Dziennikarz Nagar zmursza\u0142\u0105 statyczno\u015b\u0107 Indii bra\u0142 za pewnik. M\u00f3wi\u0142 Tereyowi: \u201eTrzymam zak\u0142ad, \u017ce jak si\u0119 spotkamy za dziesi\u0119\u0107 lat, najwi\u0119ksza r\u00f3\u017cnica b\u0119dzie w cenach whisky, oczywi\u015bcie podro\u017ceje\u201d. Bo Indie trwa\u0142y w okowach tradycji, zwyczaj\u00f3w niezmiennych, przyzwyczaje\u0144 wielopokoleniowych. Bez dekoracyjnych retuszy mo\u017cna by\u0142o po wsiach kr\u0119ci\u0107 tam filmy rozgrywaj\u0105ce si\u0119 w czasach Aszoki czy dynastii Gupt\u00f3w. No unikaj\u0105c oczywi\u015bcie widoku meczet\u00f3w, gurdwar\u00f3w czy ko\u015bcio\u0142\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
A trzy dekady temu Indie ruszy\u0142y tak do przodu, \u017ce gdzie nie spojrze\u0107 nowoczesno\u015b\u0107 postawi\u0142a niezmywalne stemple na krajobrazie. Mo\u017ce nie w takim tempie jak Chiny. Mo\u017ce nie z takimi jeszcze osi\u0105gni\u0119ciami. Ale zmiana jest. Nagar gryz\u0142by si\u0119 w j\u0119zyk.<\/p>\n\n\n\n
Jednocze\u015bnie rz\u0105dz\u0105ce elity wyrzeka\u0107 si\u0119 tradycji i konserwatywnej to\u017csamo\u015bci nie chc\u0105. Chiny czy Korea, a nawet Japonia posz\u0142y torem zachodnich m\u00f3d konsumpcyjnych. Zrzuci\u0142y tradycyjne stroje, przemeblowa\u0142y nawet mieszkania pod zachodnie standardy. Diety do ko\u0144ca nie zmieni\u0142y, ale urozmaici\u0142y j\u0105 kosmopolitycznymi smakami. A Indie starych przyzwyczaje\u0144 zmienia\u0107 nie chc\u0105. Politycy i urz\u0119dnicy nosz\u0105 d\u017codpuri, kurtki Nehru, kurty, lungi, dhoti, a kobiety na stanowiskach \u2013 sari, a nawet salwary. Co wi\u0119c nie m\u00f3wi\u0107 o prostym ludzie. I z pewno\u015bci\u0105 zachodnie garnitury biznesowe i kostiumy wygodniejsze s\u0105 na co dzie\u0144 w biurowej pracy, i cz\u0119sto si\u0119 je widuje, to tradycyjne stroje nadal zak\u0142ada si\u0119 masowo na co dzie\u0144, nie tylko od \u015bwi\u0119ta jak dirndl w Austrii czy jak gunie i kierpce na Podhalu. Mieli\u015bmy g\u00f3rali w Polsce nawet na ministerialnych stanowiskach, ale w portkach z parzenic\u0105 do pracy nie chodzili. A tu chodz\u0105.<\/p>\n\n\n\n
M\u00f3wiono kiedy\u015b w Polsce: chcesz zobaczy\u0107, jak b\u0119d\u0105 \u017cy\u0107 twoje dzieci, jed\u017a do Stan\u00f3w Zjednoczonych. Dzi\u015b nikt tak nie powie. Ameryka przesta\u0142a nam ju\u017c tak wyra\u017anie przewodzi\u0107 tak\u017ce pod wzgl\u0119dem cywilizacyjnego i kulturowego rozwoju. Oczywi\u015bcie film i muzyka ameryka\u0144skie wyznaczaj\u0105 pewne trendy, ale nie kopiowane s\u0105 one ju\u017c tak bezmy\u015blnie. Mo\u017ce poza romantycznymi komediami, sitcomami i rapem.<\/p>\n\n\n\n
Chiny i Indie rosn\u0105 w pot\u0119g\u0119. I je\u015bliby przemog\u0142y rywalizacyjne nastawienie, je\u015bliby uregulowa\u0142y spory, to wyros\u0142yby na duopol chindyjski rz\u0105dz\u0105cy \u015bwiatem. Trzy miliardy ludzi to pot\u0119ga sama w sobie taka, \u017ce duopol ten wygrywa\u0142by ka\u017cde globalne referendum. Oczywi\u015bcie eksperci popadaj\u0105 zawsze w pu\u0142apk\u0119 ekstrapolowania przysz\u0142o\u015bci na podstawie obecnych trend\u00f3w, a nikt nie jest w stanie powiedzie\u0107, czy i Chiny, i Indie nie wpadn\u0105 czasem w do\u0142ek, cho\u0107by podobny japo\u0144skiemu. Wa\u0142\u0119sa chcia\u0142 budowa\u0107 drug\u0105 Japoni\u0119 i ob\u015bmiewano go za to, a tu prosz\u0119 w 2025 r. zr\u00f3wna\u0142y si\u0119 dochody na g\u0142ow\u0119 mieszka\u0144ca (z uwzgl\u0119dnieniem si\u0142y nabywczej) w obu pa\u0144stwach. Polska przegoni\u0142a pod wzgl\u0119dem zamo\u017cno\u015bci Japoni\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Chiny zg\u0142aszaj\u0105 ju\u017c aspiracje do przyw\u00f3dztwa \u015bwiatowego, Indie ambicji tak dono\u015bnie nie artyku\u0142uj\u0105, ale chc\u0105 niew\u0105tpliwie by\u0107 uwa\u017cane za jednego z kilku decyduj\u0105cych graczy w polityce mi\u0119dzynarodowej.<\/p>\n\n\n\n
Czy za przyw\u00f3dztwem Chin i Indii sz\u0142aby pr\u00f3ba nasadzania wzorc\u00f3w cywilizacyjnych? Bo za przyw\u00f3dztwem Zachodu przecie\u017c sz\u0142a. R\u00f3\u017cnie m\u00f3wi\u0105 eksperci.<\/p>\n\n\n\n
S\u0142ysz\u0119 tu, \u017ce \u015bwiat powinien co najmniej przej\u0105\u0107 od Indii jog\u0119 i ajurwed\u0119. Joga poprawi\u0142aby nastroje spo\u0142eczne, wpoi\u0142aby ludziom pozytywne my\u015blenie, uczyni\u0142aby ich sprawnymi fizycznie, a zaaplikowana jako filozofia wypleni\u0142aby z\u0142o, agresj\u0119 i przemoc w stosunkach mi\u0119dzynarodowych. Ajurweda za\u015b zapobieg\u0142aby pandemiom, chorobom cywilizacyjnym, \u017cycie wyd\u0142u\u017cy\u0142aby w szcz\u0119\u015bciu. Pot\u0119ga indyjska za pomoc\u0105 jogi i ajurwedy zmieni\u0142aby \u015bwiat na lepsze. Tak tu s\u0142ysz\u0119 i to na szczytach.<\/p>\n\n\n\n
\u017be ajurweda nie jest bynajmniej metod\u0105 naukow\u0105, \u017ce cz\u0119sto na Zachodzie ucieka si\u0119 do niej w desperacji, albo w stanie zblazowania dba\u0142o\u015bci\u0105 o zdrowie, mniejsza o to. Cho\u0107 trudno jednak uwierzy\u0107, \u017ce z pomoc\u0105 ajurwedy pokona\u0107 \u0142atwiej by\u0142oby COVID, bo tu pandemiczna kostucha zebra\u0142a potworne \u017cniwo. Jak joga rozprawi\u0142aby si\u0119 z naszymi dolegliwo\u015bciami kr\u0105\u017ceniowo-wytrzyma\u0142o\u015bciowymi, nie wiem. A ju\u017c niekt\u00f3re filozoficzne zasady jogi s\u0142abo si\u0119 komponuj\u0105 we wsp\u00f3\u0142czesnym spo\u0142ecze\u0144stwie. Ahimsa owszem. Satya, Asteya te\u017c. Ale I\u015bvarapranidhana jednak dzi\u015b mo\u017ce by\u0107 wpuszczaniem nas w \u015blep\u0105 uliczk\u0119. Ja w ka\u017cdym razie w ni\u0105 bym si\u0119 nie zapuszcza\u0142.<\/p>\n\n\n\n
A co by si\u0119 sta\u0142o, gdyby Indie swoje porz\u0105dki wewn\u0119trzne, styl \u017cycia propagowa\u0142y (nigdy nie powiem: narzuca\u0142y) w \u015bwiecie?<\/p>\n\n\n\n
Zacznijmy od ruchu drogowego. Przed ponad dwudziestu laty w kilku europejskich miastach przeprowadzono eksperyment polegaj\u0105cy na usuni\u0119ciu znak\u00f3w drogowych i \u015bwiate\u0142. I okaza\u0142o si\u0119, \u017ce liczba wypadk\u00f3w i kolizji spad\u0142a. Co zreszt\u0105 przewidywali eksperci, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 teori\u0105 gier. Brak znak\u00f3w wzmaga\u0142 koncentracj\u0119, ogranicza\u0142 zaufanie do innych uczestnik\u00f3w ruchu, wywo\u0142ywa\u0142 kooperatywne zachowanie. Konkluzje szokuj\u0105ce. Indie do tych wniosk\u00f3w dosz\u0142y ju\u017c dawno temu.<\/p>\n\n\n\n
Znaki drogowe tu s\u0105, cho\u0107 ich znacznie mniej ni\u017c w Europie. O wiele mniej te\u017c \u015bwiate\u0142. Ale i tak tych znak\u00f3w i \u015bwiate\u0142 raczej si\u0119 nie przestrzega. Jazda okrakiem po linii rozgraniczaj\u0105cej pasy jezdni, przekraczanie podw\u00f3jnej ci\u0105g\u0142ej, jazda pod pr\u0105d (tak\u017ce na rondzie), przejazd na czerwonym \u015bwietle, parkowanie na zakazie zatrzymywania si\u0119 i to w trzy rz\u0119dy, wymuszanie pierwsze\u0144stwa, wyprzedzanie na zapa\u0142ki, \u017cyletki, ocieraj\u0105c si\u0119 o lusterka boczne \u2013 zjawiska to nagminne. I co? Sp\u0119dzam co dzie\u0144 \u015brednio dwie godziny w samochodzie i za rok pobytu widzia\u0142em w Delhi mo\u017ce ze dwie st\u0142uczki. Czyli dzia\u0142a. A przy tym wszyscy te naruszania przepis\u00f3w traktuj\u0105 za spokojem, z policj\u0105 drogow\u0105 na czele, kt\u00f3rej tu mrowie na ulicach. Nikt nie krzyczy: \u201ejak jedziesz, baranie!\u201d, nikt nie wygra\u017ca pi\u0119\u015bci\u0105, nie pokazuje \u015brodkowego palca, nie bluzga, nie robi g\u0142upich min. Nikt nie pr\u00f3buje odgrywa\u0107 roli szeryfa. Tak, prosz\u0119 pa\u0144stwa, w Indiach nie ma takich drogowych bonz\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Na pocz\u0105tku oswojenie si\u0119 ze stylem jazdy miejscowych kierowc\u00f3w kosztuje wiele wysi\u0142ku. I stres jest niesamowity. Ale skutek \u2013 mniej wypadk\u00f3w i chamstwa \u2013 do pozazdroszczenia. A jeszcze jedno \u2013 \u0142y\u017cka dziegciu: tr\u0105bi\u0105 tu na pot\u0119g\u0119. Wr\u0119cz do tr\u0105bienia zapraszaj\u0105. Na ci\u0119\u017car\u00f3wkach nadal spotka\u0107 mo\u017cna napisy: \u201eHonk to overtake\u201d. Przekona\u0142em jednak moich kierowc\u00f3w, \u017ceby ju\u017c oni akurat nie tr\u0105bili. <\/p>\n\n\n\n
Ale, wracaj\u0105c do w\u0105tku zasadniczego, mog\u0105 Hindusi m\u00f3wi\u0107, \u017ce byli prekursorami zdejmowania znak\u00f3w drogowych i jazdy w miastach, nazwijmy j\u0105 intuicyjn\u0105, cho\u0107 inni b\u0119d\u0105 si\u0119 upiera\u0107, \u017ce trzeba o niej m\u00f3wi\u0107 jako chaotycznej.<\/p>\n\n\n\n
Teraz ju\u017c z innej beczki i bardziej powa\u017cnie \u2013 Hindusi byli niew\u0105tpliwie prekursorami wegetarianizmu. Bogaty Zach\u00f3d odkry\u0142 wegetarianizm jako diet\u0119 zdrowsz\u0105 dla ludzi i przyja\u017aniejsz\u0105 dla \u015brodowiska naturalnego stosunkowo niedawno. Teraz to moda, wcze\u015bniej – \u017cywieniowa (i religijna) konieczno\u015b\u0107. Polacy praktykowali powszechnie wegetarianizm w pi\u0105tki, a przez wieki co najmniej na przedn\u00f3wku.<\/p>\n\n\n\n
Hindusi odkryli zalety wegetarianizmu przed tysi\u0105cleciami. I Indie s\u0105 niew\u0105tpliwie rajem dla wegetarian. Nawet byle paneer<\/em> podaj\u0105 na tyle sposob\u00f3w, \u017ce kl\u0119kajcie narody. Zestaw wegetaria\u0144ski jest domy\u015blnym wyborem w rejsach samolotowych i w wy\u017cszej klasie w poci\u0105gach. U nas je\u015bli chce si\u0119 w samolocie posili\u0107 jarsko, trzeba to wcze\u015bniej notyfikowa\u0107. Tu na odwr\u00f3t. Nie notyfikujesz, to mi\u0119sa mo\u017ce dla ciebie nie starczy\u0107.<\/p>\n\n\n\n Hindusi wyprzedzili wi\u0119c \u015bwiat w propagowaniu zdrowego od\u017cywiania. Mo\u017ce wi\u0119c te\u017c przekonaj\u0105 cywilizacj\u0119 zachodni\u0105, \u017ce zdrowiej jest odrzuci\u0107 widelce i wr\u00f3ci\u0107 do jedzenia palcami. Ju\u017c Terey s\u0142ysza\u0142: \u201ePo to mamy palce, \u017ceby wszystko wymiesza\u0107, ugnie\u015b\u0107 i zje\u015b\u0107, jak ludzie jedz\u0105\u201d. A w Agrze nawet delegat Cejlonu prawi\u0142 mu: \u201eRy\u017c z curry nale\u017cy je\u015b\u0107 zgodnie z natur\u0105, d\u0142oni\u0105 mo\u017cna smakowa\u0107, cieszy\u0107 si\u0119 g\u0119sto\u015bci\u0105 tej papki\u2026Nie dam si\u0119 pozbawi\u0107 rozkoszy tradycyjnego jedzenia\u201d. Potwierdzam: nadal jedz\u0105 palcami, nawet dygnitarze. A bogatsi nie potrafi\u0105 inaczej ni\u017c ze srebrnych talerzy. Fajans a nawet porcelana s\u0105 w ich mniemaniu dla ludzi szkodliwe.<\/p>\n\n\n\n Kolejny w\u0105tek. Nie wiem, kto wymy\u015bli\u0142 \u201epsiecko\u201d, ale neologizm ten odzwierciedla rosn\u0105c\u0105 na Zachodzie tendencj\u0119 do traktowania zwierz\u0105t jak cz\u0142onk\u00f3w rodziny, budowania z nimi szczeg\u00f3lnych wi\u0119zi, obdarzania ich uczuciami silniejszymi nieraz ni\u017c \u017cywionymi wobec innych ludzi. W Indiach praktykowano to od tysi\u0105cleci. Przypomnia\u0142 o tym we wrze\u015bniu 2025 r. sam premier Modi, stwierdzaj\u0105c, \u017ce w Indiach nikt nie uwa\u017ca krowy za zwierz\u0119.<\/p>\n\n\n\n Krowy przechadzaj\u0105 si\u0119 po miejskich ulicach, cierpliwie omijane przez zmotoryzowanych. Nikt kr\u00f3w nie pogania klaksonem, nikt ich nie obwinia za tworz\u0105ce si\u0119 z ich powodu korki. Krowy nie s\u0105 bezdomne. Maj\u0105 dok\u0105d wr\u00f3ci\u0107 na noc. Te uliczne krowy nie daj\u0105 ju\u017c mleka, wypuszczane s\u0105 wi\u0119c na swobod\u0119 i ciesz\u0105 si\u0119 ni\u0105 do woli na ulicznym wyraju w ostatnich latach swojego \u017cywota. Nadal czczone. Jak za Tereya, kt\u00f3remu t\u0142umaczono: \u201e\u015bwi\u0119ta krowa \u2026 wi\u0119c wszystko, co od niej pochodzi, kryje si\u0142\u0119 magiczn\u0105\u2026.\u201d Z jej moczu powstaj\u0105 lekarstwa. Pr\u00f3bowano nimi leczy\u0107 i COVID. Prosz\u0119 nie pyta\u0107 mnie o rezultaty. By\u0142y przypadki, \u017ce tych kt\u00f3rzy je kontestowali, ich \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 uznawali za mamid\u0142o, potraktowano ma\u0142o sympatycznie. By\u0107 mo\u017ce to ich przodkowie podburzali Tereya, prawi\u0105c, \u017ce \u201ete miliony kr\u00f3w s\u0105 nasz\u0105 kl\u0119sk\u0105, niszcz\u0105c pola g\u0142odz\u0105 ludzi, zabieraj\u0105c im pokarm pozbawiaj\u0105 \u017cycia. Te stada w\u0119druj\u0105ce niepostrze\u017cenie po\u017ceraj\u0105 ludzi\u201d. Dzi\u015b nikt tak nie powie. \u201eZielona rewolucja\u201d wybawi\u0142a Indie od zagro\u017cenia g\u0142odem. Po\u017cywienia tu do\u015b\u0107. Tak\u017ce dla kr\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Panteon \u015bwi\u0119tych stworze\u0144 jest tu zreszt\u0105 spory. Nale\u017cy do niego i paw. \u201ePaw jest tu \u015bwi\u0119tym ptakiem. Zreszt\u0105 diabli wiedz\u0105, co tu nie jest \u015bwi\u0119te, bo i ma\u0142pa, i w\u0105\u017c, i krowa.\u201d Z pawiami i ma\u0142pami do czynienia mam do\u015b\u0107 cz\u0119sto. Pawie budz\u0105 mnie co dzie\u0144 o \u015bwicie, a \u015bwit latem potrafi przyj\u015b\u0107 bardzo wcze\u015bnie. Ale ich status wyjmuje pawie spod krytyki. Krzykn\u0105\u0107 mi na nie za okno i przep\u0142oszy\u0107 ca\u0142kiem nie przystoi. Ma\u0142py, kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107 niebezpieczne i w poczuciu zagro\u017cenia mog\u0105 i ugry\u017a\u0107 czy podrapa\u0107, te\u017c odgania\u0107 nale\u017cy bez uciekania si\u0119 do akt\u00f3w przemocy.<\/p>\n\n\n\n I ostatni na dzi\u015b przyk\u0142ad, jak to Zach\u00f3d pod\u0105\u017ca za Indiami w zachowaniach kulturowych. W Polsce 40 proc. wszystkich poch\u00f3wk\u00f3w stanowi\u0105 kremacje. A w du\u017cych miastach kremuje si\u0119 50-70 proc. zmar\u0142ych. Bo miejsc na cmentarzach brak, bo kremacyjnych poch\u00f3wek o wiele ta\u0144szy, bo krematori\u00f3w przyby\u0142o. Wcze\u015bniej kremowano jedynie \u015bmiertelne ofiary masowych epidemii, o ludob\u00f3jczych krematoriach budowanych przez Niemc\u00f3w w II wojnie \u015bwiatowej nie zapominaj\u0105c. A wcze\u015bniej sk\u0142adano ofiary ca\u0142opalenia. W Polsce kremowa\u0107 do lat niedawnych nikogo nie chciano. A dzi\u015b trend nabiera na sile z ka\u017cdym dniem.<\/p>\n\n\n\n W Wielkiej Brytanii pierwsze kremacje zw\u0142ok odby\u0142y si\u0119 w 1883 r., a dzi\u015b spopiela si\u0119 tam 80 proc. zw\u0142ok. W Szwajcarii to ju\u017c w og\u00f3le tradycyjne poch\u00f3wki s\u0105 wyj\u0105tkiem. W Szwecji te\u017c stanowi\u0105 mo\u017ce 10 proc. wszystkich pochowk\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n A w Indiach kremacje zw\u0142ok praktykuje si\u0119 przecie\u017c od tysi\u0105cleci.<\/p>\n\n\n\n Tereyowi palenie zw\u0142ok musi przeszkadza\u0107. A to z obsesj\u0105 odnotowuje dra\u017cni\u0105cy mu nozdrza kremacyjny sw\u0105d, a to z przek\u0105sem komentuje losy starszego brata rad\u017cy Khaterpalii. Ot\u00f3\u017c brat rad\u017cy zmar\u0142. Z\u0142o\u017cono go na kremacyjnym stosie. Ale okaza\u0142o si\u0119, \u017ce o\u017cy\u0142. Zmartwychwsta\u0142 wszak\u017ce lekko nadpalony. Nie do poznania. Ale rozpozna\u0142a go \u017cona. I tak nadzieja brata na przej\u0119cie spadku w przysz\u0142o\u015bci po bogatym ojcu upad\u0142a. Szybko starszy brat jednak zmar\u0142. Ale, ale, ale \u2026zostawi\u0142 \u017con\u0119 w ci\u0105\u017cy. Historia makabryczna, a Terey si\u0119 ni\u0105 egzaltuje. Daj\u0105c do zrozumienia, \u017ce stoi za t\u0105 inscenizacj\u0105 mecenas Czandra.<\/p>\n\n\n\n A by\u0142 i jest w tych kremacjach g\u0142\u0119boki sens.<\/p>\n\n\n\n Wszystko to opisuj\u0119, jak jest. Konstatuj\u0119 jedynie fakty. Prosz\u0119 mnie jeszcze nie podejrzewa\u0107 o zauroczenie Indiami. Terey je u Margit wy\u015bmiewa\u0142. \u201eTerey s\u0142ucha\u0142 z pob\u0142a\u017cliwym u\u015bmiechem: zauroczenie Indiami. Jeszcze si\u0119 zachwyci \u017cyciem duchowym, filozofi\u0105 wyrzeczenia. A potem dostrze\u017ce skutki. Pojmie\u2026\u201d<\/p>\n\n\n\n U mnie po sporym ju\u017c przecie\u017c czasie pobytu wyj\u0105tkowa beznami\u0119tno\u015b\u0107. Powiedzia\u0142bym: profesjonalna beznami\u0119tno\u015b\u0107. Ale jednak wyobra\u017ania pracuje i pobudza j\u0105 my\u015bl, jak \u017cy\u0142by \u015bwiat, w nim i Polska, gdyby z r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w mia\u0142 kopiowa\u0107 miejscowe cywilizacyjne wzorce.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Dziennikarz Nagar zmursza\u0142\u0105 statyczno\u015b\u0107 Indii bra\u0142 za pewnik. M\u00f3wi\u0142 Tereyowi: \u201eTrzymam zak\u0142ad, \u017ce jak si\u0119 spotkamy za dziesi\u0119\u0107 lat, najwi\u0119ksza r\u00f3\u017cnica b\u0119dzie w cenach whisky, oczywi\u015bcie podro\u017ceje\u201d. Bo Indie trwa\u0142y w okowach tradycji, zwyczaj\u00f3w niezmiennych,…<\/p>\n