Terey jest patriot\u0105. Czuje si\u0119 W\u0119grem do szpiku ko\u015bci. Na dobre i na z\u0142e.<\/p>\n\n\n\n
Jego patriotyzm wystawiony by\u0142 na niebylejakie pr\u00f3by. Jako W\u0119gier bez szemrania poszed\u0142 bi\u0107 si\u0119 z Sowietami. Jako W\u0119gier zaakceptowa\u0142 now\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 po wojnie. I nowych W\u0119gr\u00f3w przy sterze w\u0142adzy. \u201eZ Rosjanami przyszli tacy, kt\u00f3rzy kiedy\u015b u nas mieszkali, dla tamtych byli najlepszymi W\u0119grami, dla nas nie. Niewiele mieli wsp\u00f3lnego z krajem, kt\u00f3rego nie znali\u201d. Ale jednak byli W\u0119grami.<\/p>\n\n\n\n
\u201eKocham W\u0119gry. Czas miesi nas jak piekarz ciasto, szukam zaczynu, pr\u00f3buj\u0119 rozpozna\u0107 si\u0142y, kt\u00f3re s\u0142u\u017c\u0105 narodowi, chc\u0119 sprawiedliwo\u015bci i wolno\u015bci\u201d. Zaakceptowa\u0142 socjalizm, uzna\u0142 jego historyczn\u0105 legitymacj\u0119. \u201eI te zmiany s\u0105 nieodwracalne\u201d \u2013 skonstatowa\u0142. Ba, uzna\u0142, \u017ce w\u0142a\u015bnie nowy re\u017cim jest tym zaczynem, kt\u00f3ry pozwoli W\u0119grom si\u0119 podnie\u015b\u0107 i wyrosn\u0105\u0107. \u201eDrzemie wiele si\u0142y na narodzie, socjalizm je budzi, to nie frazes\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Komunist\u0105 nie by\u0142, ale do komunistycznej w\u0142adzy przylgn\u0105\u0142. Mo\u017ce pocz\u0105tkowo zaakceptowa\u0142 j\u0105 w masochistycznym odruchu samookaleczenia za s\u0142u\u017cb\u0119 przegranemu pa\u0144stwu, kt\u00f3re posz\u0142o na sojusz z Hitlerem, jak hiena na s\u0142u\u017ceniu Niemcom korzysta\u0142o, inkorporuj\u0105c cz\u0119\u015b\u0107 S\u0142owacji, sowieckiej Ukrainy, Jugos\u0142awii i Rumunii. I okry\u0142o si\u0119 ha\u0144b\u0105. Ale potem wm\u00f3wi\u0142 sobie, \u017ce socjalizm to post\u0119p. Istvan definiuje si\u0119 bowiem jako cz\u0142owiek z innego, nowego \u015bwiata. \u201e\u017by\u0107 \u2013 to znaczy nie godzi\u0107 si\u0119 na \u015bwiat zastany, przyspiesza\u0107 zmiany, obala\u0107 rz\u0105dc\u00f3w i budowa\u0107\u201d. Wi\u0119c do komunist\u00f3w przywar\u0142, bo chcia\u0142 z nimi zmienia\u0107 \u015bwiat.<\/p>\n\n\n\n
W Nowym Delhi refleksji patriotyczno-politycznych pocz\u0105tkowo nie ujawnia. Chocia\u017c wyjecha\u0142 na plac\u00f3wk\u0119 po \u015bmierci Stalina, kiedy odwil\u017c w ZSRR ju\u017c dawa\u0142a o sobie zna\u0107. Co prawda w Budapeszcie nadal rz\u0105dzili stalini\u015bci, ale jakie\u015b tam zmiany nast\u0105pi\u0142y. M\u00f3g\u0142 wi\u0119c si\u0119 zastanawia\u0107, co dzia\u0107 si\u0119 b\u0119dzie dalej, je\u015bli w Moskwie dosz\u0142o ju\u017c do przetasowa\u0144 kadrowych (pocz\u0105wszy od egzekucji Berii), chocia\u017c na referat Chruszczowa trzeba b\u0119dzie jeszcze poczeka\u0107. Nostalgii za krajem Terey wi\u0119kszej nie uzewn\u0119trznia. Mo\u017ce t\u0119skni\u0105c okazjonalnie za leczo i \u201ebycz\u0105 krwi\u0105\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Kiedy w pa\u017adzierniku 1956 r. re\u017cim Rakosiego zaczyna si\u0119 chwia\u0107, a ludzie wychodz\u0105 na ulice, Istvan si\u0119 budzi. Zastanawia si\u0119, co posz\u0142o nie tak. Powtarza sobie s\u0142owa przyjaciela o imieniu Bela: \u201eNie idea zawini\u0142a, tylko ma\u0142o\u015b\u0107 ludzi, kt\u00f3rzy nauczyli si\u0119 s\u0142ucha\u0107 dyktatu, nie rozkazuj\u0105, a od lat powtarzaj\u0105c cudze rozkazy, boj\u0105 si\u0119 wolno\u015bci, bo sami nie wiedzieliby, co z ni\u0105 pocz\u0105\u0107. Nie ufaj\u0105 narodowi, wi\u0119c go pilnuj\u0105\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Bo Istvan uosabia tak wielu literat\u00f3w, intelektualist\u00f3w, kt\u00f3rzy dali si\u0119 zaczadzi\u0107, dali zniewoli\u0107 sobie umys\u0142y. W Polsce powojennej by\u0142o ich przecie\u017c na p\u0119czki.<\/p>\n\n\n\n
Lojalnemu wobec re\u017cimu Istvanowi trudno by\u0142o prze\u0142ama\u0107 si\u0119 i przyzna\u0107 do b\u0142\u0119dnego wyboru. Trudno, bo Istvan by\u0142 w\u0142adzy pos\u0142uszny, ale zeszmaci\u0107 si\u0119 do ko\u0144ca nie da\u0142. Bela przywo\u0142uje losy wsp\u00f3lnego przyjaciela Tibora. Tibor by\u0142 represjonowany: \u201eP\u00f3\u0142tora roku pisania \u017cyciorys\u00f3w, rozrastaj\u0105cych si\u0119 w powie\u015b\u0107, pe\u0142n\u0105 podtekst\u00f3w, niedom\u00f3wie\u0144, podejrze\u0144\u201d. \u201eTibor wspomina\u0142 i Ciebie, pada\u0142o Twoje nazwisko w czasie \u015bledztwa, stawiano mu Ciebie jako przyk\u0142ad lojalno\u015bci, rzetelnej wsp\u00f3\u0142pracy\u201d. Ale przecie\u017c zezna\u0144 przeciwko Tiborowi Istvan nie sk\u0142ada\u0142. A zatem nie donosi\u0142, nie si\u0119gn\u0105\u0142 moralnego dna.<\/p>\n\n\n\n
W ko\u0144cu jednak Istvan dokonuje prze\u0142omowej diagnozy: \u201eNie mo\u017cna tak \u017cy\u0107 \u2013 zacisn\u0105\u0142 pi\u0119\u015bci \u2013 nie mo\u017cna\u2026\u201d I powita\u0142 nadziej\u0119 zmian z rado\u015bci\u0105. Ale oczywi\u015bcie na oportunistycznej zasadzie: \u201esocjalizm tak, wypaczenia nie\u201d. Jak Broniewski, Putrament. A Andrzejewski, czyli mi\u0142oszowski Alfa, wyst\u0105pi\u0142 przecie\u017c z PZPR dopiero w 1957 r. Mo\u017ce jeszcze w pa\u017adzierniku 1956 r. wierzy\u0142 w odnow\u0119, bo by\u0142 prezesem warszawskiego oddzia\u0142u ZLP, wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142 \u201eEurop\u0119\u201d (dopiero po jej zamkni\u0119ciu przed ukazaniem si\u0119 pierwszego numeru zerwa\u0142 z PZPR). Terey zrywa\u0107 ze socjalizmem nie chcia\u0142. W Polsce niekt\u00f3rzy intelektuali\u015bci r\u00f3wnie\u017c. Dopiero stan wojenny w 1981 r. nieodwo\u0142alnie i stanowczo odrzuci\u0142 ich od socjalistycznej idei. Ryszard Kapu\u015bci\u0144ski do po\u0142owy lat siedemdziesi\u0105tych wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z wywiadem PRL. W sierpniu 1980 r. pojecha\u0142 do Gda\u0144ska. \u201eGdy jedzie do stoczni, nie jest opozycjonist\u0105, lecz pupilem w\u0142adzy, zaufanym towarzyszem towarzyszy z KC\u201d \u2013 Domos\u0142awski cytowa\u0142 w swojej ksi\u0105\u017cce Janusza Rolickiego, koleg\u0119 pisarza z \u201eKultury\u201d. Kapu\u015bci\u0144ski podziwia \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d, ale z dystansu. Po wprowadzeniu stanu wojennego traci jednak prac\u0119 w PAP i przechodzi definitywnie na opozycyjn\u0105 stron\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Kapu\u015bci\u0144ski zreszt\u0105 w czasach Tereya, jesieni\u0105 1956 r., odwiedza\u0142 Indie. By\u0142a to jego pierwsza zagraniczna reporterska wyprawa. M\u00f3g\u0142 nawet spotka\u0107 Tereya. Bo Terey bardziej ni\u017c z dyplomatami styka\u0142 si\u0119 z dziennikarzami. Dzi\u0119ki Nagarowi zapewne. Ale Terey i Kapu\u015bci\u0144ski funkcjonowali przecie\u017c w r\u00f3\u017cnych rzeczywisto\u015bciach. Kapu\u015bci\u0144skiego na lotnisku w Delhi wita\u0142 \u00f3wczesny korespondent PAP Ryszard Frelek, p\u00f3\u017aniejszy partyjny bonzo, sekretarz KC PZPR, Ambasador PRL i literat. A Terey wpada akurat wtedy jesieni\u0105 1956 r. na redaktora Marka Trojanowskiego z PAP. Towarzyszy mu Misza Kondratiuk z TASS-u, a jak\u017ce. Nagar zaczepia Trojanowskiego: \u201ePolacy? \u2026 a was kto lubi? \u2026Pyszlaki, krzykacze, obiecuj\u0105 a nie dotrzymuj\u0105, ba\u0142aganiarze\u2026\u201d Wt\u00f3ruje mu Misza: \u201eKobiety lubi\u0105 pan\u00f3w Polak\u00f3w. Ko\u0142o dam umiej\u0105 drepta\u0107, napuszeni jak indyki\u201d. Istotnie nasi korespondenci PAP byli wtedy tam bardzo szarmanccy.<\/p>\n\n\n\n
Po dymisji Rakosiego w lipcu 1956 r. by\u0142 Terey w reformatorskiej euforii: \u201eOdej\u015bcie Rakosiego oznacza\u0142o pocz\u0105tek lawiny, serce mu wali\u0142o, zapowiada\u0142a si\u0119 wielka odmiana\u2026Kto b\u0119dzie mia\u0142 odwag\u0119 stan\u0105\u0107 naprzeciw hucz\u0105cego t\u0142umu, powiedzie\u0107 prawd\u0119 i wzi\u0105\u0107 na siebie trud kierowania\u201d. Ale swoich odczu\u0107 nie zdradza\u0142. Monologi polityczne wyg\u0142asza\u0142 jeszcze wewn\u0119trznie.<\/p>\n\n\n\n
Ze zrozumieniem przyj\u0105\u0142, \u017ce nowy komunistyczny lider \u201eGero si\u0119 che\u0142pi\u0142, \u017ce u nich na szcz\u0119\u015bcie nie by\u0142o Poznania\u2026\u201d I albo w naiwno\u015bci swojej, albo dla przykrycia w\u0142asnych emocji rzuci\u0142 Nagarowi tez\u0119 absurdaln\u0105. \u201eW Poznaniu musieli dzia\u0142a\u0107 agenci zachodnich s\u0142u\u017cb\u201d \u2013 obruszy\u0142 si\u0119 Terey\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Judyta i Ferenz spekuluj\u0105, co dalej z Rakosim. Terey wyja\u015bnia im: \u201eP\u00f3jdzie na boczny tor. Schowaj\u0105 go\u201d. Rzeczywi\u015bcie, schowali go w ZSRR. Sp\u0119dzi\u0142 tam jeszcze 15 lat, obj\u0119ty zakazem powrotu na W\u0119gry. Tu\u017c przed \u015bmierci\u0105 zaproponowano mu warunki powrotu, ale je odrzuci\u0142. Wo\u017any Ambasady, ten sam co wzi\u0105\u0142 butelk\u0119, i kt\u00f3rego to Terey w ten spos\u00f3b mia\u0142 rozpija\u0107, zdj\u0105\u0142 portret Rakosiego (Ferenz kaza\u0142 schowa\u0107 zdj\u0119cie w bibliotece, mo\u017ce za par\u0119 dni trzeba b\u0119dzie je znowu powiesi\u0107: \u201eA pan radca to jest oko\u0144, nie da si\u0119 po\u0142kn\u0105\u0107\u201d).<\/p>\n\n\n\n
W rozmowach Terey t\u0142umaczy: \u201ewiedziano o nadu\u017cyciach, musiano wiedzie\u0107\u2026Jednak z t\u0105 wiedz\u0105 nie\u0142atwo by\u0142o \u017cy\u0107. Nikt nie chcia\u0142 wierzy\u0107, krytyk\u0119 uwa\u017caj\u0105c za g\u0142osy wrog\u00f3w\u201d. \u201eAparat s\u0142u\u017cby \u015bledczej\u2026 nie tylko \u0142owi\u0142 wrog\u00f3w, ale ich stwarza\u0142, aby mie\u0107 na kogo polowa\u0107\u201d. A prawo? By\u0142a przecie\u017c rewolucja: \u201eto jest nieunikniona cena wielkich przeobra\u017ce\u0144\u201d. \u201eOgrodnik przycina drzewo, aby bujniej owocowa\u0142o\u201d. Nie\u0142atwo by\u0142o uwierzy\u0107 w ogrom zbrodni, kt\u00f3re za Stalina pope\u0142niono.<\/p>\n\n\n\n
Terey pr\u00f3buje potem jednak krytycznie analizowa\u0107 czasy stalinowskie: \u201eKa\u017cdy rz\u0105d mo\u017ce si\u0119 znale\u017a\u0107 w takim po\u0142o\u017ceniu, \u017ce musi si\u0119 uciec do gwa\u0142tu, zw\u0142aszcza rewolucyjny, r\u00f3\u017cnica, ta zasadnicza polega na tym, \u017ce gwa\u0142t nie mo\u017ce by\u0107 jedyn\u0105 form\u0105 kontaktu z obywatelami\u2026podobnie jak k\u0142amstwo, bo przyznasz, \u017ce ka\u017cdy rz\u0105d musi k\u0142ama\u0107 lub przynajmniej przemilcze\u0107 wiele spraw, kt\u00f3re ludzi dotkliwie obchodz\u0105\u201d. I nie boi si\u0119 wyg\u0142asza\u0107 swoje tezy towarzysko, co w czasach stalinowskich, ale nawet i potem, by\u0142o w \u015bwiecie socjalistycznych dyplomat\u00f3w nie do pomy\u015blenia. Na tak\u0105 szczero\u015b\u0107 nie pozwalano sobie nawet w domu, przy dzieciach. Kiedy jesieni\u0105 1981 r. jeden z cz\u0142onk\u00f3w kierownictwa MSZ spotyka\u0142 si\u0119 z naszymi dyplomatami w Nowym Jorku, wszystko co od siebie m\u00f3g\u0142 doda\u0107 do oficjalnego przekazu w\u0142adzy na temat sytuacji w kraju by\u0142o: \u201eNo jak widzicie, towarzysze, sytuacja jest nieciekawa\u201d. Nieciekawa? Tyle si\u0119 przecie\u017c dzia\u0142o.<\/p>\n\n\n\n
Wi\u0119c nie dziwota, \u017ce zaraz Tereya gasi czujny I Sekretarz Ferenz: \u201eNa czyj\u0105 ty\u015b stron\u0119 si\u0119 przemkn\u0105\u0142. Czy nie za blisko kapitalist\u00f3w?\u201d<\/p>\n\n\n\n
Istvan u\u015bwiadamia mu, \u017ce to bardziej Ferenz spika si\u0119 z kapitalistami. On widzi sytuacj\u0119 tak\u0105, jaka ona jest: \u201ePodle nam p\u0142ac\u0105 w ministerstwie, ka\u017cdy \u017cyje nadziej\u0105, \u017ce wyskoczy za granic\u0119 i z\u0142apie troch\u0119 dewiz, opierzy si\u0119, obsprawi, co nieco od\u0142o\u017cy. Mo\u017ce nawet zrobi par\u0119 drobnych interes\u00f3w na boku\u2026\u201d Nawet ich – dyplomat\u00f3w re\u017cim upokarza\u0142.<\/p>\n\n\n\n
I wieszczy Terey: \u201eZmiany b\u0119d\u0105. Musi by\u0107 demokratyzacja ustroju\u2026Ludzi t\u0119pi musz\u0105 odej\u015b\u0107, to dopiero si\u0119 zacz\u0119\u0142o, i lepiej ich nie stawia\u0107 pod mur\u2026trzeba ich odsy\u0142a\u0107 na emerytur\u0119\u2026dajmy im czas, \u017ceby si\u0119 dogrzebali sumienia\u2026\u201d<\/p>\n\n\n\n
Ferenz podsumowuje obywatelsk\u0105 odwag\u0119 Tereya: \u201eMasz nadziej\u0119, \u017ce przetrzymasz ambasadora…a wi\u0119c i mnie\u2026Ach, ty poeto, poeto – szepta\u0142 wzgardliwie\u201d.<\/p>\n\n\n\n
23 pa\u017adziernika 1956 r. wybucha powstanie. Kiedy zaczyna si\u0119 pierwsza sowiecka interwencja, dylematy obywatelskie w Tereyu wzbieraj\u0105. I oczywi\u015bcie nak\u0142ada si\u0119 na nie troska o losy rodziny, najbli\u017cszych.<\/p>\n\n\n\n
A pogada\u0107 nie ma ju\u017c z kim. W Ambasadzie patrz\u0105 si\u0119 na niego z coraz wi\u0119kszym podejrzeniem. A w korpusie dyplomatycznym omijani s\u0105 W\u0119grzy du\u017cym \u0142ukiem. Nawet przez wsp\u00f3\u0142towarzyszy z sowieckiego bloku. Prawda, zosta\u0142 mu jeszcze redaktor Nagar i kilku innych dziennikarzy.<\/p>\n\n\n\n
Jedyne przyj\u0119cie dyplomatyczne, na kt\u00f3re si\u0119 wtedy udaje, to raut w ambasadzie ZSRR z okazji 39 rocznicy Rewolucji Pa\u017adziernikowej. Musia\u0142o si\u0119 odbywa\u0107 ju\u017c po drugiej interwencji sowieckiej, kt\u00f3ra zacz\u0119\u0142a si\u0119 4 listopada. Nikt z nim nie rozmawia. Terey obserwuje t\u0142um z daleka.<\/p>\n\n\n\n
W Ambasadzie W\u0119gier na pocz\u0105tku listopada zorganizowano pokaz filmowy z recepcj\u0105. Okaza\u0142 si\u0119 totaln\u0105 pora\u017ck\u0105. Terey opisa\u0142 je jako niespodziewanie \u201emartwe przyj\u0119cie\u201d. \u201eAmbasador k\u0142\u00f3c\u0105cy si\u0119 na schodach, a go\u015bci nie ma\u201d. \u201eSze\u015b\u0107 os\u00f3b, kt\u00f3re zechcia\u0142y przyj\u015b\u0107, rozmawia szeptem jak w domu \u017ca\u0142oby\u201d. W swojej dyplomatyczniej karierze dwukrotnie do\u015bwiadczy\u0142em takich martwych przyj\u0119\u0107 w polskiej Ambasadzie. Ale o tym przy innej okazji.<\/p>\n\n\n\n
By\u0142o faktem – \u201eInne ambasady od nich stroni\u0105\u201d. Po usuni\u0119ciu premiera Nagy Terey konkluduje, \u017ce \u201eurz\u0119dnicza podleg\u0142o\u015b\u0107 ka\u017cdemu rz\u0105dowi pozbawi\u0142a ich godno\u015bci reprezentowania prawdziwych interes\u00f3w W\u0119gier\u201d. Pami\u0119tam, jak w 1990 r. stroniono od dyplomat\u00f3w NRD, kiedy by\u0142o ju\u017c wiadomo, \u017ce ich pa\u0144stwo przestanie istnie\u0107, a oni sami p\u00f3jd\u0105 na bezrobocie. Nie mieli ochoty si\u0119 nawet \u017cegna\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Ambasador Bajcsy, wiadomo \u2013 cwaniak, w opinii Judyty: \u201ewyczekuje\u201d. Przez ca\u0142y czas trwania kryzysu. Wydaje Tereyowi instrukcj\u0119: \u201eNie pchajcie si\u0119 z \u017cadnymi o\u015bwiadczeniami. Odsy\u0142ajcie do mnie, ja ich sp\u0142awi\u0119\u2026\u201d \u201ePami\u0119tajcie, Terey, \u017ce nie jeste\u015bcie tu za poet\u0119, nie puszczajcie przed czasem wodzy fantazji.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Ale Terey rozgada\u0142 si\u0119 ju\u017c na ca\u0142ego. I co ciekawe, hamulce puszczaj\u0105 tak\u017ce Ferenzowi: \u201eMasz monopol na odruchy uczciwo\u015bci Istvan, ja nie chc\u0119, \u017ceby mnie popychali luf\u0105 w krzy\u017c i prowadzili, bo przysz\u0142a pora p\u0142aci\u0107 za tych, co w por\u0119 odskoczyli, zwin\u0119li chor\u0105giewk\u0119\u201d. Kurs Nagy\u2019a ocenia\u0142 jednak krytycznie: \u201eUst\u0119pujemy krok po kroku, godzimy si\u0119 na kompromisy\u2026\u201d Ale jego wcze\u015bniejszy oportunizm wyra\u017anie uwiera mu sumienie: \u201eZapiera\u0142em si\u0119 towarzyszy nie dla kariery, ja nie mog\u0119 \u017cy\u0107 bez partii. By\u0142em m\u0142ody, wierzy\u0142em \u015blepo\u2026\u201d Istvan w szoku: \u201eCo ci\u0119 dzi\u015b nasz\u0142o?\u201d Taka ekspiacja ze strony cz\u0142owieka, kt\u00f3ry do dyplomacji trafi\u0142 z Ministerstwa Spraw Wewn\u0119trznych, by\u0142a czystym atakiem paniki.<\/p>\n\n\n\n
Terey ten nag\u0142y wybuch szczero\u015bci ze strony Ferenza t\u0142umaczy sobie, \u017ce \u201eon dlatego m\u00f3wi tak swobodnie, bo si\u0119 ze mn\u0105 nie musi liczy\u0107, ma poczucie przewagi i wie, \u017ce ja pisuj\u0119, ale tylko wiersze, nie notatki z prywatnych rozm\u00f3w, nie poufne raporty\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Istvan te\u017c przecie\u017c mia\u0142 wyrzuty: \u201eDochodzi\u0142y wiadomo\u015bci i nie wierzy\u0142em im. Nie chcia\u0142em wierzy\u0107. Prowadzeni na \u015bmier\u0107 krzyczeli w nadziei, \u017ce tacy jak ja ich us\u0142ysz\u0105. S\u0142ysza\u0142em\u2026Ale m\u00f3wi\u0142em: to niemo\u017cliwe, przynajmniej u nas, na W\u0119grzech. My\u015bla\u0142em, \u017ce W\u0119gry znam.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Ferenz daje Tereyowi \u017cyciow\u0105 porad\u0119: \u201eM\u00f3wi\u0119 ci, lepiej, \u017ce tu przesiedzimy najgor\u0119tszy czas\u2026\u201d<\/p>\n\n\n\n
Istvan coraz bardziej u\u015bwiadamia sobie, \u017ce kunktatorstwo, oboj\u0119tno\u015b\u0107 nie s\u0105 uczciw\u0105 postaw\u0105. Zwierza si\u0119 Ferenzowi: \u201eani \u015bwiat, ani B\u00f3g nie lubi letnich. Boj\u0119 si\u0119, \u017ce nie dost\u0105pimy \u0142aski oczyszczenia. I nie b\u0119dziesz mia\u0142 sposobno\u015bci przekona\u0107 si\u0119, do czego jeste\u015b zdolny. Kim jeste\u015b naprawd\u0119\u201d. \u201eTyle wiemy o sobie, ile nas sprawdzono\u201d \u2013 pisa\u0142a Szymborska. Pisa\u0142a po tragedii, do kt\u00f3rej dosz\u0142o w 1955 r., po czynie bohaterskim, w zagro\u017ceniu dos\u0142ownym. Dyplomaci w\u0119gierscy wtedy, jak polscy w 1981 r., nie ryzykowali \u017cyciem, b\u0119d\u0105c w bezpiecznym plac\u00f3wkowym oddaleniu, ale sprawdzeniu podlegali.<\/p>\n\n\n\n
Tak, przesilenia polityczne s\u0105 czasem okazj\u0105 do rachunku sumienia i testem przyzwoito\u015bci. Jak dla wielu wprowadzenie stanu wojennego w Polsce. W dyplomacji mieli odwag\u0119 podj\u0105\u0107 dramatyczne decyzje wtedy Romuald Spasowski i Zdzis\u0142aw Rurarz. Obaj spisali wspomnienia. Obaj obszernie t\u0142umaczyli, jak doszli do prze\u0142omowej decyzji. Wiarygodno\u015b\u0107 tych wyja\u015bnie\u0144 zawsze mo\u017ce by\u0107 kwestionowana. Bo nigdy przecie\u017c nie przyznaliby, \u017ce dzia\u0142ali pod wp\u0142ywem impulsu, mo\u017ce nawet wywo\u0142anego strachem, mo\u017ce nawet pod wp\u0142ywem podszept\u00f3w rodziny, czy te\u017c nawet ca\u0142kiem obcych ludzi. Wi\u0119c obaj opisywali, \u017ce prowadzi\u0142a ich do decyzji d\u0142uga i przemy\u015blana droga.<\/p>\n\n\n\n
Wanda Spasowska wyznawa\u0142a: \u201ePowiedzia\u0142abym, \u017ce to by\u0142 jaki\u015b proces, w og\u00f3le proces zmieniania mojego m\u0119\u017ca trwa\u0142 latami. On by\u0142 rozczarowany i zrozpaczony, jak si\u0119 przekona\u0142, czym jest komunizm, kt\u00f3ry przez ojca mia\u0142 wbity do g\u0142owy. Ma\u0142o tego, przed \u015bmierci\u0105 ojca obieca\u0142 mu, \u017ce b\u0119dzie kontynuowa\u0142 i b\u0119dzie wiernie budowa\u0142 lepsz\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107 \u015bwiata. To go trzyma\u0142o. Ale, je\u017celi chodzi o te ostatnie wypadki, wtedy w grudniu, to si\u0119 stawa\u0142o zupe\u0142nie niemo\u017cliwe do tolerowania, bo m\u0105\u017c mia\u0142 wiadomo\u015bci prawdziwe, a jednocze\u015bnie mia\u0142 te wszystkie polecenia i wskaz\u00f3wki z Warszawy. Oni uwa\u017cali, \u017ce wszystko jest normalnie.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Zdzis\u0142aw Rurarz – w relacji dziennikarza – \u201epodj\u0105\u0142 decyzj\u0119 w pe\u0142ni \u015bwiadomie. W jaki\u015b spos\u00f3b dojrzewa\u0142 do niej od wielu ju\u017c lat, cho\u0107 decyduj\u0105ce okaza\u0142o si\u0119 wprowadzenie stanu wojennego. Spaceruj\u0105c kiedy\u015b z \u017con\u0105 po Genewie na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych, gdzie akurat pracowa\u0142 w Sta\u0142ym Przedstawicielstwie PRL przy Europejskim Biurze ONZ, zwierzy\u0142 si\u0119, \u017ce przyjdzie moment, kiedy zwr\u00f3ci si\u0119 o azyl polityczny na Zachodzie. Zd\u0105\u017cy\u0142 ju\u017c bowiem wiele zaobserwowa\u0107 i przemy\u015ble\u0107, widz\u0105c spos\u00f3b dzia\u0142ania partii i socjalistycznego pa\u0144stwa.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Obaj byli u szczytu kariery. Obaj byli skazani ju\u017c tylko na zjazd w d\u00f3\u0142. Obaj byli zwi\u0105zani z wywiadem wojskowym. By\u0107 mo\u017ce \u0142ajdactwo, zwi\u0105zane z donoszeniem na innych, najbardziej ich uwiera\u0142o. Dezerteruj\u0105c chcieli sobie zmaza\u0107 t\u0119 plam\u0119? By\u0107 mo\u017ce.<\/p>\n\n\n\n
Ja mog\u0142em jeszcze spotka\u0107 polskich dyplomat\u00f3w, kt\u00f3rzy pracowali pod zwierzchnictwem Spasowskiego. I wspominali go niestety jako t\u0119pego doktrynera. Spotka\u0142em wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w Rurarza, kt\u00f3ry, w ich opowie\u015bciach, bra\u0142 gar\u015bciami dobrodziejstwa, zwi\u0105zane z PRL-owskimi przywilejami ludzi w\u0142adzy. A wszyscy owi wsp\u00f3\u0142pracownicy byli decyzjami obu dyplomat\u00f3w zaskoczeni. Nie zauwa\u017cyli tego powolnego dojrzewania? Mo\u017ce im tej decyzji zazdro\u015bcili?<\/p>\n\n\n\n
Ferenz wprowadza do rozmowy w\u0105tek geopolityczny: \u201eb\u0119dzie wojna\u201d. Ale Istvan go gasi, bo, wed\u0142ug niego, ZSRR i USA to \u201epot\u0119gi nieskore, \u017ceby skoczy\u0107 sobie do gard\u0142a\u201d. Tak, Amerykanie na rze\u017a budapeszte\u0144sk\u0105 nie zareagowali zbyt ostro. Mimo, \u017ce wielu W\u0119gr\u00f3w komunikaty Radia Wolna Europa potraktowa\u0142o jako zapowied\u017a, \u017ce Amerykanie rusz\u0105 W\u0119grom z pomoc\u0105. Czesi i S\u0142owacy w 1968 r. takich nadziei ju\u017c nie mieli. A Polacy w 1981 r. tym bardziej. Geopolityka. Strefy wp\u0142yw\u00f3w. Strach przed III wojna \u015bwiatow\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Po 4 listopada Major Stowne, jeden z Anglik\u00f3w, kt\u00f3rzy \u201edobrze mog\u0105 si\u0119 czu\u0107 tylko w Indiach\u201d, a zosta\u0142 tam po og\u0142oszeniu niepodleg\u0142o\u015bci, bo kocha\u0142 si\u0119 z c\u00f3rk\u0105 milionera, kt\u00f3ra zagin\u0119\u0142a (pono\u0107 zapad\u0142a na tr\u0105d), a on \u201epozosta\u0142 sam z legend\u0105\u201d, nie kry\u0142 rado\u015bci z postawy W\u0119gr\u00f3w: \u201eGratuluj\u0119. Nareszcie zdecydowali\u015bcie si\u0119 wyrwa\u0107 z czerwonego wora, kt\u00f3ry wam na \u0142eb zarzucono\u201d. Ale wtedy Kadar ju\u017c znikn\u0105\u0142 z Budapesztu. \u201eDlaczego? W Szolnok formuje nowy rz\u0105d. Po czyjej stronie s\u0142uszno\u015b\u0107? Czas poka\u017ce\u201d. Terey jednak Nagy\u2019owi nie ufa\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Kiedy walki w Budapeszcie trwaj\u0105, niepokoi si\u0119 Terey.: \u201eCh\u0142opcy, Ilona\u2026co z nimi b\u0119dzie?\u201d. Ale kochanka Margit ci\u0105gnie go w drug\u0105 stron\u0119: \u201eNie dam ciebie\u2026Nie zabierzecie mi go\u201d. \u201eWiedzia\u0142a, \u017ce czeka j\u0105 pr\u00f3ba, i nagle dostrzega swoja wielk\u0105, niepowtarzalna szans\u0119 \u2013 b\u0119d\u0119 go mia\u0142a, b\u0119d\u0119\u201d. \u201eNie b\u0119dzie mia\u0142 gdzie i do kogo wr\u00f3ci\u0107\u201d. Tak sobie marzy\u0142a. Naiwnie, niepoprawnie. Nie wiedzia\u0142a jednak, co mu w duszy gra\u0142o.<\/p>\n\n\n\n
Istvan jako\u015b losami rodziny g\u0142\u0119biej si\u0119 nie przejmowa\u0142: \u201eNie, nic si\u0119 im nie stanie\u201d. Nie szuka\u0142 kontaktu z nimi.<\/p>\n\n\n\n
Spekulowa\u0142 otwarcie o mo\u017cliwych scenariuszach dla swojej ojczyzny i dla siebie. Konkludowa\u0142: \u201ewszystko zale\u017cy od postawy Rosjan\u201d. I nie kry\u0142 nadziei zwi\u0105zanych z Kadarem: \u201eJest inny. Cz\u0142owiek z sercem\u201d. Ale Nagar sprowadza go na ziemi\u0119: \u201eW polityce trzeba my\u015ble\u0107 g\u0142ow\u0105 i \u017co\u0142\u0105dkiem, a najmniej anga\u017cowa\u0107 w ni\u0105 serce, serce nie jest dobrym doradc\u0105\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Istvan wiedzia\u0142 ju\u017c, \u017ce do powsta\u0144c\u00f3w budapeszte\u0144skich nigdy by nie do\u0142\u0105czy\u0142: \u201eJa do Rosjan wi\u0119cej nie b\u0119d\u0119 strzela\u0142\u201d. By\u0142 prawie dwa lata na froncie na Ukrainie. Wyleczy\u0142 si\u0119 z przemocy i \u017co\u0142nierki. Zosta\u0142 pacyfist\u0105: “Jak ja nienawidz\u0119 wojny. Jak\u017ce nienawidz\u0119 tych, kt\u00f3rzy ku niej popychaj\u0105\u201d.<\/p>\n\n\n\n
W ten to spos\u00f3b Terey wsta\u0142 na stron\u0119 Kadara. I nie rozpacza\u0142, kiedy to ludzie Kadara odwo\u0142ali go do kraju. Ba, wraca\u0142 do Budapesztu, \u017ceby Kadara wspiera\u0107. Bo tak pojmowa\u0142 nakazy patriotyzmu?<\/p>\n\n\n\n
Po trzech dniach sowieckiej interwencji ujawnia w Ambasadzie swoje pogl\u0105dy: \u201eJeste\u015bmy W\u0119grami\u2026A tam si\u0119 toczy walka o nasz\u0105 niepodleg\u0142o\u015b\u0107. Ferenz go koryguje: \u201eO socjalizm\u201d. Istvan strzela fraz\u0105 zamykaj\u0105c\u0105 dyskusj\u0119: \u201eDla mnie to jedno\u201d. Ilu\u017c to Polak\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych komunistom, tak\u017ce dyplomat\u00f3w, nazywa\u0142o swoje lojalno\u015bciowe wybory mniejszym z\u0142em. Bo inaczej Polska przekszta\u0142cona by\u0142aby w szesnast\u0105 republik\u0119? Bo inaczej wojna domowa w Polsce doprowadzi\u0142aby do wybuchu III wojny \u015bwiatowej? Wielu z nich swoje poparcie dla \u201ew\u0142adzy ludowej\u201d nazywa\u0142o aktem patriotyzmu. Nawet Jaruzelski. Co si\u0119 dziwi\u0107 Tereyowi.<\/p>\n\n\n\n
D\u0142ugo by\u0142 rozdarty, to fakt. M\u00f3wi\u0142: \u201ejak rozmawiam z Ferenzem, wiem, \u017ce powsta\u0144cy maj\u0105 s\u0142uszno\u015b\u0107, to samo z ambasadorem, jak z Judyt\u0105 i innymi, my\u015bl\u0119, co robi\u0107, \u017ceby ratowa\u0107 W\u0119gry przed rozdarciem. Samo istnienie pa\u0144stwa. Mo\u017cemy przesta\u0107 istnie\u0107, rozdziel\u0105 nas, znikniemy z map. Tak si\u0119 dzia\u0142o nawet z wi\u0119kszymi narodami.\u201d<\/p>\n\n\n\n
A Terey i ca\u0142a Ambasada siedzia\u0142a w te dni w izolacji, odci\u0119ta nawet od \u0142\u0105czno\u015bci z krajem. \u201eBajcsy chcia\u0142 si\u0119 spotka\u0107 z ambasadorem radzieckim, ale ten powiedzia\u0142, \u017ce nie ma czasu\u2026wtedy zadzwoni\u0142 do Chi\u0144czyk\u00f3w\u2026\u201d Wielk\u0105 legend\u0105 PRL-u by\u0142o, \u017ce to w\u0142a\u015bnie Chi\u0144czycy powstrzymali Chruszczowa przed interwencj\u0105 w Polsce w 1956 r. Dlatego nawet kiedy Pekin wzi\u0105\u0142 z Sowietami rozbrat, Chi\u0144czyk\u00f3w w Warszawie darzono skrywan\u0105, bo skrywan\u0105, ale sympati\u0105. Ale przed interwencj\u0105 na W\u0119grzech Chi\u0144czycy Sowiet\u00f3w nie powstrzymali.<\/p>\n\n\n\n
Powstanie w ko\u0144cu pad\u0142o. Bajcsy informuje kolektyw: \u201eDepesze, jakie otrzyma\u0142em z Budapesztu, m\u00f3wi\u0105 o ca\u0142kowitym opanowaniu sytuacji\u2026\u201d. \u201eUnikajcie niepotrzebnych zwierze\u0144..\u201d \u201eB\u0105d\u017acie rozs\u0105dni, lepiej uda\u0107 durnia\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Nadchodzi te\u017c depesza osobista, kt\u00f3ra uspokaja Tereya: \u201eJeste\u015bmy zdrowi stop nie martw si\u0119 kochany stop ju\u017c spok\u00f3j stop Ilona\u201d.<\/p>\n\n\n\n
III wojna \u015bwiatowa nie wybuch\u0142a. Pojawi\u0142a si\u0119 plotka, \u017ce ZSRR i USA dogada\u0142y si\u0119 w ko\u0144cu pa\u017adziernika, \u017ce w zamian za neutralno\u015b\u0107 ZSRR w konflikcie wok\u00f3\u0142 Kana\u0142u Sueskiego NATO powstrzyma si\u0119 od dzia\u0142a\u0144 innych ni\u017c humanitarne w przypadku sowieckiej interwencji na W\u0119grzech. Ale my – Polacy, zw\u0142aszcza spod znaku prawicy, buduj\u0105c nasze scenariusze historii alternatywnej Polski po 1945 r. czynnik geopolityczny jako\u015b lekcewa\u017cymy. Czy w \u00f3wczesnej geopolityce by\u0142a dla nas jakakolwiek szansa na finlandyzacj\u0119 czy titoizacj\u0119? Czy kto\u015b dzi\u015b w waszyngto\u0144skich czy natowskich archiwach wykopa\u0142 jakikolwiek scenariusz interwencji Zachodu w Polsce, militarnego wypchni\u0119cia Sowiet\u00f3w z Europy Centralnej w tamtych latach?<\/p>\n\n\n\n
Co martwi\u0142o jeszcze Tereya, to oboj\u0119tno\u015b\u0107 Hindus\u00f3w na los jego narodu: \u201eWszystko dla Hindus\u00f3w wa\u017cniejsze\u2026.nawet pojawienie si\u0119 szara\u0144czy od wydarze\u0144 w Europie\u201d. Przed ambasad\u0105 ZSRR odby\u0142a si\u0119 wprawdzie demonstracja, ale \u201eHindus\u00f3w sta\u0142o ze dwudziestu\u201d, z uniwersytetu. \u201eRozproszeni pot\u0119\u017cn\u0105 pie\u015bni\u0105 z megafonu\u2026wygwizdali samego Nehru\u201d. Bo, w ich opinii, \u201eNehru stch\u00f3rzy\u0142 i popar\u0142 ZSRR\u2026\u201d. O reakcji obecnych w\u0142adz (i opozycji) Indii na agresj\u0119 rosyjsk\u0105 na Ukrain\u0119 nie wypada w tym kontek\u015bcie nic tu pisa\u0107.<\/p>\n\n\n\n
S\u0142yszy Istvan: \u201eJu\u017c prasa przestaje si\u0119 zajmowa\u0107 W\u0119grami, panie Terey. Ju\u017c s\u0105 niewa\u017cne\u201d.<\/p>\n\n\n\n
W\u0119grzy musieli zrozumie\u0107, \u017ce \u015bwiat nad ich zmaganiem si\u0119 ze Sowietami nie zap\u0142acze. P\u00f3jdzie za swoimi sprawami. Ale czy oznacza\u0142o to kres nadziei na lepsze jutro? Pyta si\u0119 Terey: \u201eCzy mamy nadal szans\u0119 w r\u0119ku?\u201d \u201eKadar ma przeciw sobie wszystkich poza gar\u015bci\u0105, kt\u00f3rzy podobnie jak on my\u015bl\u0105, \u017ce ocal\u0105 W\u0119gry, to, co jeszcze zosta\u0142o z szale\u0144stwa i pogromu\u201d. \u201eCzy ocali\u0142 (Kadar) w sobie wiar\u0119 w socjalizm?\u201d Terey, zdaje si\u0119, ma nadziej\u0119, \u017ce Kadar potrzebuje takich jak on. I co w\u0142\u0105czy si\u0119 Terey w budow\u0119 gulaszowego komunizmu? Nie m\u00f3g\u0142 mie\u0107 przeczucia, czym to si\u0119 sko\u0144czy? Nie by\u0142 w tym oczywi\u015bcie osamotniony.<\/p>\n\n\n\n
Teraz ju\u017c odwaga w\u015br\u00f3d zespo\u0142u Ambasady gwa\u0142townie stania\u0142a. Ambasadorowi powstanie \u201e\u015bmierdzia\u0142o od pocz\u0105tku kontr\u0105\u201d, co Istvan kwituje: \u201eZnaczy, \u017ce nic nie zrozumia\u0142\u201d. Ferenz by\u0142 zadowolony, \u017ce \u201eChruszczow nie da\u0142 W\u0119gier\u201d. Istvan skomentowa\u0142: \u201eW\u0119gry nie s\u0105 \u0142y\u017ck\u0105, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna wetkn\u0105\u0107 za cholew\u0119\u201d. \u201eSocjalizm, jaki by by\u0142, jest nasz\u0105 w\u0142asn\u0105 spraw\u0105, nie do oddzielania od niepodleg\u0142o\u015bci\u201d. Ferenz widzi w tym nowe wcielenie oportunizmu: \u201eZ ciebie jest gracz\u2026wi\u0119c idziesz na now\u0105 koniunktur\u0119\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Wszyscy si\u0119 wzajemnie obserwuj\u0105. Czy kto\u015b wybierze z nich emigracj\u0119?<\/p>\n\n\n\n
Szyfrant komunikuje Tereyowi otwarcie: \u201eNic mnie nie obchodzi, je\u015bli ca\u0142e ambasady zwiej\u0105. Urz\u0119dnik\u00f3w byle kim si\u0119 zast\u0105pi, ale bramkarza albo skrzyd\u0142owych\u2026gdzie znale\u017a\u0107 takie talenty?\u201d. No tak, prawie ca\u0142a z\u0142ota jedenastka z Puskasem na czele zwia\u0142a. I rzeczywi\u015bcie wielki w\u0119gierski futbol nie odrodzi\u0142 si\u0119 ju\u017c nigdy. Szyfrant Kereny to by\u0142 \u201ema\u0142y, t\u0119gi cz\u0142owieczek\u201d. \u017byciowo dobrze prze\u0107wiczony: \u201eju\u017c tak\u0105 mam natur\u0119, \u017ce jak rozszyfruj\u0119 depesz\u0119, przepisz\u0119 na czysto, od razu zapominam\u201d. Powtarza\u0142 naoko\u0142o: \u201eJa jestem prosty szyfrant. Wzi\u0119li mnie z wojska i wys\u0142ali tutaj, robi\u0119 swoje\u201d. I mia\u0142 gdzie\u015b polityczne wybory. Ale Tereya informuje, \u017ce \u201eWolna Europa m\u00f3wi\u0142a o dezerterach z plac\u00f3wek: Nowy Jork, Pary\u017c, Londyn. W Wiedniu ambasad\u0119 atakowa\u0142 t\u0142um emigrant\u00f3w\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Terey odpala: \u201eMog\u0105 jecha\u0107, gdzie chc\u0105\u2026Uczuciowe szczury\u2026ilu z nich d\u0142ugo siedzia\u0142o wysoko za biurkiem, w cenzurze, w s\u0105dach, w bezpiecze\u0144stwie?\u201d<\/p>\n\n\n\n
Szyfrant diagnozuje, \u017ce uciec mo\u017ce \u201enawet Stary, bo ju\u017c wy\u017cej nie p\u00f3jdzie, a co od\u0142o\u017cy\u0142, przekaza\u0142 do Szwajcarii, tego mu i Kadar nie odbierze\u201d. I przepowiada Tereyowi: \u201eWy zostaniecie, ale mo\u017cecie sami si\u0119 spali\u0107, towarzyszu, m\u00f3wi\u0119 szczerze, bo wy zaraz skaczecie do oczu. Nie patrzycie komu\u2026\u201d<\/p>\n\n\n\n
Ale jednak Szef na Tereya patrzy podejrzliwie: \u201epo czyjej stronie wy jeste\u015bcie, Terey?\u201d Istvan na to: \u201ePan ambasador wie, nie ma o czym m\u00f3wi\u0107\u201d. Ale nie przekonuje Ambasadora. Ten podejrzewa Tereya o zamiar dezercji. Okazuje si\u0119, \u017ce jego jednorazowa kochanka Grace ostrzega\u0142a ambasadora, \u017ce Istvan chce zosta\u0107 po tej stronie, \u017ce nie wr\u00f3ci\u0142by. \u017be ucieknie do Australii. Zemsta by\u0142ej kochanki?<\/p>\n\n\n\n
\u201eBrednie!\u201d\u201eDogadza\u0142aby im moja ucieczka\u201d \u2013 zaprzecza Terey. Niepewna wyboru Tereya jest oczywi\u015bcie Margit: \u201eWr\u00f3ci\u0142by\u015b na niepewne do tego Kadara?\u201d Istvan odpowied\u017a ma gotow\u0105: \u201eA co mnie on obchodzi? Wraca\u0142bym do ojczyzny\u201d. I zdaje si\u0119, \u017ce swoj\u0105 niezdolno\u015bci\u0105 do zaakceptowania jego pojmowania patriotyzmu Margit go odrzuca: \u201eMargit \u017c\u0105da\u0142a, by dzieli\u0142 jej niech\u0119\u0107 do W\u0119gier. To jego ojczyzna. Jak o matce, nie wolno m\u00f3wi\u0107 \u017ale\u201d. Wygarnia jej: \u201eChcesz, \u017cebym dost\u0105pi\u0142 przez zdrad\u0119 oczyszczenia\u201d. Terey ju\u017c wie, \u017ce to jej niedoczekanie.<\/p>\n\n\n\n
Margit nie daje za wygran\u0105: \u201ePisz o swoich W\u0119grach, ale wyzw\u00f3l si\u0119 z obro\u017cy, kt\u00f3ra ci\u0119 d\u0142awi, ze swego czasu, z jego dora\u017anych uk\u0142ad\u00f3w\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Istvan jednak emigracji si\u0119 zwyczajnie boi: \u201eNawet je\u015blibym z oddalenia widzia\u0142, co mo\u017ce W\u0119grom zagra\u017ca\u0107, i swobodniej m\u00f3g\u0142 przemawia\u0107, zostaje jedno wielkie niedopowiedziane zastrze\u017cenie; \u201eAle ty z nami nie b\u0119dziesz dzieli\u0142 przysz\u0142o\u015bci, nie nadstawiasz grzbietu, ty\u015b ju\u017c wysiad\u0142, powiedzia\u0142e\u015b swoje \u2013 nie \u2013 nie i do\u015b\u0107, mo\u017cemy nawet rozumie\u0107 tak\u0105 decyzj\u0119, ale przynajmniej oszcz\u0119d\u017a nam poucze\u0144\u201d. I konstatuje: \u201eWszystko, co napisz\u0119 tam o W\u0119grach, b\u0119dzie pisaniem o przesz\u0142o\u015bci\u2026.\u201d A jednak powstawa\u0142a wtedy potem wielka literatura emigracyjna. Polski Mi\u0142osz, czy w\u0119gierski Marai. Chocia\u017c istotnie ich wp\u0142yw na ojczyzn\u0119 by\u0142 niewielki, a ju\u017c w przypadku Maraia odkryto go dla W\u0119gier i Zachodu dopiero po jego samob\u00f3jczej \u015bmierci. Ale jednak taki H\u0142asko na emigracji pisarsko si\u0119 nie odnalaz\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Margit spraw\u0119 sp\u0142aszcza: \u201eA czy musisz j\u0105 (ojczyzn\u0119) wlec za sob\u0105? Znajdziesz sto temat\u00f3w, inny kraj, nowi ludzie\u2026\u201d I podejrzewa, \u017ce strach przed literack\u0105 \u015bmierci\u0105 na emigracji jest tylko pretekstem: \u201eA mo\u017ce liczysz na mnie? Ja wezm\u0119 na swoje sumienie, uwolni\u0119 z wi\u0119z\u00f3w i uprowadz\u0119 dostatecznie daleko\u2026.\u201d<\/p>\n\n\n\n
On jednak wie, \u017ce musi wraca\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Nie zniech\u0119ca go wiadomo\u015b\u0107, \u017ce jego przyjaciel Bela Sabo zosta\u0142 zabity na granicy austriackiej.\u201eTylu osobom sprawi\u0142bym rado\u015b\u0107, jak\u017ce wygodnie by\u0142oby powiedzie\u0107: my\u015bmy przewidywali, od dawna si\u0119 na ucieczk\u0119 zanosi\u0142o\u2026jest winny, nareszcie mamy winnego\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Ma\u0142o kt\u00f3ry dyplomata, polski dyplomata u\u015bci\u015blijmy, musi stawa\u0107 przed podobnymi wyborami. Stawali dyplomaci bia\u0142oruscy po wydarzeniach 2020 r. i kilku z nich zdecydowa\u0142o si\u0119 na odwa\u017cny wyb\u00f3r. Stawali Rosjanie po agresji na Ukrain\u0119, ale odwa\u017cnych wybor\u00f3w by\u0142o tam jeszcze mniej. Nie wspominaj\u0105c o Afga\u0144czykach po powrocie do w\u0142adzy Talib\u00f3w w 2022 r.<\/p>\n\n\n\n
No dobrze, ale \u015bwiadomo\u015b\u0107 obywatelska nie musi budzi\u0107 si\u0119 tylko w chwilach tak dramatycznych. Czasami gwa\u0142towna zmiana polityki w\u0142asnego rz\u0105du mo\u017ce uruchomi\u0107 instynkt przyzwoito\u015bci. Tak? A ilu\u017c to dyplomat\u00f3w niemieckich poda\u0142o si\u0119 do dymisji po doj\u015bciu Hitlera do w\u0142adzy. Kilku tak, w tym Rudolf Nadolny w 1934 r., ale akurat on uczyni\u0142 tak dlatego, \u017ce nie akceptowa\u0142 antybolszewickiej retoryki Hitlera i by\u0142 zwolennikiem \u015bcis\u0142ej wsp\u00f3\u0142pracy Niemiec z ZSRR.<\/p>\n\n\n\n
Dyplomata ma lojalnie s\u0142u\u017cy\u0107 w\u0142adzy. Dop\u00f3ki uznaje j\u0105 za prawowit\u0105? Czy mo\u017ce sobie kre\u015bli\u0107 tak\u017ce czerwone linie programowe, jak spora grupa zawodowych dyplomat\u00f3w ameryka\u0144skich po doj\u015bciu Trumpa do w\u0142adzy, cho\u0107by ambasador Bridget Brink?<\/p>\n\n\n\n
Zostawmy Tereya i przejd\u017amy do sedna: gdzie u Pana by\u0142y i s\u0105 te czerwone linie, nasz kierowniku plac\u00f3wki? Przed laty i teraz. Opowiem, a jak\u017ce, ale nie teraz. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Terey jest patriot\u0105. Czuje si\u0119 W\u0119grem do szpiku ko\u015bci. Na dobre i na z\u0142e. Jego patriotyzm wystawiony by\u0142 na niebylejakie pr\u00f3by. Jako W\u0119gier bez szemrania poszed\u0142 bi\u0107 si\u0119 z Sowietami. Jako W\u0119gier zaakceptowa\u0142 now\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107…<\/p>\n