W 1921 r., a wi\u0119c w pe\u0142ni kolonialnego panowania Brytyjczyk\u00f3w w Indiach, s\u0142u\u017cb\u0119 pe\u0142ni\u0142o tu 20 tysi\u0119cy wojskowego i cywilnego personelu pochodz\u0105cego z metropolii. I te niepozorne tysi\u0105ce Brytyjczyk\u00f3w zarz\u0105dza\u0142y krajem, w kt\u00f3rym mieszka\u0142o wtedy 320 milion\u00f3w ludzi. Rz\u0105dzi\u0142y pewn\u0105 r\u0119k\u0105. Cz\u0119\u015bci\u0105 kraju bezpo\u015brednio, cz\u0119\u015bci\u0105, czyli ponad 400 nominalnie niezale\u017cnymi ksi\u0119stwami, po\u015brednio za pomoc\u0105 swoich rezydent\u00f3w, czasami bardzo samotnych. I skolonizowane Indie zrzuci\u0107 z siebie tej cieniutkiej naro\u015bli nie potrafi\u0142y. Pr\u00f3bowa\u0142y owszem, jak w powstaniu Sipaj\u00f3w w 1857 r., ale bezskutecznie. Podejmowano bierny op\u00f3r. Te\u017c bez skutku. Indie trwa\u0142y w poni\u017ceniu.<\/p>\n\n\n\n
Najazdy i obce podboje na przestrzeni tysi\u0105cleci by\u0142y dla Indii chlebem powszednim. Ariowie, kt\u00f3rzy przecie\u017c Indiom (znacznej ich cz\u0119\u015bci) dali j\u0119zyk, religi\u0119, pismo, te\u017c nietutejsi, bo przed tysi\u0105cleciami przyw\u0119drowali z kazachskich step\u00f3w. A naje\u017cd\u017cali Indie i Persowie, i Grecy, i Turcy, i Afga\u0144czycy, nie m\u00f3wi\u0105c o Gurkani, nazwanych za Pers\u00f3w spraw\u0105 Mogo\u0142ami, czego tzw. Mogo\u0142owie nie znosili, bo z Mongo\u0142ami Czyngis chana \u0142\u0105czy\u0142o ich jedynie \u201ezi\u0119ciostwo\u201d, a wiadomo, \u017ce zi\u0119\u0107 to rodzina przyszyta, je\u015bli w og\u00f3le. Z obcymi przyszed\u0142 te\u017c islam, kt\u00f3ry na d\u0142ugie wieki sta\u0142 si\u0119 religi\u0105 pa\u0144stwow\u0105. “British raj” by\u0142 ostatni\u0105 formu\u0142\u0105 narzucania obcych wzorc\u00f3w. A Indie przybysz\u00f3w wch\u0142ania\u0142y, przyswaja\u0142y, a tylko niekiedy otorbia\u0142y.<\/p>\n\n\n\n
Tereya zastanawia uleg\u0142o\u015b\u0107 Hindus\u00f3w. I ich bierno\u015b\u0107. \u201ePotrafi\u0105 si\u0119 tylko jednoczy\u0107 w decyzjach na \u201enie\u201d, siedzie\u0107 i da\u0107 si\u0119 zat\u0142uc\u2026 bierny op\u00f3r\u201d. Nie maj\u0105 w sobie misji zmieniania \u015bwiata, chc\u0105 jedynie zmienia\u0107 siebie. \u201eNic nie zmieniaj\u0105 si\u0142\u0105\u2026 Niech si\u0119 z\u0142o samo zniszczy, a my doskonalmy siebie. Niech nam \u015bwiat w tym nie przeszkadza\u2026\u201d<\/p>\n\n\n\n
By\u0107 mo\u017ce to uleg\u0142o\u015b\u0107, bierno\u015b\u0107, pacyfizm sta\u0142y za stosunkiem do obcych inwazji. Dochodzi Terey do wniosku, \u017ce \u201edumni s\u0105 z w\u0142asnej bezsi\u0142y\u201d. S\u0142yszy: \u201ePomy\u015bl, jest nas czterysta milion\u00f3w, mrowie, podbijano nas, a my\u015bmy zdobywc\u00f3w wch\u0142aniali i dalej zostawali sob\u0105\u2026\u201d Pami\u0119tacie \u201eUleg\u0142o\u015b\u0107\u201d Houlebecqa? Czy da si\u0119 nap\u0142yw obcych do Indii przyr\u00f3wna\u0107 do dzisiejszego do\u015bwiadczenia Europy? Bo obcy nap\u0142ywaj\u0105 do Europy milionami, co prawda nie jako naje\u017ad\u017acy. Nie przejmuj\u0105 w\u0142adzy, ale tkank\u0119 spo\u0142eczn\u0105 wielu pa\u0144stw zmieniaj\u0105. Wywo\u0142uj\u0105 niekiedy napi\u0119cia, bo skutecznego modelu integracji migrant\u00f3w na Zachodzie brak. Od Hindus\u00f3w mamy si\u0119 uczy\u0107? Sk\u0105din\u0105d dzi\u015b emigrowa\u0107 Europejczykowi do Indii nie jest lekko. Chyba, \u017ce do hotelu \u201eMarigold\u201d. Biurokracja migracyjna jest ci\u0119\u017cka do przej\u015bcia, je\u015bli kto\u015b chce osiedli\u0107 si\u0119 tu na sta\u0142e. Hindusowi legalnie pojecha\u0107 do pracy w Europie jeszcze ci\u0119\u017cej.<\/p>\n\n\n\n
Mie\u0107 nad sob\u0105 obcego, Hindusa w przesz\u0142o\u015bci nie zaskakiwa\u0142o. Nigdy jednak obce panowanie ich tak nie bola\u0142o jak za Brytyjczyk\u00f3w. Bo Brytyjczycy si\u0119 nie wch\u0142aniali? Bo przewracali im \u015bwiat zasta\u0142y do g\u00f3ry nogami? Bo wzi\u0119li mocno pod but? Ale\u017c niekt\u00f3rzy z naje\u017ad\u017ac\u00f3w byli o wiele okrutniejsi. Mo\u017ce wi\u0119c ze zbytniego daleka przyszli? Zbytni\u0105 cywilizacyjn\u0105 wy\u017cszo\u015b\u0107 okazywali? Upokarzali?<\/p>\n\n\n\n
Odeszli Brytyjczycy na zawsze 80 lat temu. Rz\u0105dzili niespe\u0142na trzysta lat. A jaki\u017c g\u0142\u0119boki \u015blad zostawili w narodowej psychice. Rzekomo.<\/p>\n\n\n\n
Uczestnicz\u0119 bowiem w dyskusjach europejskich ambasador\u00f3w w Nowym Delhi i co i rusz s\u0142ysz\u0119 obja\u015bnianie antyzachodnich, a zw\u0142aszcza antyeuropejskich akcent\u00f3w w dyskursie publicznym w Indiach \u201ekolonialn\u0105 traum\u0105\u201d. I nawet ostatnio, mimo dobrego klimatu w kontaktach politycznych, Europa s\u0142u\u017cy\u0142a wielu publicystom jako dy\u017curny ch\u0142opiec do bicia. Wy\u0142adowywano swoj\u0105 frustracj\u0119 na Europie, nawet kiedy Trump w 2025 r. wprowadzi\u0142 karne c\u0142a na Indie. Czym ta Europa akurat w tej sprawie zawini\u0142a?<\/p>\n\n\n\n
A ju\u017c historycznie jakie\u017c tu mo\u017cna mie\u0107 pretensje? Bo w Europie (unijnej) Brytyjczyk\u00f3w ju\u017c nie ma. Wi\u0119c co ma trauma po Brytyjczykach do takiej Polski? Mog\u0119 wi\u0119c zaakceptowa\u0107, \u017ce kolonialna pu\u015bcizna tak z\u0142y ma wp\u0142yw, ale dlaczego na relacje z nami?<\/p>\n\n\n\n
S\u0105 jeszcze oczywi\u015bcie w Indiach nieliczni ju\u017c matuzalemowie, kt\u00f3rzy czasy kolonialne pami\u0119taj\u0105, ale reszta populacji mo\u017ce zna\u0107 te czasy tylko z opowie\u015bci. A trauma trwa. Przynajmniej w naszych, europejskich, obja\u015bnieniach.<\/p>\n\n\n\n
A dlaczego podobnej traumy europejscy ambasadorowie nie odnajduj\u0105 w Pakistanie? T\u0142umacz\u0105 mi eksperci, \u017ce Pakista\u0144czycy mog\u0105 \u017cywi\u0107 do dzi\u015b wdzi\u0119czno\u015b\u0107 wobec Brytyjczyk\u00f3w za posiadanie w\u0142asnego pa\u0144stwa. Bo Brytyjczycy ide\u0119 podzia\u0142u Indii forsowali, obawiali si\u0119 napi\u0119\u0107 mi\u0119dzyreligijnych, dyskryminacji muzu\u0142man\u00f3w. I tak, w rezultacie, dzi\u015b zamiast napi\u0119\u0107 wewn\u0119trznych mamy konflikt mi\u0119dzypa\u0144stwowy, i to mi\u0119dzy pa\u0144stwami dysponuj\u0105cymi broni\u0105 nuklearn\u0105. Ostatni\u0105 jego ods\u0142on\u0119 obserwowa\u0142em z bliska w Delhi w 2025 r. Ods\u0142ona trwa\u0142a na szcz\u0119\u015bcie tylko cztery dni. Jedna rakieta nawet w stron\u0119 Delhi zmierza\u0142a, ale zako\u0144czy\u0142a lot w bezpiecznej odleg\u0142o\u015bci od miasta. Maj\u0105 Brytyjczycy kaca z powodu tego konfliktu? Nie przewidzieli, \u017ce podzia\u0142 Indii takie skutki przyniesie? Wolne \u017carty.<\/p>\n\n\n\n
S\u0142ysz\u0119 wi\u0119c: trauma i trauma. A mo\u017ce to jednak nie o traum\u0119 postkolonialn\u0105 chodzi? Mo\u017ce o to chodzi, \u017ce zaraz po podziale Indii Zach\u00f3d szybko wmontowa\u0142 Pakistan w system powstrzymywania Sowiet\u00f3w, wspiera\u0142 go, a Indie w konfliktach z Pakistanem i Chinami wspierali Sowieci. Wed\u0142ug bada\u0144 jednej z instytucji europejskich 55 proc. Indus\u00f3w uwa\u017ca Rosjan za najlepszych przyjaci\u00f3\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Terey pracuje w Indiach, kiedy \u015blady po Brytyjczykach s\u0105 jeszcze \u017cywe. I on, przedstawiciel pa\u0144stwa wspieraj\u0105cego ruchy narodowowyzwole\u0144cze, walcz\u0105cego z kolonializmem i neokolonializmem, nie tylko \u015blady kulturowe po Brytyjczykach zauwa\u017ca, ale je dla wygody w\u0142asnej wykorzystuje. Innymi s\u0142owy, zachowuje si\u0119 niestety jak ninie Rosjanin na wczasach w Armenii czy Kazachstanie.<\/p>\n\n\n\n
Wpajane mu s\u0105 jako Europejczykowi, bia\u0142emu, kolonialne nawyki. I przez ekspat\u00f3w, i przez tubylc\u00f3w. \u201eNauczono go ju\u017c, \u017ce powinien przyjmowa\u0107 us\u0142ugi z lekkim zniecierpliwieniem, skoro s\u0105 ich obowi\u0105zkiem, okazaniem nale\u017cnej uleg\u0142o\u015bci, dowodem przywi\u0105zania\u201d. Wypisa\u0142 te\u017c ze swojego s\u0142\u00f3w zasobu \u201edzi\u0119kuj\u0119\u201d. \u201eBy\u0142o to s\u0142owo, jak go pouczali zaprzyja\u017anieni Hindusi, jakiego nie wolno u\u017cywa\u0107 wobec s\u0142u\u017cby. Podzi\u0119kowaniem, a\u017c nadmiernym, jest przecie\u017c zadowolenie pana\u201d.\u201ePodzi\u0119kowanie s\u0142owem lub u\u015bmiechem by\u0142oby oznak\u0105 s\u0142abo\u015bci, upadkiem autorytetu. W tym kraju dzi\u0119kowa\u0107 nale\u017cy monet\u0105\u201d. \u201eJemu mieli dobrze \u017cyczy\u0107, on powinien to przyjmowa\u0107 i milcze\u0107, tak wymaga\u0142 obyczaj\u201d.<\/p>\n\n\n\n
I kazano mu bez \u017cenady korzysta\u0107 z ich go\u015bcinno\u015bci. Znalaz\u0142 si\u0119 g\u0142odny Terey w zapad\u0142ej wsi. Dawali mu ser i mleko. \u201eNie przyjmowali pieni\u0119dzy, pe\u0142ni godno\u015bci\u201d. A on bra\u0142. Nie czu\u0142 niezr\u0119czno\u015bci. Jak rasowy Brytyjczyk kiedy\u015b?<\/p>\n\n\n\n
To prawda, \u017ce tu ka\u017cdego go\u015bcia obdarowywuj\u0105 szczodrze. W czasach Tereya nie by\u0142o inaczej. Ostrzegano go: \u201eOni tu daj\u0105, \u017ceby zyska\u0107, nie z sympatii\u201d. Nic si\u0119 nie zmieni\u0142o i pod tym wzgl\u0119dem?<\/p>\n\n\n\n
Hindusi pozostali i dzi\u015b us\u0142u\u017cni. Takiego serwisu restauracyjnego (hotelowego, sklepowego) w Europie nie u\u015bwiadczysz. Kto\u015b przyzwyczajony do uprzejmo\u015bci (czyli jej braku) francuskich kelner\u00f3w, albo nawet pami\u0119taj\u0105cy osobliw\u0105 manier\u0119 kelnerow\u0105 PRL-u (czyli ostentacyjne chamstwo), mo\u017ce tu t\u0119 przesadn\u0105 troskliwo\u015b\u0107 indyjskich kelner\u00f3w uzna\u0107 za namoln\u0105. Bo us\u0142uguje ci nie jeden, ale nawet i trzech kelner\u00f3w, bez przerwy pytaj\u0105c, czym ci jeszcze dogodzi\u0107. I wszystko szybko, cicho, sprawnie.<\/p>\n\n\n\n
Kilka miesi\u0119cy temu wizytowa\u0142em jeden z po\u0142udniowych stan\u00f3w Indii. Do opieki przydzielono mi sze\u015b\u0107 os\u00f3b: asystentk\u0119, osobist\u0105 s\u0142u\u017c\u0105c\u0105, przewodnika, ochroniarza, \u0142\u0105cznika i kierowc\u0119. Bez przerwy prawie otacza\u0142 mnie wianuszek ludzi, kt\u00f3rych jedynym zadaniem by\u0142o mi dogodzi\u0107. Od si\u00f3dmej rano, kiedy ten dziarski zast\u0119p odprowadza\u0142 mnie do sali \u015bniadaniowej, zupe\u0142nie jakbym nie m\u00f3g\u0142 trafi\u0107 tam sam lub ba\u0142 sie przej\u015b\u0107 dwadzie\u015bcia metr\u00f3w po hotelowym korytarzu. Po udanie si\u0119 na spoczynek, o kt\u00f3rejkolwiek godzinie bym sie na\u0144 nie decydowa\u0142. No nieswojo sie czu\u0142em. Nie mog\u0142em im przecie\u017c powiedzie\u0107, \u017ce ich obecno\u015b\u0107 by\u0142a tyle\u017c kr\u0119puj\u0105ca, co bezu\u017cyteczna. Musia\u0142em ich zrywne oferty pomocy w najdrobniejszej sprawie, w\u0142\u0105cznie z wciskaniem przycisku w windzie, zbywa\u0107: “No, thank You, I will do it myself”. A\u017c si\u0119 podda\u0142em, bo tak nie chcia\u0142em ich urazi\u0107. W ca\u0142ej swojej karierze dyplomatycznej takiej opieki nie zazna\u0142em. Incredible India!<\/p>\n\n\n\n
Miejscowe zwyczaje kaza\u0142y Tereyowi nie zauwa\u017ca\u0107 biedy i nieszcz\u0119\u015bcia. \u201eWiedzia\u0142, \u017ce sprz\u0105tacz znowu obnosi swoj\u0105 bied\u0119, kole w oczy wypuszczon\u0105 na spodnie roz\u0142a\u017c\u0105c\u0105 si\u0119 szmat\u0105. Jednak zgodnie z indyjskim obyczajem uda\u0142, \u017ce tego nie widzi, nie poni\u017cy si\u0119 do spostrzegania n\u0119dzy, cierpienia, chor\u00f3b\u201d. Polakowi by\u0142oby trudno. Serce by si\u0119 mu \u0142ama\u0142o. Dlatego nie nadawali\u015bmy si\u0119 do kolonizowania egzotycznych krain.<\/p>\n\n\n\n
Otrzymuje Terey rad\u0119, by domaga\u0142 si\u0119 wsz\u0119dzie pierwsze\u0144stwa w obs\u0142udze. Kiedy idzie do kina, radz\u0105 mu, je\u015bli zobaczy kolejk\u0119: \u201eHindus\u00f3w mijaj \u015bmia\u0142o, nikt nie zaprotestuje\u2026kolonialne nawyki, czasem wydaje mi si\u0119, \u017ce lubi\u0105 czu\u0107 si\u0119 poni\u017cani\u201d. A mnie zdarzy\u0142a si\u0119 historia odwrotna. Sta\u0142em grzecznie w ogonku w sklepie i to znanej europejskiej marki, mi\u0119dzy Hindusami, a kasjer mnie zignorowa\u0142 – kiedy przysz\u0142a moja pora, zacz\u0105\u0142 obs\u0142ugiwa\u0107 Hindusa, kt\u00f3ry sta\u0142 za mn\u0105. Zwr\u00f3ci\u0142em mu uwag\u0119. T\u0142umaczy\u0142 si\u0119 g\u0142upio. Ale mened\u017cera wywo\u0142a\u0107 nie poprosi\u0142em. Odgryz\u0142em si\u0119 kasjerowi w inny spos\u00f3b. Mniejsza z tym, jaki.<\/p>\n\n\n\n
Terey jest traktowany po vipowsku tak\u017ce przez lokalny personel plac\u00f3wki. Personelowi \u201enie mie\u015bci\u0142o si\u0119 \u2026 w g\u0142owie, poni\u017ca\u0142oby jego w\u0142asn\u0105 godno\u015b\u0107, gdyby radca wraca\u0142 pieszo lub kto\u015b ze znajomych przy okazji go odwi\u00f3z\u0142.\u201d W Europie dzi\u015b dyplomaci powszechnie chodz\u0105 piechot\u0105, je\u017cd\u017c\u0105 rowerami. Tu nadal raczej nie przystoi. Tylko nieliczni ambasadorowie odwa\u017c\u0105 si\u0119 incognito zamawia\u0107 ubera, zamiast wsi\u0105\u015b\u0107 do s\u0142u\u017cbowej limuzyny nawet w celach prywatnych. A spieszony ambasador przestaje by\u0107 ambasadorem. Zdarzy\u0142o mi si\u0119 z \u017con\u0105, \u017ce nie czekaj\u0105c w samochodzie w potwornym korku na wje\u017adzie na teren obcej ambasady, poszli\u015bmy na przyj\u0119cie tam na piechot\u0119. I zostali\u015bmy potraktowani przez ochron\u0119 odpowiednio, czyli wcale nie po ambasadorsku. W samochodzie z flag\u0105 tylko by nam zasalutowali.<\/p>\n\n\n\n
Kwestia to delikatna, bo ambasadorem w obcym kraju nie bywa sie jedynie w godzinach urz\u0119dowania. I do tego ambasador uosabia majestat swojego pa\u0144stwa. Z jednej strony musi si\u0119 pilnowa\u0107, by wyst\u0119puj\u0105c nawet incognito nie nara\u017ca\u0142 wizerunku pa\u0144stwa na ujm\u0119 i srom (ubieraj\u0105c si\u0119 w brudne ciuchy, upijaj\u0105c si\u0119 na widoku, przeklinaj\u0105c, k\u0142\u00f3c\u0105c sie z \u017con\u0105 w miejscu publicznym, pomiataj\u0105c personelem sklep\u00f3w czy restauracji). Z drugiej strony nie mo\u017ce godzi\u0107 si\u0119 na pomiatanie sob\u0105, obra\u017aliwe traktowanie, ale musi nie godzi\u0107 si\u0119 na to w spos\u00f3b spokojny, godny i dostojny.<\/p>\n\n\n\n
Postkolonialna trauma leczona jest za to goleniem Europejczyk\u00f3w przy transakcjach handlowych. Terey otrzymuje stosowne szkolenie od adwokata Czandry przy okazji zakupu pami\u0105tek. Czandra t\u0142umaczy, \u017ceby wskazanej figurki nie bra\u0142, bo to pic i podr\u00f3bka dla zachodnich turyst\u00f3w: \u201eczu\u0107 kwasem solnym, sztucznie patynowana\u2026\u201d Doradza za\u015b: \u201eniech pan we\u017amie kamienn\u0105 g\u0142ow\u0119, kt\u00f3rej ta handlarka u\u017cywa do przyciskania p\u0142achty\u2026\u201d. Da\u0142 dwie rupie i mia\u0142 antyk.<\/p>\n\n\n\n
Poniewa\u017c do\u015bwiadczenia w bazarowym targowaniu si\u0119 mam z wielu kontynent\u00f3w, nie uwa\u017cam, \u017ce Indusi akurat s\u0105 rekordzistami w zawy\u017caniu ceny wyj\u015bciowej. Chi\u0144czycy czy Laota\u0144czycy, nie m\u00f3wi\u0105c o Ugandyjczykach z pewno\u015bci\u0105 ich przebijaj\u0105. Gorzej, \u017ce tu zawy\u017caj\u0105 ofert\u0119 przy oficjalnych przetargach. Przyk\u0142ad: trzeba zamontowa\u0107 nowe wa\u017cne urz\u0105dzenie w ambasadzie. Urz\u0105dzenie u producenta kosztuje 15 tysi\u0119cy euro. To samo urz\u0105dzenie w kosztorysie firmy, kt\u00f3ra ma je zamontowa\u0107, wyceniono na 20 tysi\u0119cy.<\/p>\n\n\n\n
Ale wytyka\u0107 im nieuczciwo\u015bci nie wolno nigdy. Pod \u017cadnym pozorem. \u201eBardziej od utraty \u017cycia boj\u0105 si\u0119 straci\u0107 godno\u015b\u0107. I w tym ich si\u0142a\u201d.
<\/p>\n\n\n\n
\u017badna obca si\u0142a na przestrzeni mileni\u00f3w im poczucia w\u0142asnej godno\u015bci nie st\u0119pi\u0142a. Nawet w cierpieniu, nawet w upokorzeniu. Nie b\u0119d\u0105 przeprasza\u0107, nie b\u0119d\u0105 przyznawa\u0107 si\u0119 do b\u0142\u0119du, nie b\u0119d\u0105 przyjmowa\u0107 nieproszonych rad. Tak\u017ce w polityce. Ura\u017ceni, nie b\u0119d\u0105 odbiera\u0107 telefon\u00f3w od najmo\u017cniejszych ludzi tego \u015bwiata. Przynajmniej przez jaki\u015b czas. Tacy ju\u017c s\u0105.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
W 1921 r., a wi\u0119c w pe\u0142ni kolonialnego panowania Brytyjczyk\u00f3w w Indiach, s\u0142u\u017cb\u0119 pe\u0142ni\u0142o tu 20 tysi\u0119cy wojskowego i cywilnego personelu pochodz\u0105cego z metropolii. I te niepozorne tysi\u0105ce Brytyjczyk\u00f3w zarz\u0105dza\u0142y krajem, w kt\u00f3rym mieszka\u0142o wtedy…<\/p>\n