Poznajemy radc\u0119 Tereya, kiedy w Delhi pogodowy piec topi m\u00f3zgi. Gor\u0105c jak w koronie S\u0142o\u0144ca. Radca Terey cierpi. \u201eT\u0119 ja\u0142ow\u0105, od miesi\u0119cy niezmienn\u0105 pogod\u0119 mo\u017cna by\u0142o znienawidzie\u0107, zia\u0142a \u017carem z rozpalonych mur\u00f3w, k\u0142ad\u0142a si\u0119 ci\u0119\u017cko, obezw\u0142adnia\u0142a, dra\u017cni\u0142a, nie dawa\u0142a ani pracowa\u0107, ani odpocz\u0105\u0107\u201d. Upa\u0142 psu\u0142 nastr\u00f3j ledwo tylko co Terey zwleka\u0142 si\u0119 rano z \u0142\u00f3\u017cka, ledwo tylko co zjada\u0142 \u015bniadanie i wyszykowywa\u0142 si\u0119 do pracy. \u201eNa my\u015bl o ci\u0119\u017carze niewidocznego s\u0142o\u0144ca, kt\u00f3re gdy tylko przekroczy pr\u00f3g, zwali mu si\u0119 na barki, naci\u015bnie ciemi\u0119, ogarn\u0119\u0142a go nag\u0142a s\u0142abo\u015b\u0107\u201d.<\/p>\n\n\n\n
W pracy nie by\u0142o lepiej. \u201eCa\u0142\u0105 ambasad\u0119 w\u0119giersk\u0105 ogarnia\u0142a omdlewaj\u0105ca senno\u015b\u0107, drzemali nad papierami, ocierali lepkie d\u0142onie o p\u0142\u00f3cienne spodnie, rozchyliwszy koszul\u0119 nadstawiali l\u015bni\u0105c\u0105 od potu pier\u015b w strumie\u0144 ch\u0142odu nap\u0119dzany wentylatorem\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Wiecz\u00f3r ulgi nie przynosi\u0142 \u017cadnej. \u201eUpa\u0142 nie zel\u017ca\u0142, zmieni\u0142o si\u0119 tylko jego \u017ar\u00f3d\u0142o, \u017car bi\u0142 od czerwonawej, spieczonej ziemi i rozpalonych kamieni.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Ale Terey m\u00f3g\u0142 przynajmniej w domu sch\u0142odzi\u0107 si\u0119 w k\u0105pieli. \u201eWoda czeka\u0142a, a\u017c powr\u00f3ci z biura. Kucharz napuszcza\u0142 j\u0105 o \u015bwicie, bo w ci\u0105gu dnia blaszany zbiornik na dachu tak si\u0119 rozgrzewa\u0142, \u017ce z kranu wali\u0142 ukrop\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Noce by\u0142y duszne, mokre i p\u0142ytkie. \u017bali\u0142a mu si\u0119 Margit – kochanka: \u201eM\u0119czy upa\u0142. Poduszka w nocy klei si\u0119 do plec\u00f3w\u2026Nie mog\u0119 spa\u0107\u2026Parno jak w oran\u017cerii\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Jednym s\u0142owem udr\u0119ka. Narzekanie na pogod\u0119 rozpoczyna\u0142o ka\u017cd\u0105 rozmow\u0119, budowa\u0142o emocjonaln\u0105 ni\u0107, spaja\u0142o wsp\u00f3lnot\u0119 ekspat\u00f3w. A to Istvan powie: \u201ePiekielny klimat.. Obezw\u0142adnia, usypia\u201d. A to Profesor Salminen, wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cy z Margit, sobie ponarzeka: \u201eMorderczy klimat rozk\u0142ada fizycznie\u201d. A to nawet Ambasadorowi pos\u0142u\u017cy jako pretekst do odes\u0142ania Tereya z Delhi: \u201eTropik z\u017cera\u2026 we\u017acie dwa-trzy tygodnie odpoczynku\u2026\u201d<\/p>\n\n\n\n
Ale kiedy Terey wyjedzie na po\u0142udnie, skwar mu nagle s\u0142u\u017cy: \u201eDobrze mi. Zastygam w upale jak owad w bursztynie, zapomnia\u0142em zupe\u0142nie o Delhi i ambasadzie\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Nadej\u015bcie monsunu zwiastuje p\u0119cznienie powietrza. Staje sie wilgotne, ci\u0119\u017ckie, oblepiaj\u0105ce. Wysysa pot z ka\u017cdej pory w sk\u00f3rze. A w lipcu przychodzi do Delhi chwilowe wytchnienie. Deszcz sch\u0142adza powietrze i ziemi\u0119. Na Tereya dzia\u0142a jak balsam: \u201eMonsun\u2026 plusk sieczonych rozlewisk i wspania\u0142a wo\u0144 obudzonej ziemi, kt\u00f3ra zaczyna\u0142a gasi\u0107 pragnienie\u201d. \u201eNareszcie jest czym oddycha\u0107\u201d. Ale deszczom tego ma\u0142o. Lej\u0105 si\u0119 \u015bcian\u0105, wodogrzmoc\u0105. Wyp\u0142ukuj\u0105 izolacj\u0119 z dach\u00f3w, wdzieraj\u0105 si\u0119 przez tarasy i balkony do salon\u00f3w i sypial\u0144. Pada wsz\u0119dzie i nieprzewidywalnie, nawet je\u015bli chwilowo. Terey przypomina sobie lokaln\u0105 m\u0105dro\u015b\u0107: \u201eW porze monsun\u00f3w domu nie tra\u0107 z oczu\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Przestaje pada\u0107 ju\u017c nawet w ko\u0144cu wrze\u015bnia. Ale powietrze d\u0142ugo trzyma wilgo\u0107. Co z tego, \u017ce ch\u0142odniej, skoro oddycha si\u0119 wcale nie l\u017cej. Terey sapie i marudzi po staremu. A nas\u0105czona po dzi\u00f3bek gleba deszczu ju\u017c dawno nie wch\u0142ania. Wi\u0119c si\u0119 wsz\u0119dzie porozlewa\u0142o. Komarzyska i inne owady wyroi\u0142y si\u0119 z tego nadmiaru wody \u017cywio\u0142owo i wyk\u0142adniczo. \u017beby tylko bucza\u0142y. Gryz\u0105 dotkliwie, upodobaj\u0105c sobie zw\u0142aszcza stopy. Nie wiedzie\u0107 czemu. A bzyczenie uk\u0142ada si\u0119 w z\u0142owieszcz\u0105 ari\u0119: denga, denga, dengaaa.<\/p>\n\n\n\n
Terey w szcz\u0119\u015bliwych \u017cy\u0142 jednak czasach, bo w listopadzie, kiedy ju\u017c wszystko schnie i si\u0119 studzi, nie do\u015bwiadczy\u0142 s\u0142ynnego ju\u017c w \u015bwiecie delhijskiego smogu. Kiedy w listopadzie 2017 roku l\u0105dowali\u015bmy z \u017con\u0105 w Delhi rozpoczynaj\u0105c nasz turystyczny tour, prze\u017cy\u0142em chwile lekkiej grozy. Samolot ju\u017c dotkn\u0105\u0142 ko\u0142ami ziemi, ju\u017c p\u0142ynnie zacz\u0105\u0142 hamowa\u0107, a tu za oknem dym jaki\u015b przes\u0142ania widok, a w kabinie czu\u0107 wyra\u017any sw\u0105d. Bez ochyby po\u017car, awaria \u2013 pomy\u015bla\u0142em sobie. Ju\u017c zacz\u0105\u0142em si\u0119 rozgl\u0105da\u0107 za wyj\u015bciami ewakuacyjnymi, wypi\u0105\u0142em si\u0119 z pasa. A to smog by\u0142 tylko w\u0142a\u015bnie. Mnie oczywi\u015bcie nikt nie uprzedzi\u0142, \u017ce nas tak w Delhi powita ju\u017c na lotnisku.<\/p>\n\n\n\n
Kiedy w grudniu 2024 r. przylecia\u0142em na rekonesans przed obj\u0119ciem plac\u00f3wki, by\u0142em na smog gotowy. Jednak nie mia\u0142em \u015bwiadomo\u015bci, \u017ce teraz kroi\u0107 go mo\u017cna, bigosowa\u0107, w nim rze\u017abi\u0107 mo\u017cna. W ka\u017cdym razie to ju\u017c nie mu\u015blin powietrzny by\u0142, gangesowy malmal, szyfon czy organza, lecz flanela jaka\u015b oblepiaj\u0105ca, flausz, przechodz\u0105cy momentami w filc. Jeden z ambasador\u00f3w pa\u0144stw zachodnich zrobi\u0142 wtedy screen shot z danymi dotycz\u0105cymi wska\u017anika AQI (air quality index). W jego stolicy AQI wskazywa\u0142 17, w Nowym Delhi o tej samej porze \u2013 1700 (powy\u017cej 150 mo\u017cna ju\u017c m\u00f3wi\u0107 o z\u0142ym wp\u0142ywie powietrza na zdrowie).<\/p>\n\n\n\n
W styczniu 2025 r. pojecha\u0142em sobie pouprawia\u0107 jogging w Parku Nehru. \u015acie\u017cka tam biegowa wspania\u0142a, z mi\u0119ciutkiego tartanu zrobiona, w sam raz pod moje schorowane kolana. Ale po biegu czu\u0142em, jakbym wypali\u0142 cygaro, i to ci\u0119\u017ckie, z zaci\u0105ganiem si\u0119, d\u0142ug\u0105 cohib\u0119, ale niestety podrabian\u0105, w kt\u00f3rej aromatyczny li\u015b\u0107 tytoniu (jak pami\u0119tamy: zwijany za czas\u00f3w Tereya na wilgotnym udzie m\u0142odej Kubanki) zast\u0105pi\u0142 wysuszony p\u0142at \u0142opianu z ogr\u00f3dka Genowefy Pigwy (i nie powiem, na jakiej cz\u0119\u015bci jej cia\u0142a zwijany). Nie twierdz\u0119, \u017ce bieg\u0142em tak szybko, \u017ce czu\u0142em spowalniaj\u0105cy op\u00f3r powietrza, ale jak si\u0119 obejrza\u0142em za siebie, to przywidzia\u0142 mi si\u0119 wyra\u017any tunel, przypominaj\u0105cy sylwetk\u0119 cz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n
Dzi\u015b na szcz\u0119\u015bcie technologia pomaga radzi\u0107 sobie z ka\u017cd\u0105 niedogodno\u015bci\u0105 klimatyczn\u0105. Tak\u017ce ze smogiem. W pomieszczeniach biurowych, w mieszkaniach, samochodach pracuj\u0105 wydajne bardzo filtry powietrza. Tylko bucz\u0105, \u017ce ani si\u0119 skupi\u0107 za dnia, ani wyspa\u0107 w nocy. A na upa\u0142y, tak ubezw\u0142asnowalniaj\u0105ce Tereya, jest oczywi\u015bcie klimatyzacja. Niedogodno\u015b\u0107 taka pobytu, \u017ce zamyka si\u0119 on w czterech \u015bcianach, kontakt z otaczaj\u0105c\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 pozostaje tylko wzrokowy, a przemieszczanie polega na szybkim przeskakiwaniu z jednej klimatyzowanej ba\u0144ki do drugiej. Ale upa\u0142 wykorzystuje przecie\u017c ka\u017cd\u0105 szczelin\u0119. Potrafi zmoczy\u0107, zm\u0119czy\u0107 i zdo\u0142owa\u0107 w par\u0119 chwil, mi\u0119dzy drzwiami samochodu i drzwiami Ambasady.<\/p>\n\n\n\n
Oczywi\u015bcie dyplomaci dostaj\u0105 dodatki i maj\u0105 przywileje z tytu\u0142u trudnego klimatu. Ale i tak b\u0119d\u0105 narzeka\u0107. Fakt, Europejczykowi, zw\u0142aszcza p\u00f3\u0142nocnemu, mo\u017ce on wyrz\u0105dzi\u0107 trwa\u0142\u0105 szkod\u0119. Mam koleg\u00f3w, kt\u00f3rym po latach wysz\u0142y zmiany sk\u00f3rne, popsu\u0142y si\u0119 nerki, nadwer\u0119\u017cy\u0142o serce. W Delhi za czas\u00f3w Tereya mo\u017cna by\u0142o si\u0119 jedynie pociesza\u0107 sentencjami doktora Kapura, lekarza, chirurga, a \u201ecz\u0142onkowie korpusu dyplomatycznego ju\u017c go znali i nawet lubili, bo z g\u00f3ry zapewnia\u0142, \u017ce wszystkie choroby mieszkaj\u0105 w ka\u017cdym ciele, chodzi jedynie o znalezienie form koegzystencji, w czym wydatnie pomaga podw\u00f3jna whisky z lodem, oczywi\u015bcie pita po zachodzie s\u0142o\u0144ca\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Dyplomata musi by\u0107 gotowy na wszystko, i na upa\u0142y, i na mrozy. Na Grenlandii funkcjonuje przecie\u017c Konsulat Generalny Islandii, Konsulat USA, a na Spitsbergenie Rosja utrzymuje Konsulat Generalny. Polska ma Konsulat Generalny w Irkucku. A tam te\u017c przecie\u017c mrozy potrafi\u0105 by\u0107 prawdziwie syberyjskie. To mo\u017ce jednak upa\u0142y lepsze? W ka\u017cdym razie przepisy dotycz\u0105ce uprawnie\u0144 polskich dyplomat\u00f3w pisane s\u0105 nadal przez urz\u0119dnik\u00f3w, kt\u00f3rzy karier\u0119 robili w klimatach surowych lub umiarkowanych. Naszym dyplomatom przys\u0142uguj\u0105 bowiem dop\u0142aty na ogrzewanie mieszka\u0144, ale nie na ich sch\u0142adzanie (a klimatyzacja przecie\u017c tu w Delhi \u017cre kilowaty jak smok wawelski owieczki).<\/p>\n\n\n\n
Dyplomaci na klimat zawsze b\u0119d\u0105 narzeka\u0107. Bo narzeka\u0107 na klimat mo\u017cna bezkarnie. Narzekanie na porz\u0105dki spo\u0142eczne, ustr\u00f3j, stan us\u0142ug zdrowotnych, zachowanie policji zawiera w sobie zawsze ryzyko nara\u017cenia si\u0119 na nieprzyjemno\u015bci u gospodarzy, nawet je\u015bli si\u0119 czyni to w g\u0142\u0119boko prywatnym gronie, a w skrajnym przypadku mo\u017ce doprowadzi\u0107 do ekspulsji. A rozmowa o klimacie jest zawsze politycznie neutralna, no mo\u017ce prawie zawsze. Wi\u0119c st\u0119kaj\u0105 i labiedz\u0105. Nawet w Nairobi, kt\u00f3re dla mnie klimat mia\u0142o i\u015bcie sanatoryjny przez 10 miesi\u0119cy w roku. Za dnia oko\u0142o 27 stopni, w nocy 18. Bez klimatyzacji m\u00f3g\u0142 si\u0119 cz\u0142owiek obej\u015b\u0107. Nawet w porach deszczowych powietrze szybko si\u0119 przesusza\u0142o. I malaria nie zagra\u017ca\u0142a. A niekt\u00f3rzy biadolili. Mnie za\u015b s\u0142o\u0144ce tak rozja\u015bnia\u0142o nastr\u00f3j i umys\u0142, \u017ce ci\u0119\u017cko mi by\u0142o potem (i na zawsze) przyzwyczai\u0107 si\u0119 znowu do naszych jesienno-zimowych ciemno\u015bci, zas\u0142oni\u0119tego md\u0142ymi chmurami nieba, wygaszonego na d\u0142ugie tygodnie s\u0142o\u0144ca.<\/p>\n\n\n\n
A tu w Delhi s\u0105 dwa miesi\u0105ce s\u0142odz\u0105cej wszystkie cierpkie stany pogodowe wiosny. Niespiesznej, skradaj\u0105cej si\u0119 ma\u0142ymi krokami, ale konsekwentnie, metodycznie, nieodwracalnie, pe\u0142nej spokojnego \u015bpiewu ptak\u00f3w, nienachalnych kwietnych rozb\u0142ysk\u00f3w, nie to co eksplozja wegetacyjna (i reprodukcyjna) w naszych szeroko\u015bciach geograficznych. Skrada si\u0119 ta wiosna i intensywnieje, a\u017c nie wiadomo, jak i kiedy cz\u0142owiek k\u0105pie si\u0119 w letnim warze. Wiosna tutaj to zdradliwe gotowanie ekspat\u00f3w jak kolokwialnych \u017cabek. Ani si\u0119 obejrz\u0105, ani si\u0119 nie naciesz\u0105, a ju\u017c s\u0105 na bia\u0142ko upa\u0142em \u015bci\u0119ci.<\/p>\n\n\n\n
Stara rada dla dyplomat\u00f3w g\u0142osi: na\u015bladuj w zmaganiach z pogod\u0105 tubylc\u00f3w. Oni stosuj\u0105 sjest\u0119, ty jej przestrzegaj. Oni wstaj\u0105 o czwartej, by pobiega\u0107, czy w golfa pogra\u0107, ty r\u00f3b to z nimi. Oni do powa\u017cnych spraw merytorycznych zabieraj\u0105 si\u0119 dopiero przed wieczorem, i ty si\u0119 zabieraj. Na\u015bladuj ich ruchy, spos\u00f3b ubierania si\u0119, a najwa\u017cniejsze \u2013 ich diet\u0119. Nie ma takiego klimatu, do kt\u00f3rego nawet cz\u0142owiek p\u00f3\u0142nocny nie m\u00f3g\u0142by si\u0119 przystosowa\u0107, ka\u017cdy cz\u0142owiek. No tak, m\u00f3wi\u0105 mi besserwisserzy, tylko dlaczego Afroamerykanie stanowi\u0105 na Alasce mniej ni\u017c 4 procent ludno\u015bci, a w Luizjanie prawie jedna trzeci\u0105? Bo przemieszcza\u0107 im przecie\u017c nikt w ramach USA nie zabrania.<\/p>\n\n\n\n
Genetycznie Istvan Terey musia\u0142 te\u017c mie\u0107 przecie\u017c w DNA jakie\u015b uodparniaj\u0105ce na skwar kody. Bo Goci, wiadomo, rozeszli si\u0119 po Europie z g\u0142\u0119boko p\u00f3\u0142nocnych siedlisk, ale tacy Hunowie szli do nas ze \u015brodokowoazjatyckich step\u00f3w, gdzie latem s\u0142o\u0144ce potrafi rozgrza\u0107 ziemi\u0119 jak patelni\u0119. A Terey cierpi, a narzeka. Brak wydajno\u015bci pracy upa\u0142em chce wyt\u0142umaczy\u0107. Naczyta\u0142em si\u0119 w m\u0142odo\u015bci teorii, jak to zbyt ciep\u0142y klimat nie przysposabia do pracy i wynalazczo\u015bci, dlaczego to tylko w strefie umiarkowanej post\u0119p ludzko\u015b\u0107 notowa\u0142a najdynamiczniejszy. Ale przecie\u017c, tu nad Indusem i Gangesem cywilizacja zrodzi\u0142a si\u0119 stara i bogata. Wzniesiono w tym upale wspania\u0142e budowle, napisano wspania\u0142\u0105 literatur\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Nie klimat wi\u0119c tak naprawd\u0119 pogr\u0105\u017ca w letargu Tereya.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Poznajemy radc\u0119 Tereya, kiedy w Delhi pogodowy piec topi m\u00f3zgi. Gor\u0105c jak w koronie S\u0142o\u0144ca. Radca Terey cierpi. \u201eT\u0119 ja\u0142ow\u0105, od miesi\u0119cy niezmienn\u0105 pogod\u0119 mo\u017cna by\u0142o znienawidzie\u0107, zia\u0142a \u017carem z rozpalonych mur\u00f3w, k\u0142ad\u0142a si\u0119 ci\u0119\u017cko,…<\/p>\n