by\u0142.
<\/p>\n\n\n\n
Niall Ferguson wykorzysta\u0142 COVID-owy kryzys do przed\u0142o\u017cenia zamaszystego opisu wp\u0142ywu katastrof na funkcjonowanie naszych spo\u0142ecze\u0144stw (Niall Ferguson, Polityka i katastrofy wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata\/ Niall Ferguson, Doom. The Politics of Catastrophe. 2021).
<\/p>\n\n\n\n
Przypomnijmy, \u017ce swoj\u0105 teori\u0119 katastrof Niall Ferguson uj\u0105\u0142 w pi\u0119ciu tezach.
<\/p>\n\n\n\n
Po pierwsze, katastrofy s\u0105 nieprzewidywalne.
<\/p>\n\n\n\n
Po drugie, nie ma jasnej granicy mi\u0119dzy katastrofami naturalnymi i wywo\u0142anymi przez cz\u0142owieka.
<\/p>\n\n\n\n
Po trzecie, szkodliwe ich skutki wynikaj\u0105 z tego, \u017ce w radzeniu sobie z katastrofami zawodz\u0105 decydenci, cho\u0107 nie tylko ci na szczycie.
<\/p>\n\n\n\n
Po czwarte, jak sformu\u0142owa\u0142 to sam Autor: \u201ezaka\u017cenie cia\u0142 prowadzi do zaka\u017cenia umys\u0142\u00f3w\u201d.
<\/p>\n\n\n\n
Po pi\u0105te, lepiej zawsze wykazywa\u0107 wobec katastrof nastawienie lekko paranoiczne.
<\/p>\n\n\n\n
Oczywi\u015bcie od zarania dziej\u00f3w ludzko\u015b\u0107 wystawiona by\u0142a na katastrofy. Katastrofy rzadko s\u0105 jednak zjawiskami ca\u0142kowicie zewn\u0119trznymi. Poza uderzeniami meteoryt\u00f3w (nie odnotowanymi od 60 mln lat) b\u0105d\u017a inwazj\u0105 obcych (ma\u0142o prawdopodobn\u0105 w przewidywalnej przysz\u0142o\u015bci), wszystkie inne katastrofy rodz\u0105 si\u0119 na naszej planecie. We wszystkich, w tym tak\u017ce tych najbardziej naturalnych (trz\u0119sienia ziemi i inne), zaanga\u017cowany jest czynnik ludzki (przynajmniej w wymiarze skutk\u00f3w).
<\/p>\n\n\n\n
Jednym zdaniem, cywilizacja ludzka zawsze skazana by\u0142a na niepewno\u015b\u0107. \u015awiadomo\u015b\u0107 spo\u0142eczna jest na nieszcz\u0119\u015bcia przygotowana. One b\u0119d\u0105 si\u0119 zdarza\u0107. Zawsze poddawa\u0107 b\u0119d\u0105 cywilizacj\u0119 ludzk\u0105 egzaminowi. Niepewno\u015b\u0107 wobec przysz\u0142o\u015bci jest immanentn\u0105 cech\u0105 naszej zbiorowej \u015bwiadomo\u015bci.
<\/p>\n\n\n\n
Ferguson podzieli\u0142 katastrofy na trzy obrazowe kategorie.
<\/p>\n\n\n\n
Po pierwsze, to szare nosoro\u017cce, czyli kataklizmy niebezpieczne, oczywiste i wysoce prawdopodobne, jak kryzys finansowy 2008 r., cyberataki, niedob\u00f3r wody.
<\/p>\n\n\n\n
Po drugie, to czarne \u0142ab\u0119dzie, czyli wydarzenia niemo\u017cliwe do przewidzenia, ma\u0142o prawdopodobne, jak, wed\u0142ug Autora, I wojna \u015bwiatowa czy COVID 19.
<\/p>\n\n\n\n
Po trzecie, to smoczy kr\u00f3lowie, czyli wydarzania ekstremalne, wymykaj\u0105ce si\u0119 rozk\u0142adom prawa pot\u0119gowego. Ferguson wk\u0142ada w t\u0119 kategori\u0119 obsuni\u0119cia kapita\u0142owe, trz\u0119sienia ziemi, narastanie rozmiaru miast. Ale zastrzega, \u017ce w pewien spos\u00f3b s\u0105 to zjawiska przewidywalne.
<\/p>\n\n\n\n
\u015awiat dzisiejszy jest z jednej strony bardziej wra\u017cliwy na skutki katastrof, ale z drugiej lepiej przygotowany na ich przewidywanie i im zaradzanie.
<\/p>\n\n\n\n
Wra\u017cliwo\u015b\u0107 \u015bwiata wzros\u0142a, bo wzros\u0142y wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci, wynikaj\u0105ce m.in. z globalizacji. Pandemie rozlewaj\u0105 si\u0119 dzi\u015b po \u015bwiecie o wiele szybciej i szerzej ni\u017c w przesz\u0142o\u015bci. D\u017cuma epoki Justyniana zatrz\u0119s\u0142a posadami Bizancjum (\u015bmier\u0107 ponios\u0142o w samym Cesarstwie ponad 7 milion\u00f3w ludzi, a w Europie ponad 50 proc. \u00f3wczesnej populacji), ale S\u0142owianie tamtych czas\u00f3w nie odczuli jej dotkliwie i pr\u00f3\u017cni\u0119 populacyjn\u0105 po niej skutecznie wype\u0142nili, zaludniaj\u0105c olbrzymie po\u0142acie Europy. Czarna \u015bmier\u0107 przetrzebi\u0142y populacj\u0119 \u015bredniowiecznego Zachodu w XIV w. (ludno\u015b\u0107 samych miast skurczy\u0142a si\u0119 o 50 proc.), ale Polsk\u0119 jako\u015b szcz\u0119\u015bliwie omin\u0119\u0142a (cho\u0107 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie teza ta jest jednak kwestionowana). Dzi\u015b COVID potrafi\u0142 dotrze\u0107 wsz\u0119dzie i to w try miga.
<\/p>\n\n\n\n
Wojny domowe i polityczne turbulencje bardzo lokalne te\u017c maj\u0105 dzi\u015b o wiele szersze implikacje. Wstrz\u0105sy polityczne w Syrii, Iraku i Afganistanie wp\u0142yn\u0119\u0142y na niespotykany w przesz\u0142o\u015bci kryzys migracyjny w Unii Europejskiej w l. 2015 i nast\u0119pnych. Trz\u0119sienie ziemi w Japonii i pow\u00f3d\u017a w Azji Po\u0142udniowo-Wschodniej w 2011 r. zak\u0142\u00f3ci\u0142y powa\u017cnie \u0142a\u0144cuchy dostaw podzespo\u0142\u00f3w elektronicznych. Upadek jednego banku wywo\u0142a\u0107 mo\u017ce reakcj\u0119 \u0142a\u0144cuchow\u0105, kt\u00f3ra pozbawi oszcz\u0119dno\u015bci \u017cycia dziesi\u0105tk\u00f3w milion\u00f3w ludzi na \u015bwiecie, o czym przekonano si\u0119 w 2008 r.
<\/p>\n\n\n\n
Efekt motyla sprawdza si\u0119 w dzisiejszym \u015bwiecie na ka\u017cdym kroku.
<\/p>\n\n\n\n
A w przypadku kataklizmu wojen era atomowa doprowadzi\u0142a do tego, \u017ce lokalne nawet ognisko zapalne, niesprawno\u015b\u0107 techniczna broni czy emocjonalna niestabilno\u015b\u0107 jednego przyw\u00f3dcy doprowadzi\u0107 mo\u017ce do globalnego armagedonu o nieprzewidywalnych dla cywilizacji ludzkiej konsekwencjach.
<\/p>\n\n\n\n
Wszystko to prawda. Ale przecie\u017c nasza wiedza, zbiorowa m\u0105dro\u015b\u0107, zgromadzone si\u0142y i \u015brodki powinny pozwala\u0107 nam lepiej katastrofy przewidywa\u0107 i lepiej sobie radzi\u0107 z ich skutkami.
<\/p>\n\n\n\n
Ferguson obstaje wprawdzie, \u017ce w niewielkim stopniu kataklizmy da si\u0119 przewidywa\u0107. Rozk\u0142ad czarnych \u0142ab\u0119dzi rz\u0105dzi si\u0119 regu\u0142ami prawa pot\u0119gowego i nie podlega normalnemu rozk\u0142adowi prawdopodobie\u0144stwa. Czasami przewidzie\u0107 mo\u017cemy jakie\u015b nieszcz\u0119\u015bcie, ale rzadko jego rozmiar i skutki.
<\/p>\n\n\n\n
Ale jednak w g\u0142owie nadal nie chce mi si\u0119 zmie\u015bci\u0107, \u017ce kryzys finansowy 2009 r. przewidzia\u0142a zaledwie garstka ekonomist\u00f3w, w tym chyba nikt ze znanych autorytet\u00f3w. Ferguson usprawiedliwia, \u017ce to z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 proces\u00f3w ekonomiczno-finansowych, \u017ce niewielkie zaburzenie mo\u017ce doprowadzi\u0107 do ogromnej zmiany, \u017ce zwi\u0105zki przyczyno-skutkowe s\u0105 nieliniowe, \u017ce s\u0105 niedeterministyczne, \u017ce skali zak\u0142\u00f3cenia nie da si\u0119 przewidzie\u0107. Nawet w epoce big data? Nawet w epoce sztucznej inteligencji?
<\/p>\n\n\n\n
Szary cz\u0142owiek mo\u017ce s\u0142abo przywidywa\u0107. Ot, cho\u0107by w Polsce. Szary polski cz\u0142owiek nie przewidzia\u0142, \u017ce walka rz\u0105du ze skutkami COVID nakr\u0119ci spiral\u0119 inflacji, ale pan Morawiecki przewidzia\u0142 i sprytnie zabezpieczy\u0142 swoje oszcz\u0119dno\u015bci przed inflacj\u0105.
<\/p>\n\n\n\n
Tak, odpowiedzialno\u015b\u0107 za przewidywanie katastrof i radzenie sobie z nimi spada przede wszystkim na przyw\u00f3dc\u00f3w.
<\/p>\n\n\n\n
COVID-19 potwierdzi\u0142 prawd\u0119 znan\u0105 od mileni\u00f3w – jedni sobie daj\u0105 rad\u0119 z katastrofami lepiej, inni gorzej. A czasami do katastrofy doprowadza sama polityka.
<\/p>\n\n\n\n
Ferguson nie kryje krytycznej oceny zdolno\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnych przyw\u00f3dc\u00f3w do zarz\u0105dzania skutkami kataklizm\u00f3w. T\u0142umaczy\u0107 ich mo\u017ce tylko w ograniczonym stopniu, \u017ce ka\u017cdy ludzki m\u00f3zg s\u0142abo uwzgl\u0119dnia czynnik czarnych \u0142ab\u0119dzi. Dominuje w ich opisie my\u015blenie magiczne (w tym religijne). Ale, wed\u0142ug Fergusona, zarz\u0105dzanie kataklizmami staje si\u0119 dzi\u015b trudniejsze, bo nasze systemy polityczne coraz cz\u0119\u015bciej promuj\u0105 ludzi, kt\u00f3rzy nie u\u015bwiadamiaj\u0105 sobie skali wyzwa\u0144, jakie przed nimi mog\u0105 si\u0119 pojawi\u0107. Pisze on o nich, \u017ce s\u0105 to jednostki zdolne do wszystkiego, czyli tak\u017ce do zachowa\u0144 skrajnie niekompetentnych.
<\/p>\n\n\n\n
Wsp\u00f3\u0142czesnych lider\u00f3w politycznych dotyka bowiem bole\u015bnie zjawisko \u201epsychologii niekompetencji\u201d. Sk\u0142ada si\u0119 na\u0144: nieumiej\u0119tno\u015b\u0107 wyci\u0105gania wniosk\u00f3w z historii, brak wyobra\u017ani, tendencja do opierania si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na wiedzy wyniesionej z ostatniej wojny b\u0105d\u017a ostatniego kryzysu, niedocenianie zagro\u017cenia, a wreszcie zwlekanie z decyzjami albo te\u017c wyczekiwanie, a\u017c uzyska si\u0119 pewno\u015b\u0107, co nigdy nie nast\u0119puje.
<\/p>\n\n\n\n
Winne w pewnym stopniu jest oczywi\u015bcie samo spo\u0142ecze\u0144stwo, zw\u0142aszcza w systemach demokratycznych. Polityka sta\u0142a si\u0119 nudn\u0105, technokratyczna sztuk\u0105 zarz\u0105dzania oczekiwaniami. Dotkn\u0119\u0142o j\u0105 zjawisko, kt\u00f3re kiedy\u015b Norman Dixon przypisa\u0142 kadrze dow\u00f3dczej w wojsku: realia wojskowo\u015bci, charakteryzuj\u0105ce si\u0119 przede wszystkim nud\u0105 i powtarzalno\u015bci\u0105, odpychaj\u0105 jednostki utalentowane, co sprawia, \u017ce w armii pozostaj\u0105 tylko ludzie przeci\u0119tni, bez b\u0142ysku inteligencji czy inicjatywy, kt\u00f3rzy wspinaj\u0105 si\u0119 mozolnie po szczeblach kariery. W polityce dzieje si\u0119 ju\u017c ca\u0142kiem podobnie.
<\/p>\n\n\n\n
Najgorsze wszak\u017ce to, \u017ce najbardziej przydatna w radzeniu sobie z gwa\u0142townymi t\u0105pni\u0119ciami cecha polityka, kt\u00f3r\u0105 Jared Diamond nazywa\u0142 \u201ekonstruktywna paranoj\u0105\u201d, nie jest w og\u00f3le doceniana w preferencjach wyborczych.
<\/p>\n\n\n\n
I jest jeszcze czynnik, kt\u00f3ry Henry Kissinger okre\u015bli\u0142 kiedy\u015b jako \u201eproblem domys\u0142u\u201d. Przyw\u00f3dc\u00f3w nie ocenia si\u0119 przez pryzmat dzia\u0142a\u0144 zmierzaj\u0105cych do zapobie\u017cenia katastrofy, co przez pryzmat niedogodno\u015bci \u015brodk\u00f3w zapobiegawczych, kt\u00f3re wprowadzali.
<\/p>\n\n\n\n
Wi\u0119c przyw\u00f3dztwa fetyszyzowa\u0107 nie wolno, ale jest lider zawsze ostatni\u0105 instancj\u0105, kt\u00f3ra od odpowiedzialno\u015bci ucieka\u0107 nie powinna.
<\/p>\n\n\n\n
Czy spo\u0142ecze\u0144stwo uczciwie oceni wysi\u0142ek przyw\u00f3dztwa, to niestety inna sprawa. Churchill, kt\u00f3ry wygra\u0142 wojn\u0119, ocali\u0142 Wlk. Brytani\u0119 przed utrat\u0105 honoru i okupacj\u0105, przegra\u0142 wybory po zako\u0144czeniu wojny. Sta\u0142 si\u0119 dobr\u0105 ilustracj\u0105 Kissingerowskiego \u201eproblemu domys\u0142u\u201d. Trump, kt\u00f3ry powszechnie by\u0142 krytykowany za nieporadno\u015b\u0107 w zarz\u0105dzaniu kryzysem COVID, zn\u00f3w zdoby\u0142 poparcie t\u0142um\u00f3w.
<\/p>\n\n\n\n
I nie ma prostej odpowiedzi na to, jaki system daje sobie rad\u0119 lepiej z katastrofami. Instynktownie mo\u017cna doszukiwa\u0107 si\u0119 przewag u autokracji. Bo szybciej potrafi\u0105 mobilizowa\u0107 zasoby, \u0142atwiej zaprowadzaj\u0105 dyscyplin\u0119, kontroluj\u0105 nastroje spo\u0142eczne. Ferguson pr\u00f3bowa\u0142 dowie\u015b\u0107, \u017ce wszystkie systemy autorytarne reaguj\u0105 na katastrofy w ten sam spos\u00f3b. A najwa\u017cniejsze dla nich, wa\u017cniejsze ni\u017c bilans strat, jest zachowanie kontroli nad spo\u0142ecze\u0144stwem Czasem bardziej koncentruj\u0105 si\u0119 nad przekazem informacyjnym (cenzurowaniem z\u0142ych informacji, a pocz\u0105tkowo wr\u0119cz blokowaniem wszelkiej informacji o katastrofie) ni\u017c na \u0142agodzeniu skutk\u00f3w kataklizmu. Chiny w czasie COVID-19 zachowywa\u0142y si\u0119 pocz\u0105tkowo jak ZSRR zaraz po katastrofie czarnobylskiej, czyli tuszowa\u0142y skal\u0119 nieszcz\u0119\u015bcia (a nawet przez pewien czas jego sam fakt). Wprowadzi\u0142y drako\u0144skie ograniczenia. A po czasie musia\u0142y ust\u0105pi\u0107 przed spo\u0142ecznym buntem.
<\/p>\n\n\n\n
A demokracje? Sorry, ale te\u017c i w tym przypadku po raz kolejny okaza\u0142o si\u0119, \u017ce instytucje demokratyczne nie daj\u0105 wystarczaj\u0105cych zabezpiecze\u0144 przed skutkami katastrof.
<\/p>\n\n\n\n
Czy katastrofy s\u0105 testem sprawno\u015bci ustroju politycznego? Nawet je\u015bli tak, to rzadko kiedy elity polityczne wyci\u0105gaj\u0105 odpowiednie wnioski z tego testu. \u015awiat po COVID nie sta\u0142 si\u0119 ani bardziej demokratyczny, ani bardziej autorytarny. Unia Europejska nie sta\u0142a si\u0119 ani bardziej zintegrowana, ani si\u0119 nie rozpad\u0142a. COVID obna\u017cy\u0142 by\u0107 mo\u017ce s\u0142abo\u015b\u0107 wszystkich wielkich graczy, nie tylko USA, Chin, ale i Unii Europejskiej. <\/p>\n\n\n\n
Ferguson dowodzi, \u017ce najlepiej radzi\u0142y sobie pa\u0144stwa \u201ekompaktowe\u201d, dobrze zorganizowane, ale i wykazuj\u0105ce si\u0119 dobrym poziomem solidarno\u015bci i dyscypliny lokalnej: Korea P\u0142d., Singapur, Izrael, Nowa Zelandia. Ale jako\u015b nie s\u0142ycha\u0107, aby taki model pa\u0144stwa zacz\u0119to gdziekolwiek indziej promowa\u0107 jako pomys\u0142 na urz\u0105dzenie \u015bwiata.
<\/p>\n\n\n\n
Co winno bowiem zawsze interesowa\u0107 politologa, to wp\u0142yw katastrof na przemiany polityczne w \u015bwiecie. W historii kilka co najmniej zasadniczych zmian \u0142\u0105czono z katastrofami. Pono\u0107 wielka zaraza epoki Tukidydesa przyczyni\u0142a si\u0119 do upadku demokracji ate\u0144skiej A czy wspomniana ju\u017c d\u017cuma Justyniana pogrzeba\u0142a szans\u0119 na odbudow\u0119 wielko\u015bci Imperium Rzymskiego? Ono ju\u017c wtedy znajdowa\u0142o si\u0119 w stanie upadku. A po Justynianie Bizancjum przetrwa\u0142 prawie milenium, cho\u0107 w stanie zastoju. Hiszpanka wp\u0142yn\u0119\u0142a na losy Europy po I wojnie \u015bwiatowej? W\u0105tpliwe. Chocia\u017c Ferguson upiera si\u0119, \u017ce prezydent Wilson po przechorowaniu grypy by\u0142 innym cz\u0142owiekiem, godzi\u0142 si\u0119 w Wersalu na propozycje Europejczyk\u00f3w, kt\u00f3re wcze\u015bniej z wstr\u0119tem by odrzuca\u0142. Czy wszak\u017ce mia\u0142by a\u017c taki wp\u0142yw na parametry europejskiego i \u015bwiatowego pokoju?
<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017ce wi\u0119c COVID-19 zbyt \u0142agodnym w skutkach kataklizmem by\u0142, aby zainicjowa\u0107 wielk\u0105 zmian\u0119?
Ferguson wi\u0119ksz\u0105 katalityczn\u0105 si\u0142\u0119 w wydaniu lokalnym upatruje chocia\u017cby w trz\u0119sieniach ziemi. Wielki niszczycielski tremor 1755 r. w Portugalii pos\u0142u\u017cy\u0142 jako impuls do zbudowania nowej postimperialnej formu\u0142y rozwojowej kraju. Podobnie trz\u0119sienie ziemi w Japonii w1891 r. sta\u0142o si\u0119 czynnikiem mobilizacyjnym do reform Meiji. Mo\u017cna by wszak\u017ce nad tymi tezami d\u0142ugo dyskutowa\u0107.
<\/p>\n\n\n\n
Bardziej oczywistym kandydatem do roli katharsis s\u0105 oczywi\u015bcie wojny, zw\u0142aszcza te sromotnie przegrane. W historii wielu pa\u0144stw przegrana wojna by\u0142a zaczynem tektonicznych zmian politycznych (w niedawnej historii: Rosja, Niemcy, Austro-W\u0119gry w 1918 r., Niemcy i Japonia w 1945 r.). A wojenna kl\u0119ska zosta\u0142a potraktowana wielokro\u0107 jako konieczno\u015b\u0107 nowego pocz\u0105tku w rozwoju kraju, nie tylko zreszt\u0105 u pokonanych.
<\/p>\n\n\n\n
Czy wsp\u00f3\u0142czesne konflikty, cho\u0107by ten dla Europy najbardziej systemowy \u2013 rosyjsko-ukrai\u0144ski, mog\u0105 odegra\u0107 rol\u0119 katharsis, w jakimkolwiek wydaniu? Czy tylko wielki konflikt nuklearny, nie daj Bo\u017ce? Ju\u017c przed p\u00f3\u0142 wiekiem osi\u0105gn\u0119li\u015bmy przecie\u017c potencja\u0142 zbiorowego samob\u00f3jstwa. A mo\u017ce katharsis wyniknie z nowej zimnej wojny Zachodu z Rosj\u0105 i Chinami? Ferguson stawia ryzykown\u0105 tez\u0119, \u017ce nowa zimna wojna jest nie tylko nieunikniona, ale wr\u0119cz po\u017c\u0105dana, bo wytr\u0105ca USA ze stanu samozadowolenia. A nie ma innego sposobu zmobilizowania Zachodu do odnowy cywilizacyjnej?
<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017ce zmiany klimatyczne, kiedy doprowadz\u0105 do masowych migracji i znikni\u0119cia ca\u0142ych obszar\u00f3w z mapy ziemi, porusz\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 elit i spo\u0142ecze\u0144stw i popchn\u0105 do zdecydowanych dzia\u0142a\u0144 reformatorskich?
Ferguson przypomina, \u017ce Turchin i Nefedov zaproponowali kiedy\u015b cztery zmienne wywo\u0142uj\u0105ce zmiany spo\u0142eczno-polityczne Po pierwsze, to liczba ludno\u015bci w stosunku do pojemno\u015bci systemu. Po drugie, to si\u0142a pa\u0144stwa. Po trzecie to struktura spo\u0142eczna (rozmiary elity i rozmiar jej konsumpcji). Po czwarte, to stabilno\u015b\u0107 spo\u0142eczno-polityczna.
<\/p>\n\n\n\n
Id\u0105c ich tropem mo\u017cna zaryzykowa\u0107 tez\u0119, \u017ce katastrofy jako takie nie s\u0105 przyczyn\u0105 przewrot\u00f3w spo\u0142eczno-politycznych. Mog\u0105 by\u0107 najwy\u017cej ich wyzwalaczem i katalizatorem.
<\/p>\n\n\n\n
COVID-19 si\u0119 takim nie okaza\u0142. Nie wywo\u0142a\u0142 \u017cadnych wi\u0119kszych podzia\u0142\u00f3w spo\u0142ecznych. Nie da\u0142 nawet \u017cadnego powa\u017cnego impulsu ideologicznego czy religijnego, jak zdarza\u0142o si\u0119 w przypadku katastrof w przesz\u0142o\u015bci. Nie zmobilizowa\u0142 tym bardziej do powa\u017cniejszych reform we wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzynarodowej. Sam Kissinger stwierdzi\u0142 kiedy\u015b, \u017ce takiej skali pandemie wymagaj\u0105 wizji globalnej wsp\u00f3\u0142pracy. Jej zabrak\u0142o. Nawet fakt, \u017ce \u015awiatowa Organizacja Zdrowia wysz\u0142a z kryzysu z mocno nadszarpni\u0119ta opini\u0105, a czasem wr\u0119cz staj\u0105c si\u0119 przedmiotem oskar\u017ce\u0144, \u017ce dzia\u0142a\u0142a przede wszystkim, aby zmy\u0107 z Chin jak\u0105kolwiek win\u0119 za pandemi\u0119 (szef WHO powszechnie okre\u015blany by\u0142 jako nominat chi\u0144ski), skutk\u00f3w nie wywo\u0142a\u0142. \u017badnych \u015bmia\u0142ych reform za sob\u0105 to nie poci\u0105gn\u0119\u0142o.
<\/p>\n\n\n\n
Kr\u0105\u017cy w ludzie powiedzonko, \u017ce co nas nie zabije, to nas wzmocni. COVID \u017cadnych instytucji wsp\u00f3\u0142pracy globalnej niestety nie wzmocni\u0142.
<\/p>\n\n\n\n
Zachodni komentariat polityczny pe\u0142en jest depresyjnych ocen. A zachodni progno\u015bci nurzaj\u0105 si\u0119 w dystopicznych opisach. \u015awiat jednym s\u0142owem idzie ku nieuniknionej katastrofie. Kasandr mamy na p\u0119czki. Lecz politycy dawno przestali si\u0119 nimi przejmowa\u0107. Nad my\u015bleniem politycznym kr\u0105\u017cy syndrom cykliczno\u015bci historii. Skoro b\u0119d\u0105 katastrofy, to i perturbacje z nimi zwi\u0105zane s\u0105 nieuniknione.
<\/p>\n\n\n\n
Pyta i Ferguson: jaka nast\u0119pna katastrofa nas czeka? Nowa epidemia? Ocieplenie klimatu i katastroficzne zjawiska pogodowe? Fluktuacje s\u0142o\u0144ca? Asteroida na kursie kolizyjnym z Ziemi\u0105? Czarna dziura? Poprawianie gen\u00f3w? Internet przedmiot\u00f3w? Sztuczna inteligencja? Wojna nuklearna?
<\/p>\n\n\n\n
Wizji apokaliptycznych mamy a\u017c nadmiar. Niekt\u00f3re z nich zalatuj\u0105 wr\u0119cz gnostycyzmem.
Jak im przeciwdzia\u0142a\u0107? Ferguson spekuluje: mo\u017ce stworzy\u0107 narodowe biuro przestr\u00f3g, mo\u017ce wprowadzi\u0107 ograniczenia na post\u0119p technologiczny?
<\/p>\n\n\n\n
A besserwisserzy rozmaitej ma\u015bci przestrzegaj\u0105, \u017ce \u015brodki zaradcze same w sobie mog\u0105 stanowi\u0107 zagro\u017cenie dla ludzko\u015bci. Lepiej wi\u0119c zwyczajnie czeka\u0107. Nie panikowa\u0107. Zwalcza\u0107 pomys\u0142y rewolucji w zarz\u0105dzaniem \u015bwiatem. Bo wszystkie te \u015brodki zaradcze sko\u0144cz\u0105 si\u0119 powo\u0142aniem wielkiego og\u00f3lno\u015bwiatowego \u201ewi\u0119zienia high-tech\u201d wyposa\u017conego we wszechobecny system inwigilacji i kontroli.
<\/p>\n\n\n\n
Zmor\u0105 besserwisser\u00f3w jest wykorzystanie widma globalnych kataklizm\u00f3w do forsowania idei \u015bwiatowego rz\u0105du, wprowadzania instytucji globalnego totalitaryzmu. A przecie\u017c naturalny to powinien by\u0107 odruch, bo narodowe rozdrobnienie wystawia nas na ryzyko nieskuteczno\u015bci. Nawet je\u015bli rodzi nadziej\u0119, \u017ce w sieciowo\u015bci tkwi spos\u00f3b na lepsz\u0105 kreatywno\u015b\u0107 i znajdowanie najlepszych rozwi\u0105za\u0144.
<\/p>\n\n\n\n
Co pozostaje? Zdanie si\u0119 na przyw\u00f3dztwo USA czy Chin? Jedno, co COVID pokaza\u0142, to \u017ce ci realni lub potencjalni pa\u0144stwa-liderzy kiepsko sobie z takimi wyzwaniami radzili.
<\/p>\n\n\n\n
Moj\u0105 opini\u0119 pa\u0144stwo ju\u017c znaj\u0105: trzeba wzmacnia\u0107 ponadnarodowe struktury globalnego zarz\u0105dzania. Nawet bez udzia\u0142u USA, Chin czy Rosji.
<\/p>\n\n\n\n
Samo z siebie to si\u0119 nie stanie. \u015awiat potrzebuje jakiego\u015b katharsis? Oby bez zbytnich koszt\u00f3w w\u0142asnych. Ale o tym za dwa tygodnie.<\/p>\n\n\n\n
(na podstawie prezentacji w Pradze w maju 2024 r.)<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/IMG_1233.jpg?resize=800%2C981&ssl=1\")
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Ile\u017c to razy w historii zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce sprawy smarowno sz\u0142y, wszystko zmierza\u0142o w dobr\u0105 stron\u0119, a tu nagle \u201ebum\u201d, albo nawet wielkie \u201ebum\u201d, i \u015bwiat wywraca\u0142 si\u0119 do g\u00f3ry nogami, nie da\u0142o si\u0119 \u017cy\u0107…<\/p>\n