Ma\u0142o kto wyra\u017ca dzi\u015b zadowolenie ze stanu spraw globalnych. Ka\u017cdy powody do frustracji ma swoje. Europa st\u0119ka pod presj\u0105 migracyjn\u0105 i brakiem recepty na integracj\u0119 spo\u0142ecze\u0144stw, Stany Zjednoczone do\u015b\u0107 ju\u017c maj\u0105 niesienia na swoich barkach ci\u0119\u017caru (finansowego i militarnego) gaszenia kryzysowych ognisk w \u015bwiecie. Rosja nie mo\u017ce si\u0119 pogodzi\u0107 ze skurczon\u0105 pot\u0119g\u0105. Chiny nie zadowala, \u017ce ich wielki potencja\u0142 ekonomiczny nie przek\u0142ada si\u0119 na mo\u017cliwo\u015b\u0107 realizacji interes\u00f3w politycznych (w tym zw\u0142aszcza aneksji Tajwanu). Indie chcia\u0142yby sta\u0142ego cz\u0142onkostwa w Radzie Bezpiecze\u0144stwa. Globalnemu Po\u0142udniu nie podoba si\u0119 dyktat P\u00f3\u0142nocy i wolne zasypywanie rowu dobrobytowego. I jeszcze do tego dochodzi widmo nieuchronno\u015bci trzeciej wojny \u015bwiatowej. D\u0142ugo by wymienia\u0107.
<\/p>\n\n\n\n
Weszli\u015bmy w epok\u0119 powszechnych narzeka\u0144.
<\/p>\n\n\n\n
Frustracja wszak\u017ce, wyp\u0142ukuj\u0105c resztki wiarygodno\u015bci z istniej\u0105cego systemu zarz\u0105dzania \u015bwiatem, tworz\u0105cej go sieci organizacji mi\u0119dzynarodowych, um\u00f3w i traktat\u00f3w, nie doprowadzi\u0142a do systemowej refleksji nad przysz\u0142o\u015bci\u0105 stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych Wszyscy m\u00f3wi\u0105 od trzech dekad, \u017ce okres to przej\u015bciowy, \u017ce porz\u0105dek mi\u0119dzynarodowy jest w stanie transformacji, ale wsp\u00f3lnej wizji, dok\u0105d \u015bwiat ma zmierza\u0107, nie wida\u0107. Dzia\u0142amy objawowo.
<\/p>\n\n\n\n
Weszli\u015bmy w epok\u0119 globalnego dryfu.
<\/p>\n\n\n\n
I w fatalistycznym zamroczeniu dopuszczamy, \u017ce dryf ten mo\u017ce rzuci\u0107 \u015bwiat na ska\u0142y, zafundowa\u0107 nam katastrof\u0119, i to jak\u017ce\u017c pi\u0119kn\u0105. Prognostycy przysz\u0142o\u015bci prze\u015bcigaj\u0105 si\u0119 w pisaniu dystopijnych scenariuszy. Nawet pisarze. Nawet Twardoch (\u201ePowiedzmy, \u017ce Piontek\u201d). Takiego czarnowidztwa \u015bwiat nie widzia\u0142 od dziesi\u0119cioleci. Zaczyna ono ju\u017c nabiera\u0107 cech samospe\u0142niaj\u0105cej si\u0119 przepowiedni. Masowy konsensus budowany jest wok\u00f3\u0142 has\u0142a: to musi \u0142upn\u0105\u0107, to musi si\u0119 rozlecie\u0107. I naiwnie wierzymy, \u017ce nowy, lepszy \u015bwiat da si\u0119 zbudowa\u0107 tylko na ruinach starego.
<\/p>\n\n\n\n
Weszli\u015bmy w epok\u0119 czekania na katharsis.
<\/p>\n\n\n\n
Katharsis w s\u0142ownikowej definicji to oczyszczenie, puryfikacja, wybielenie. W wymiarze spo\u0142ecznym dotyczy sfery emocji, zar\u00f3wno indywidualnych, jak i zbiorowych. Od staro\u017cytnych Grek\u00f3w uczyli\u015bmy si\u0119 sztuki prze\u0142amywania emocji, zderzania w\u0142asnego l\u0119ku z u\u017calaniem si\u0119 nad sob\u0105, aby wychodzi\u0107 z tragicznego obrotu spraw psychicznie wzmocnionym, zdecydowanym do dzia\u0142ania.
<\/p>\n\n\n\n
Zwykle katharsis, tak\u017ce w polityce, przychodzi po kl\u0119sce, upadku, upokorzeniu. Wi\u0105\u017ce si\u0119 z wewn\u0119trznym wstrz\u0105sem.
<\/p>\n\n\n\n
Polega na u\u015bwiadomieniu sobie znaczenia wypadk\u00f3w, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do niepowodzenia. A w doskona\u0142ej, pe\u0142nej wersji powinno to prowadzi\u0107 do u\u015bwiadomienia sobie uniwersalnych praw rz\u0105dz\u0105cych przeznaczeniem. Zbudowania nowej wizji porz\u0105dku w\u0142asnej egzystencji.
<\/p>\n\n\n\n
Zwykle katharsis dopada nas w polityce po wojnach, tych przegranych w szczeg\u00f3lno\u015bci. W Polsce dopiero rozbiory przynios\u0142y wyzwolenie si\u0119 z narodowego odr\u0119twienia i uwolnienie od przekonania o doskona\u0142o\u015bci w\u0142asnego ustroju. Przegrana kampania wrze\u015bniowa 1939 r. g\u0142\u0119boko przeora\u0142a \u015bwiadomo\u015b\u0107 elity II RP, ale te\u017c da\u0142a moralny wiatr w \u017cagle komunistom, z obcego statku desantowanym na szczyty w\u0142adzy. Wiele pa\u0144stw budzi\u0142o si\u0119 do rozwoju dopiero po zaznaniu kl\u0119ski.
<\/p>\n\n\n\n
Ale wojny u\u015bwiadamia\u0142y potrzeb\u0119 radykalnych zmian tak\u017ce zwyci\u0119zcom. W wojnie trzydziestoletniej spustoszenia by\u0142y tak wielkie, \u017ce nikt nie m\u00f3g\u0142 pretendowa\u0107 na zwyci\u0119stwo. I by\u0142a wojna ta wielkim katharsis, kt\u00f3re przynios\u0142o kres wojnom religijnym i u\u0142o\u017cy\u0142o nowe zasady stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych. Podobnie wojny napoleo\u0144skie. A obie \u015bwiatowe XX wieku to ju\u017c w og\u00f3le.
<\/p>\n\n\n\n
Po ko\u0144cu zimnej wojny \u017cadnego globalnego katharsis nie by\u0142o. W wi\u0119kszo\u015bci dawnego bloku sowieckiego nast\u0105pi\u0142 co prawda nowy pocz\u0105tek, ale ju\u017c w Rosji i wielu pa\u0144stwach post-sowieckich stare elity posz\u0142y \u015bcie\u017ck\u0105 dostosowawcz\u0105 w celu zachowania w\u0142adzy w nowych realiach ustrojowych, a sowiecka przesz\u0142o\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 punktem odniesienia w retropijnych wizjach odbudowy imperium. W Chinach, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o Korei P\u00f3\u0142nocnej czy Kubie, komunizm formalnie nawet nie upad\u0142. Wstrz\u0105su globalnego upadek komunistycznego bloku nie spowodowa\u0142. Odej\u015bcie dwubiegunowego \u015bwiata wyzwoli\u0142o konflikty. Cz\u0119stokro\u0107 wcze\u015bniej tylko zamro\u017cone i przys\u0142oni\u0119te.
<\/p>\n\n\n\n
I tak dosz\u0142o do tego, \u017ce wszyscy zacz\u0119li m\u00f3wi\u0107, \u017ce zastany porz\u0105dek mi\u0119dzynarodowy jest u\u0142omny, dysfunkcjonalny. \u017be si\u0119 przekszta\u0142ca, \u017ce tkwimy w okresie przej\u015bciowym. Tylko, \u017ce mi\u0119dzyepoka sta\u0142a si\u0119 epok\u0105 sam\u0105 w sobie.
<\/p>\n\n\n\n
Czekano, a\u017c kryzysy i wstrz\u0105sy pos\u0142u\u017c\u0105 za katalizatora zmian. Wielki szok po zamachu z 11 wrze\u015bnia 2001 r. mia\u0142 mobilizowa\u0107 do zbudowania nowego \u0142adu wok\u00f3\u0142 powszechnej walki z terroryzmem. Nie zbudowa\u0142. Kryzys finansowy z 2008 r. mia\u0142 pos\u0142u\u017cy\u0107 jako katharsis dla zreformowania mi\u0119dzynarodowych stosunk\u00f3w gospodarczych. Nie pos\u0142u\u017cy\u0142. COVID-19 mia\u0142 pos\u0142u\u017cy\u0107 jako katharsis w zarz\u0105dzaniu globalnymi pandemiami. I nie pos\u0142u\u017cy\u0142.
<\/p>\n\n\n\n
Nie pozostawa\u0142o nic innego, jak pogodzi\u0107 si\u0119 z tez\u0105, \u017ce tylko wielka wojna mo\u017ce obudzi\u0107 \u015bwiat do reform. Bo w przesz\u0142o\u015bci to przede wszystkim wojny burzy\u0142y stary porz\u0105dek i otwiera\u0142y drog\u0119 do budowy nowego.
Wojna rosyjsko-ukrai\u0144ska mia\u0142a wstrz\u0105sn\u0105\u0107 \u015bwiatem, bo u\u015bwiadamia\u0142a g\u0142\u0119bokie rozdarcie \u015bwiata na tle podstawowych warto\u015bci. Ale nie wstrz\u0105sn\u0119\u0142a. Zw\u0142aszcza Globalnym Po\u0142udniem.
<\/p>\n\n\n\n
Mamy czeka\u0107 na now\u0105 \u015bwiatow\u0105 wojn\u0119, kt\u00f3ra ju\u017c pono\u0107 nawet si\u0119 zacz\u0119\u0142a, ale na razie w pozostaje w pe\u0142zaj\u0105cej fazie? Nowa wielka nuklearna wojna \u015bwiatowa jako jedyny spos\u00f3b zbudowania nowego \u0142adu mi\u0119dzynarodowego? Brrrrr…
<\/p>\n\n\n\n
Przez lata uspokajali\u015bmy si\u0119, \u017ce bro\u0144 nuklearna czyni wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 nieprawdopodobn\u0105. Ale bro\u0144 nuklearna w r\u0119kach mocarstw i pa\u0144stw reakcyjnych, jak Rosja czy Korea P\u00f3\u0142nocna, czyni stawk\u0119 pr\u00f3b zmiany porz\u0105dku niewyobra\u017caln\u0105.
<\/p>\n\n\n\n
Wi\u0119c obecny porz\u0105dek mia\u0142by zosta\u0107 z nami na zawsze? Przynajmniej w sferze dekoracji, instytucji, czyli w odniesieniu do sk\u0142adu i prerogatyw Rady Bezpiecze\u0144stwa ONZ, powszechnego cz\u0142onkostwa w ONZ legitymizuj\u0105cego dyktatury i opresyjne re\u017cimy, pe\u0142nej dobrowolno\u015bci cz\u0142onkostwa w re\u017cimach traktatowych i innych element\u00f3w porz\u0105dku. Ale wszyscy zgodz\u0105 si\u0119 z tym, \u017ce obecny porz\u0105dek nie jest ko\u0144cem historii. To jak wywo\u0142a\u0107 katharsis? Czy da si\u0119 zmieni\u0107 zasadniczo \u015bwiat bez oczyszczenia? Czy mo\u017ce powsta\u0107 jakikolwiek mechanizm pokojowej transformacji?
<\/p>\n\n\n\n
Trudno w tak\u0105 pokojow\u0105 transformacje uwierzy\u0107. Bo czy Korea P\u00f3\u0142nocna sama z siebie zrezygnuje z broni nuklearnej? Nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o tym, czy Rosja sama z siebie by\u0142aby gotowa zrezygnowa\u0107 z prawa weta w RB ONZ, bo przecie\u017c predestynuje j\u0105 do tego prawa tylko rozmiar arsena\u0142u nuklearnego? Czy Francja zrezygnowa\u0142aby ze sta\u0142ego miejsca w RB na rzecz cz\u0142onkostwa Unii Europejskiej? Czy USA zgodzi\u0142yby si\u0119 na ustanowienie globalnego trybuna\u0142u praw cz\u0142owieka? Lista retorycznych pyta\u0144 jest d\u0142uga, oj, bardzo d\u0142uga.
<\/p>\n\n\n\n
Radykalnych reform brak. Przyw\u00f3dcy zas\u0142aniaj\u0105 si\u0119 argumentem, \u017ce nie dojrza\u0142y jeszcze do nich rzesze wyborc\u00f3w w ich krajach, zw\u0142aszcza w kwestii cedowania suwerennych praw na rzecz instytucji mi\u0119dzynarodowych. Funkcjonariusze organizacji wini\u0105 za s\u0142abo\u015b\u0107 instytucji pa\u0144stwa cz\u0142onkowskie. Przyw\u00f3dcy pa\u0144stw maj\u0105 w s\u0142abo\u015bci organizacji mi\u0119dzynarodowych wygodn\u0105 wym\u00f3wk\u0119. Do tego dochodzi w\u0142a\u015bciwy politykom i funkcjonariuszom mi\u0119dzynarodowym brak samokrytycyzmu. W ocenie pracy instytucji dominuje tzw. self-congratulatory mode. Nikt nie chce przyzna\u0107, \u017ce co\u015b robi \u017ale.
<\/p>\n\n\n\n
W przesz\u0142o\u015bci wielkie i katastrofalne w skutkach wojny wywo\u0142ywa\u0142y intelektualne poszukiwania lepszej formu\u0142y \u015bwiata. Wojna trzydziestoletnia, wojna o sukcesj\u0119 hiszpa\u0144sk\u0105 musia\u0142y gdzie\u015b tam z ty\u0142u g\u0142owy mobilizowa\u0107 Kanta. Cz\u0119stokro\u0107 spustoszenia wojenne otwiera\u0142y pole do rozprzestrzeniania si\u0119 zbrodniczych ideologii, jak w przypadkach leninizmu czy faszyzmu. Ale te\u017c wizji szlachetnych, jak w przypadku Wilsona czy Schumanna. Dzi\u015b jedyn\u0105 utopi\u0105 pozostaje wizja rz\u0105du \u015bwiatowego, ale i jej nikt nie chce podchwyci\u0107.
<\/p>\n\n\n\n
Zacz\u0105\u0107 wypada\u0142oby od tego, co w obecnym porz\u0105dku jest nie utrzymania. Nie w sensie politycznym, co wspomnieli\u015bmy na pocz\u0105tku, ale w tak zwanym sensie systemowym. Wi\u0119c co? Imperialne zachowania mocarstw? Przyzwolenie na u\u017cywanie przemocy? Przywileje pa\u0144stw nuklearnych? Nietykalno\u015b\u0107 pa\u0144stw nuklearnych? Samo istnienie broni nuklearnej? Monopol pa\u0144stwa na reprezentacj\u0119 jednostek ludzkich, obywateli? Monopol pa\u0144stwa na u\u017cycie si\u0142y zbrojnej? Zasada suwerenno\u015bci jako przykrywka dla sposobu traktowania w\u0142asnych obywateli? Brak odpowiedzialno\u015bci przyw\u00f3dc\u00f3w za dzia\u0142ania wobec innych pa\u0144stw? Brak skutecznych \u015brodk\u00f3w mi\u0119dzynarodowego przymusu i egzekwowania norm post\u0119powania? Brak skutecznych mechanizm\u00f3w globalnej solidarno\u015bci?
<\/p>\n\n\n\n
Zacznijmy od takiej listy. Dopiero potem szukajmy najlepszych rozwi\u0105za\u0144.
<\/p>\n\n\n\n
I wreszcie pytanie najpraktyczniejsze z praktycznych: kto mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 agentem, liderem transformacji? USA? Unia Europejska? Chiny czy Indie jako wst\u0119puj\u0105ce mocarstwa? Globalne Po\u0142udnie jako blok? Wiele z pa\u0144stw Po\u0142udnia wszak\u017ce nic nie chce systemowo zmienia\u0107, sto\u0142u nie chce wywraca\u0107, chce tylko z pa\u0144stwami zachodnimi zamieni\u0107 si\u0119 miejscami na sto\u0142u szczycie.
<\/p>\n\n\n\n
Z\u0142o\u015bliwcy przypominaj\u0105, \u017ce to stary odruch w zachowaniu lud\u00f3w d\u0142ugie lata upokarzanych. Przywo\u0142uj\u0105 powstania niewolnik\u00f3w w czasach rzymskich, Eunusa czy Salwiusza. Og\u0142aszali si\u0119 kr\u00f3lami z boskiego nadania, ale ustroju zmienia\u0107 nie chcieli. Nawet Spartakus walczy\u0142 jedynie o w\u0142asn\u0105 wolno\u015b\u0107, mo\u017ce o w\u0142asne kr\u00f3lestwo na Sycylii, ale nie o zmian\u0119 systemu. Podobnie wygl\u0105da\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 bunt\u00f3w ch\u0142opskich. Ale tego typu por\u00f3wnania nie wydaj\u0105 si\u0119 trafne.
<\/p>\n\n\n\n
Wi\u0119c mo\u017ce jaki\u015b polityk, wyrazista osobowo\u015b\u0107, globalny celebryta, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by poci\u0105gn\u0105\u0107 za sob\u0105 \u015bwiat? S\u0105 politycy o wyra\u017aniej rozpoznawalno\u015bci, owszem. S\u0105 tacy, kt\u00f3rzy zdecydowanie wyrastaj\u0105 ponad potencja\u0142 polityczny w\u0142asnego pa\u0144stwa. Ale si\u0142y poci\u0105gowej jednak im nie starcza.
<\/p>\n\n\n\n
Bo jako klasa politycy wydaj\u0105 si\u0119 zbyt uziemieni tyrani\u0105 tera\u017aniejszo\u015bci w my\u015bleniu politycznym. A grupy spo\u0142eczne? Kiedy\u015b wierzono w transformacyjny zapa\u0142 globalnej klasy \u015bredniej. Nikt dzi\u015b o nim nie m\u00f3wi. Jedyna nadzieja w m\u0142odych? Tak, to oni tworz\u0105 szpic\u0119 ruch\u00f3w ekologicznych, klimatycznych. Ale to aktywistyczna elita. Bo miliony m\u0142odych o przysz\u0142o\u015bci nie my\u015bl\u0105. Nie oszcz\u0119dzaj\u0105, nie maj\u0105 dzieci. Kobiety?
<\/p>\n\n\n\n
Nic tylko wypatrywa\u0107 \u201eczarnych \u0142ab\u0119dzi\u201d. Niekt\u00f3rzy m\u00f3wi\u0105, \u017ce jeden w\u0142a\u015bnie w listopadzie nam wyl\u0105dowa\u0142. Inni koryguj\u0105, \u017ce nie \u0142ab\u0119d\u017a to, a paw olbrzymi, ale z orlim dziobem i mocarnymi szponami. Kr\u0105\u017cy\u0142 nad nami d\u0142ugo. I przyszed\u0142 zreszt\u0105 powt\u00f3rnie. Ju\u017c raz nieprzewidywalno\u015bci\u0105 sw\u0105 spok\u00f3j zm\u0105ci\u0142. By\u0142 czas, \u017ceby si\u0119 na jego powt\u00f3rne przyj\u015bcie przygotowa\u0107. I, zdaje si\u0119, ma\u0142o kto si\u0119 przygotowa\u0142.
<\/p>\n\n\n\n
Nieprzewidywalno\u015b\u0107 jako znak firmowy polityka dobrze oddaje atmosfer\u0119 epoki, epoki frustracji, dryfu, tymczasowo\u015bci, wielkiego czekania.
<\/p>\n\n\n\n
A ja postrzegam t\u0119 nieprzewidywalno\u015b\u0107 z nadziej\u0105. Nawet je\u015bli na kr\u00f3tk\u0105 met\u0119 oznacza\u0107 ona b\u0119dzie decyzje, kt\u00f3re nam w Europie b\u0119d\u0105 si\u0119 czkawk\u0105 odbija\u0107.
<\/p>\n\n\n\n
Wierz\u0119 bowiem w efekt szcz\u0119\u015bliwego przypadku, serendipity, korzystnego obrotu \u017ale zapowiadaj\u0105cych si\u0119 spraw. Wierz\u0119 w efekt Gorbaczowa, kiedy skromna pr\u00f3ba zmiany porz\u0105dku wyleje si\u0119 w lawin\u0119 zmiataj\u0105c\u0105 wszystkie z\u0142ogi i butwy starego \u015bwiata. Wierz\u0119.
<\/p>\n\n\n\n
I tym optymistycznym akcentem\u2026<\/p>\n\n\n\n
I tym optymistycznym akcentem zamykam spisywane po latach moje niegdysiejsze publiczne wyst\u0105pienia, wyk\u0142ady i prezentacje. Przypomn\u0119, \u017ce podejmowa\u0142em si\u0119 przed laty tych lektorskich wyzwa\u0144, tak czasami odleg\u0142ych od bie\u017c\u0105cych zaj\u0119\u0107, by nie zakleszcza\u0107 si\u0119 w trywiach dyplomatycznej bie\u017c\u0105czki, kt\u00f3ra mi w\u00f3wczas doskwiera\u0142a, by t\u0119 bie\u017c\u0105czk\u0119 odreagowywa\u0107, by szuka\u0107 g\u0142\u0119bszego sensu i szerszego kontekstu dla codziennej aktywno\u015bci. Nie dla pedagogicznej przyjemno\u015bci bynajmniej. Ani z poczucia kaznodziejskiej misji.
<\/p>\n\n\n\n
No i chcia\u0142em przy okazji, czego te\u017c nie taj\u0119, wst\u0105pi\u0107 ongi\u015b w intelektualne zapasy z nudziarstwem, dominuj\u0105cym wtedy w akademickim dyskursie. Nie przecz\u0119, \u017ce chcia\u0142em swoim s\u0142uchaczom, m\u0142odym, wykszta\u0142conym, troch\u0119 w g\u0142owach poprzewraca\u0107, zaburzy\u0107 im \u0142ad umys\u0142owy uformowany p\u00f3\u0142eczkowo i szufladkowo na studiach wy\u017cszych, zw\u0142aszcza na tych uczelniach, gdzie nadal obwi\u0105zuje wysoce scholastyczny model studiowania.
<\/p>\n\n\n\n
Za mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyg\u0142aszania tych wyk\u0142ad\u00f3w dzi\u0119kuj\u0119 w szczeg\u00f3lno\u015bci Lenie Niemirowskiej, Jurijowi Sienokosowi, Innie Bieriozkinie i wszystkim przyjacio\u0142om ze Szko\u0142y Obywatelskiej Edukacji i innym podobnym szko\u0142om, kt\u00f3re mnie zaprasza\u0142y.
<\/p>\n\n\n\n
Wi\u0119cej podobnych przem\u00f3w nie przewiduj\u0119. Nawet, gdyby pojawi\u0142y si\u0119 zaproszenia, okazje. Cho\u0107 \u017cycie, w tym zw\u0142aszcza do\u015bwiadczenia zawodowe, nauczy\u0142y mnie nigdy nie m\u00f3wi\u0107 nigdy.
<\/p>\n\n\n\n
Trzeba wszak\u017ce szuka\u0107 nowych wyzwa\u0144.
<\/p>\n\n\n\n
Zapraszam do nowej, ca\u0142kiem odmiennej, ods\u0142ony bloga ju\u017c w styczniu 2025 r.<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/23.07.04d-63.jpg?resize=1024%2C702&ssl=1\")
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Ma\u0142o kto wyra\u017ca dzi\u015b zadowolenie ze stanu spraw globalnych. Ka\u017cdy powody do frustracji ma swoje. Europa st\u0119ka pod presj\u0105 migracyjn\u0105 i brakiem recepty na integracj\u0119 spo\u0142ecze\u0144stw, Stany Zjednoczone do\u015b\u0107 ju\u017c maj\u0105 niesienia na swoich barkach…<\/p>\n