Istvan Terey jako poeta wyst\u0119puj\u0105cy w smokingu dyplomaty nie by\u0142 wcale wyj\u0105tkowy. Poeci w dyplomacji zjawisko to bowiem nierzadkie i dzi\u015b. Tak\u017ce w Indiach. Urodzony w 1957 r. Amarendra Khatna, by\u0142y indyjski ambasador i urz\u0119dnik ministerialnej rangi, opublikowa\u0142 kilka tomik\u00f3w wierszy (wymieniam akurat jego, ale tylko dlatego, \u017ceby podkre\u015bli\u0107, jak dobry \u00f3w rocznik 1957 by\u0142, i to wsz\u0119dzie, nie tylko w Polsce). Ale zacznijmy od tego, \u017ce Jorgos Seferis, kt\u00f3ry w zawodzie dyplomaty przeszed\u0142 pe\u0142n\u0105 drog\u0119 od nowicjatu w stopniu attache do ambasadora, zaliczy\u0142 kilka znacz\u0105cych plac\u00f3wek i uwie\u0144czy\u0142 karier\u0119 presti\u017cowym stanowiskiem ambasadora Grecji w Wielkiej Brytanii, w dwa lata po przej\u015bciu na emerytur\u0119 dosta\u0142 Literack\u0105 Nagrod\u0119 Nobla. Mo\u017cna? Mo\u017cna. Literackich noblist\u00f3w z epizodem dyplomatycznych by\u0142o zreszt\u0105 kilku, a mianowicie Ivo Andri\u0107 (z Jugos\u0142awii), Saint-John Perse (z Francji), Miguel Angel Asturias (z Gwatemali), Pablo Neruda oraz Gabriela Mistral (z Chile), Octavio Paz (z Meksyku), no i nasz spi\u017cowy ju\u017c Czes\u0142aw Mi\u0142osz.<\/p>\n\n\n\n
Mi\u0142osza skaperowa\u0142a do s\u0142u\u017cby w dyplomacji w\u0142adza peerelowska, ale drog\u0119 poetom na dyplomatycznych salonach przecierali przed wojn\u0105 jego znakomici koledzy. Iwaszkiewicz jako dyplomata w Kopenhadze \u015bwi\u0119ci\u0142 triumfy, przy\u0107miewaj\u0105c towarzysk\u0105 pozycj\u0105 i rozleg\u0142o\u015bci\u0105 kontakt\u00f3w samego ambasadora i reszt\u0119 zespo\u0142u. Ale ju\u017c dla Ga\u0142czy\u0144skiego praca w naszym konsulacie w Berlinie by\u0142a pora\u017ck\u0105 i rozczarowaniem.<\/p>\n\n\n\n
Mi\u0142osz zacz\u0105\u0142 od konsulatu w Nowym Jorku ju\u017c w 1945 r., potem by\u0142 Waszyngton i Pary\u017c. We Francji zreszt\u0105 jego szefem, a polskim ambasadorem, by\u0142 wtedy kolega z wile\u0144skich \u201e\u017bagar\u00f3w\u201d i Klubu W\u0142\u00f3cz\u0119g\u00f3w Jerzy Putrament. Najbardziej wp\u0142ywowym z tamtego wile\u0144skiego kr\u0119gu by\u0142 niew\u0105tpliwie Stefan J\u0119drychowski. Reprezentowa\u0142 PKWN w Moskwie i Pary\u017cu, potem trwa\u0142 na szczytach w\u0142adzy, by\u0142 nawet wicepremierem, a po 1968 r. zosta\u0142 szefem polskiej dyplomacji, ko\u0144czy\u0142 za\u015b karier\u0119 jako ambasador w Budapeszcie. On te\u017c pisa\u0142 wiersze. Opublikowa\u0142 przed wojn\u0105 m.in. \u201eStrofy patrjotyczne\u201d (a tak\u017ce \u201eO, g\u00f3ry moje!\u201d \u201eFatalizm\u201d). Potem za kolaboracj\u0119 z Sowietami w latach wojny dosta\u0142 podziemny wyrok \u015bmierci, przed kt\u00f3rym to wyrokiem skutecznie zbieg\u0142. Do Moskwy.<\/p>\n\n\n\n
Tak\u017ce po 1989 r. si\u0119gano w naszej dyplomacji po poet\u00f3w. Ernest Bryll wykorzysta\u0142 ambasadorowanie w Dublinie do zacie\u015bniania wi\u0119zi mi\u0119dzy poezj\u0105 irlandzk\u0105 i polsk\u0105, i, co zapisa\u0107 mu nale\u017cy na plus, pracy Ambasady nie zak\u0142\u00f3ca\u0142, powierzy\u0142 jej losy wprawnemu dyplomacie zawodowemu, przysz\u0142emu wiceministrowi spraw zagranicznych. Jerzy Kronhold by\u0142 konsulem generalnym w Ostrawie, i to dwukrotnie, a jego pami\u0119\u0107 piel\u0119gnuj\u0119 nie tylko z powodu wierszy (w sumie niedocenionych), ale i osobistego gestu, kiedy latem 1993 r. rzuci\u0142 wszystko, aby pospieszy\u0107 mnie i mojej \u017conie z pomoc\u0105 po wypadku na morawskich szosach.<\/p>\n\n\n\n
Zaryzykuj\u0119 jednak tez\u0119, \u017ce nie za wiersze swoje poeci w wolnej Polsce do dyplomacji trafiali. Mo\u017ce poza jednym wyj\u0105tkiem. W 2016 r. \u201epoeta\u201d (nazwisko z lito\u015bci pomi\u0144my) opublikowa\u0142 \u201eOd\u0119 do Jaros\u0142awa Kaczy\u0144skiego\u201d, o tre\u015bci tyle\u017c brawurowej, co \u017cenuj\u0105co podnios\u0142ej:<\/p>\n\n\n\n
Niby zwyci\u0119ski Chrobry wzmacniasz pa\u0144stwo nasze,
Ty, kt\u00f3ry od nowa polsk\u0105 godno\u015b\u0107 wskrzeszasz,
Jak orze\u0142 ponad ska\u0142\u0105 wzlatujesz i zawsze,
To Ty masz racj\u0119, Ty na pomoc spieszysz. (\u2026)
W kierunku mocarstwa od morza do morza,
By wszystkie narody od Ba\u0142kan\u00f3w po Ba\u0142tyk
A nawet ptaki co kr\u0105\u017c\u0105 w przestworzach,
Wielbi\u0142y Polsk\u0119 i wielbi\u0142y jej wodza.
W czasach Tereya tak pisano tylko o Stalinie. Terey do pisania podnios\u0142ych wierszy w podobnej poetyce przed obj\u0119ciem posady dyplomatycznej si\u0119 nie przyznaje. On tak nie musia\u0142 pisa\u0107, aby dyplomat\u0105 zosta\u0107. A nasz rodzimy \u201epoeta\u201d w rok po opublikowaniu \u201eOdy do Jaros\u0142awa Kaczy\u0144skiego\u201d zosta\u0142 ambasadorem RP w Kazachstanie. Zwi\u0105zek mi\u0119dzy oboma faktami, wed\u0142ug niego, nigdy nie zaistnia\u0142. \u201eJedzie mi tu czo\u0142g?\u201d – zapyta\u0142by w reakcji Gustaw Jele\u0144, przyk\u0142adaj\u0105c palec wskazuj\u0105cy do dolnej powieki oka.<\/p>\n\n\n\n
Co spaja poezj\u0119 z dyplomacj\u0105? Czy w og\u00f3le cokolwiek?<\/p>\n\n\n\n
Dyplomacja pos\u0142uguje si\u0119 dwoma odr\u0119bnymi, i to diametralnie, kodami komunikacyjnymi, stylistykami j\u0119zykowymi. Jeden kod reguluje spos\u00f3b komunikowania si\u0119 wewn\u0105trz w\u0142asnej s\u0142u\u017cby dyplomatycznej. W wielu emeszetach opracowano bardzo rygorystyczne zasady redagowania szyfrogram\u00f3w, claris\u00f3w, notatek. Tak\u017ce w polskim. Narzuca si\u0119 autorom wym\u00f3g zwi\u0119z\u0142o\u015bci, \u015bcis\u0142o\u015bci, precyzji, klarowno\u015bci, zrozumia\u0142o\u015bci i oczywi\u015bcie poprawno\u015bci (czyli tak\u017ce unikania neologizm\u00f3w i wszelkich przejaw\u00f3w licencji poetica). W szyfrogramach to ju\u017c w og\u00f3le zabrania si\u0119 u\u017cywania cytat\u00f3w, wklejania tekst\u00f3w integralnych, wzywa si\u0119 do ograniczania ich tre\u015bci do rzeczy pilnych i niejawnych. Wsz\u0119dzie ma by\u0107 faktograficznie, analitycznie, rzeczowo, czyli ch\u0142odno i bez emocji. A poezja to przecie\u017c emocje, metafory, niedopowiedzenia, wieloznaczno\u015bci. Co tu gada\u0107, poetyckie ci\u0105goty mog\u0105 tylko przeszkadza\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Ten bezbarwny, ko\u0142kowaty, md\u0142y, niestrawny, \u015bcierp\u0142y i frazesowaty styl korespondencji wewn\u0119trznej Tereya odrzuca. \u201eSpotkanie odby\u0142o si\u0119 w serdecznej atmosferze, pe\u0142nej wzajemnego zrozumienia, sta\u0142o si\u0119 jeszcze jednym dowodem zacie\u015bnienia stosunk\u00f3w kulturalnych \u2013 Istvan od\u0142o\u017cy\u0142 pi\u00f3ro i westchn\u0105\u0142 g\u0142\u0119boko, w\u0142a\u015bnie takich okr\u0105g\u0142ych, niewiele znacz\u0105cych zda\u0144 oczekiwano w sprawozdaniach wszystkich MSZ-\u00f3w\u201d. On, literat Istvan Terey, nie pr\u00f3buje wszak\u017ce robi\u0107 nic, aby ten dr\u0119twy, drewniany styl o\u017cywi\u0107.<\/p>\n\n\n\n
A byli tacy, kt\u00f3rzy pr\u00f3bowali, przynajmniej w polskiej dyplomacji. Jeden wybitny literaturoznawca na urz\u0119dzie ambasadora w polskiej s\u0142u\u017cbie dyplomatycznej odwa\u017cy\u0142 si\u0119 by\u0142 kiedy\u015b nawet napisa\u0107 szyfrogram w formie limeryku. Przynajmniej szyfrogramu poc\u017c\u0105tek. Specyficzne metrum i uk\u0142ad rym\u00f3w sprytnie schowa\u0142 pod ci\u0105g\u0142ym, niewersowym zapisem, pi\u0119knie wprowadzi\u0142 na wst\u0119pie miejsce i bohatera, potem zawi\u0105za\u0142 akcj\u0119, by doprowadzi\u0107 do kulminacji i roz\u0142adowa\u0107 j\u0105 absurdaln\u0105 konkluzj\u0105. I nikt na Szucha si\u0119 chyba nie zorientowa\u0142, bo wyrzut\u00f3w z powodu frywolnego potraktowania poetyki szyfrogramu mu nie czyniono. Mo\u017ce dlatego, \u017ce w dalszym ci\u0105gu szyfrogramu ambasador poci\u0105gn\u0105\u0142 ju\u017c zwyk\u0142ym bia\u0142ym wierszem. Ale by\u0142 to pocz\u0105tek lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku. W po\u0142owie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych podobne junactwo by\u0142oby zbyt ryzykanckie, a mo\u017ce nawet uznane by by\u0142o za antyustrojowe. Nie dziwmy si\u0119 Tereyowi, \u017ce nie pr\u00f3buje.<\/p>\n\n\n\n
Wyzwaniem wszak\u017ce ka\u017cdego dyplomaty \u015bl\u0105cego informacje do centrali jest jak zainteresowa\u0107 tekstem jak najbardziej wp\u0142ywowe kr\u0119gi czytelnik\u00f3w. Dyplomacja zawsze cierpia\u0142a na nadprodukcj\u0119 informacji. Nikt nie ma czasu tego wszystkiego czyta\u0107. A im szczebel wy\u017cszy, tym czasu na czytanie mniej. I to wyk\u0142adniczo. Najprostszym wybiegiem jest nadawanie s\u0142anym tekstom jak najwy\u017cszej klauzuli tajno\u015bci. Im co\u015b tajniejsze, tym bardziej warto\u015bciowe by\u0107 musi. Sama klauzula ma intrygowa\u0107. Ale z czasem i ten myk si\u0119 zgrywa.<\/p>\n\n\n\n
Naczalstwo z regu\u0142y czyta\u0142o kiedy\u015b nie wi\u0119cej ni\u017c paragraf pierwszy i paragraf ostatni notatki. Sugerowa\u0142em wi\u0119c wsp\u00f3\u0142pracownikom, aby na dzie\u0144 dobry zapowiedzie\u0107 w tek\u015bcie tre\u015b\u0107 sensacyjn\u0105, informacj\u0119 \u015bwie\u017c\u0105, tez\u0119 nieortodoksyjn\u0105 i to podan\u0105 oryginalnie, zaczepnie, uwag\u0119 przykuwaj\u0105c. Ale to ju\u017c wymaga nietuzinkowej, bardziej dziennikarskiej ni\u017c poetyckiej, wprawy.<\/p>\n\n\n\n
Drugi kod komunikacyjny reguluje spos\u00f3b rozmowy z partnerem obcym, zw\u0142aszcza z dyplomat\u0105 obcego kraju. I tu otwiera si\u0119 dla poezji przestrze\u0144 niesko\u0144czona. Tu metafory, epifory, elipsy, niedopowiedzenia, przerzutnie, hiperbole, synekdochy, eufemizmy s\u0105 nie tylko dopuszczalne, ale podkr\u0119caj\u0105 efekt wypowiedzi, robi\u0105 na rozm\u00f3wcy wra\u017cenie. Improwizuj\u0105c poetycko dyplomaci zaczynaj\u0105 wchodzi\u0107 w konwersacyjne tango. I odta\u0144czaj\u0105 s\u0142owne obroty, quesady, no\u017cyczki, sentady, molinety, pasady, lustrady. Im mniej pewni s\u0105 tez przez siebie prezentowanych, tym skorzej podkr\u0119caj\u0105 wieloznaczn\u0105 gr\u0119 s\u0142\u00f3w. Ze wzajemno\u015bci\u0105. Wi\u0119c potem, przy biurku, g\u0142owi\u0105 si\u0119 nad zinterpretowaniem sygna\u0142\u00f3w odebranych od rozm\u00f3wcy. Talent poety w tych zmaganiach jak znalaz\u0142. Tak w ka\u017cdym razie wygl\u0105da\u0142 \u015bwiat dyplomacji, kiedy do niego wkracza\u0142em czterdzie\u015bci lat temu. Tak wygl\u0105da\u0142y igraszki dyplomatyczne w czasach zimnej wojny.<\/p>\n\n\n\n
Ale jaki\u015b czas temu \u015bwiat dyplomacji zosta\u0142 wystawiony na uderzenie zagonu biurokratycznego. Z ka\u017cdym rokiem przybiera\u0142a na sile inwazja biurokrat\u00f3w, sprawnych, rzeczowych i do tego jeszcze cz\u0119sto naznaczonych syndromem ADHD. Zacz\u0119li wypiera\u0107 dyplomat\u00f3w klasycznych, tych, kt\u00f3rzy ka\u017cde us\u0142yszane zdanie z obcych ust odnotowywali, pytaj\u0105c odruchowo, a co te\u017c takiego \u201epoeta mia\u0142 na my\u015bli\u201d. Algorytmy zachowa\u0144 biurokraty takich pyta\u0144 nie przewiduj\u0105. Nie przewiduj\u0105 te\u017c przestrzeni na improwizacj\u0119. Ani\u015bmy si\u0119 obejrzeli, a konwersacje dyplomatyczne sta\u0142y si\u0119 rzeczow\u0105 wymian\u0105 eltitis\u00f3w (LTT \u2013 lines to take), czyli oficjalnych przekaz\u00f3w. Eltitisy s\u0105 jednoznaczne, precyzyjne, niekiedy wr\u0119cz \u0142opatologiczne. Mo\u017cna wyku\u0107 je na pami\u0119\u0107, albo zwyczajnie partnerowi odczyta\u0107. A je\u015bli centrala nie dos\u0142a\u0142a eltitis\u00f3w w jakiej\u015b sprawie, to nie ma o czym rozmawia\u0107. Dyplomata robi z siebie stacj\u0119 przeka\u017anikow\u0105, a w jeszcze gorszym przypadku \u2013 jedynie odbiorcz\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Ja wiem, stara dyplomatyczna konwersacja potrafi\u0142a zmienia\u0107 si\u0119 w grafoma\u0144skie dialogi, poezj\u0119 cz\u0119stochowskich rym\u00f3w, be\u0142kot. Nawet na szczytach dyplomacji. J\u00f3zef Beck, kt\u00f3ry mia\u0142 opini\u0119 rozm\u00f3wcy twardego i lubi\u0105cego dominowa\u0107, pono\u0107 w j\u0119zyku francuskim wyg\u0142asza\u0142 cz\u0119sto trudno zrozumia\u0142e, zagadkowe frazy. Po polsku podobne frazy wyg\u0142asza\u0142 w delegacyjnych woja\u017cach tylko nad ranem.<\/p>\n\n\n\n
Ale bez tych elips, hiperboli i niedom\u00f3wie\u0144 dyplomacja ju\u017c dyplomacj\u0105 by\u0107 przestaje.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Istvan Terey jako poeta wyst\u0119puj\u0105cy w smokingu dyplomaty nie by\u0142 wcale wyj\u0105tkowy. Poeci w dyplomacji zjawisko to bowiem nierzadkie i dzi\u015b. Tak\u017ce w Indiach. Urodzony w 1957 r. Amarendra Khatna, by\u0142y indyjski ambasador i urz\u0119dnik…<\/p>\n