Jeden z moich koleg\u00f3w – ambasador\u00f3w unijnych, do\u015bwiadczony dyplomata, po kilku egzotycznych plac\u00f3wkach, na you-tubowym filmiku wyznaje: \u201eIndie odmieni\u0142y moje \u017cycie\u201d. A odmiana ta mia\u0142a miejsce w czasach dawnych, na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, kiedy Indie by\u0142y biedne, brudne i nieprzyst\u0119pne, a on z kraju bogatego, u\u0142o\u017conego, wypucowanego na glanc. I te Indie mojego koleg\u0119 dokumentnie zaczadzi\u0142y. B\u0142\u0105kaj\u0105c si\u0119 po \u015bwiecie jako dyplomatyczny nomada, marzy\u0142 tylko o jednym \u2013 zosta\u0107 ambasadorem swojego kraju w Indiach. I ko\u0144cu zosta\u0142. Marzenie spe\u0142ni\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Tereya Indie podobno te\u017c odmieni\u0142y. Rad\u017ca mu to chce u\u015bwiadomi\u0107: \u201eLudzie zaczynaj\u0105 m\u00f3wi\u0107, \u017ce Indie ciebie odmieni\u0142y\u201d. Terey nie chce si\u0119 bynajmniej przyzna\u0107. Odparowuje sarkastycznie: \u201eTak\u2026Powiedz im, \u017ce uprawiam jog\u0119 i mam godziny skupienia, wtedy milcz\u0119\u201d. I po prawdzie trudno u niego t\u0119 zmian\u0119 by\u0142o zauwa\u017cy\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Mnie zmieni\u0142a Afryka, czyli pobyt na plac\u00f3wce w Nairobi w latach 1999-2002. Nie \u017cebym si\u0119 da\u0142 Afryce wch\u0142on\u0105\u0107, w niej, bro\u0144 Bo\u017ce, si\u0119 zabuja\u0142. Bynajmniej, bynajmniej. Afrykanist\u0105 si\u0119 nie sta\u0142em, kultur\u0105 tubylcz\u0105 nie nasi\u0105k\u0142em. By\u0142 poza tym dla mnie pobyt w Nairobi jednym z najbardziej upokarzaj\u0105cych do\u015bwiadcze\u0144 zawodowych. Czu\u0142em si\u0119 jak fizyk nuklearny lub filozof fenomenologiczny zatrudniony do pracy w kot\u0142owni. Jak opozycjoni\u015bci w Czechos\u0142owacji po 1968 r. Nic tylko by\u0142o wpa\u015b\u0107 w deprech\u0119. A nie wpad\u0142em.<\/p>\n\n\n\n
Po powrocie do Warszawy okaza\u0142o si\u0119, \u017ce da\u0142 mi ten pobyt zes\u0142a\u0144czy w Afryce ogromny impuls rozwojowy. A zda\u0142em sobie z tego w pe\u0142ni spraw\u0119 dopiero po latach. Po pierwsze, rozszerzy\u0142em swoje horyzonty geostrategiczne. Do wyjazdu tam by\u0142em klinicznie europocentryczny, a co najwy\u017cej euroatlantyckocentryczny. I spojrza\u0142em nagle na Europ\u0119 z oddalonej i zdrowej perspektywy. Przesta\u0142a dla mnie by\u0107 p\u0119pkiem politycznego uniwersum. Wyjrza\u0142a mi ma\u0142a, skurczona, oderwana od \u015bwiata. Nim jeszcze na dobre Chiny wesz\u0142y na mocarstwow\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119, zdiagnozowa\u0142em dla siebie nieuchronno\u015b\u0107 relatywnego marginalizowania si\u0119 wp\u0142yw\u00f3w Zachodu. No i dostrzeg\u0142em, z niema\u0142ym b\u00f3lem, prowincjonalizm polskiej polityki zagranicznej. Usprawiedliwiony, bo przemeblowywanie naszego najbli\u017cszego \u015brodowiska strategicznego absorbowa\u0142o ca\u0142\u0105 nasz\u0105 uwag\u0119. I s\u0142usznie.<\/p>\n\n\n\n
Po drugie, mia\u0142em tam po raz pierwszy od d\u0142u\u017cszego czasu, od lat licealnych i pierwszego roku studi\u00f3w z pewno\u015bci\u0105, mn\u00f3stwo czasu na lektury. Ale nie czyta\u0142em bynajmniej ksi\u0105g niezb\u0119dnych mi z punktu widzenia zawodowego, czyli prac o polityce, dyplomacji. Poszed\u0142em szeroko, szeroko w rewiry literatury dla mnie irrelewantnie pi\u0119knej. I te lektury, jak si\u0119 po latach okaza\u0142o, pozwoli\u0142y mi przesun\u0105\u0107 granice mojego postrzegania \u015bwiata. Dostrzeg\u0142em \u015bwiat ukrywaj\u0105cy si\u0119 mi dot\u0105d za horyzontem, we wszystkich mo\u017cliwych tego znaczeniach Okaza\u0142o si\u0119 te\u017c, \u017ce Afryka zmieni\u0142a mi gusta \u2013 muzyczne, literackie, plastyczne, filmowe. Zupe\u0142nie niezauwa\u017calnie, niechc\u0105cy, a nawet podst\u0119pnie. No a najwa\u017cniejsze, zmieni\u0142a mi postrzeganie czasu. Doda\u0142a cierpliwo\u015bci, wyd\u0142u\u017cy\u0142a perspektyw\u0119, zmieni\u0142a zasadniczo jego wektor.<\/p>\n\n\n\n
Wr\u00f3ci\u0142em z tej mojej katalitycznej Afryki, obj\u0105\u0142em szefostwo Departamentu Strategii MSZ i zobaczy\u0142em, \u017ce w trzy lata zostawi\u0142em w tyle w rozwoju zawodowym, nieskromnie to odnotuj\u0119, moich koleg\u00f3w, i to o kilka d\u0142ugo\u015bci. Oni trwali w zakleszczeniu, pogr\u0105\u017cali si\u0119 w my\u015blowej rutynie, zurz\u0119dniczali si\u0119 dokumentnie. Oczywi\u015bcie robili kariery, niekt\u00f3rzy z nich wysforowali si\u0119 przede mnie pod tym wzgl\u0119dem, \u017ce mog\u0142em tylko zazdro\u015bci\u0107, ale jednocze\u015bnie na ka\u017cdym kroku czu\u0142em, \u017ce intelektualnie i koncepcyjnie nad nimi g\u00f3ruj\u0119, \u017ce m\u00f3j czas musi nadej\u015b\u0107, a zawdzi\u0119czam to wszystko swojemu afryka\u0144skiemu epizodowi. Niby zosta\u0142em przez wyjazd tam zepchni\u0119ty na g\u0142\u0119bokie peryferia polskiej dyplomacji, a wraca\u0142em wyro\u015bni\u0119ty ponad jej \u00f3wczesny rozmiar.<\/p>\n\n\n\n
Afryka sta\u0142a si\u0119 moim b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem. Ale przecie\u017c nie dlatego, \u017ce to by\u0142a Afryka, Kenia. Mog\u0142a by\u0107 to r\u00f3wnie dobrze Kambod\u017ca, Urugwaj czy Korea. (Pami\u0119tacie t\u0119 piosenk\u0119: \u201eThis could be Rotterdam or anywhere, Liverpool or Rome, ‘Cause Rotterdam is anywhere,
Anywhere alone, Anywhere alone\u201d). Tak sobie my\u015bl\u0119. Po latach. A do Afryki bynajmniej mnie emocjonalnie nie ci\u0105gnie. Mimo wdzi\u0119czno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Wi\u0119c mog\u0119 zrozumie\u0107, \u017ce innym pos\u0142u\u017cy\u0107 mo\u017ce za oczyszczaj\u0105cy impuls pobyt w Indiach. Wierz\u0119, \u017ce Indie mog\u0142y komu\u015b odmieni\u0107 \u017cycie.<\/p>\n\n\n\n
Nie mog\u0119 jednak jeszcze zrozumie\u0107, kiedy kto\u015b szuka odrodzenia w stawaniu si\u0119 Indusem. \u015amiesz\u0105 mnie dyplomaci, kt\u00f3rzy szyj\u0105 sobie tu kurtki Nehru, zakochuj\u0105 si\u0119 w bollywoodzkich filmach, przejmuj\u0105 miejscowe gusta, a czyni\u0105 to wr\u0119cz demonstracyjnie. Niekt\u00f3rzy w ten spos\u00f3b staraj\u0105 si\u0119 cynicznie przypodoba\u0107, bo nie s\u0105 w stanie inaczej zdoby\u0107 sympatii tubylc\u00f3w. Integruj\u0105 si\u0119 na pokaz. Nie o nich mi chodzi. Nie chodzi mi te\u017c o tych, kt\u00f3rzy w\u0119druj\u0105 do Kerali czy Karnataki, by poddawa\u0107 si\u0119 procedurom Ajurwedy. Bo czyni\u0105 tak cz\u0119sto albo z desperacji, albo ze zblazowania og\u00f3lnego. Nadziwi\u0107 si\u0119 tylko im nie mog\u0119, kiedy przekonuj\u0105 siebie i \u015bwiat ca\u0142y, \u017ce to im pomaga. Ale czego to cz\u0142owiek nie potrafi sobie wm\u00f3wi\u0107. Indie chc\u0105 odgrywa\u0107 rol\u0119 \u015bwiatowego przyw\u00f3dcy w promowaniu tzw. medycyny tradycyjnej czy te\u017c naturalnej. Ja rozumiem, \u017ce medycyna oparta na nauce robi jeszcze niewystarczaj\u0105ce post\u0119py, ale przecie\u017c wiek mamy ju\u017c dwudziesty pierwszy, pora odzwyczaja\u0107 si\u0119 od szaman\u00f3w, znachor\u00f3w i gu\u015blarzy. W Indiach co prawda nadaje im si\u0119 doktoraty i obdarza profesur\u0105. Id\u017amy \u2013 b\u0119d\u0119 si\u0119 upiera\u0142 – wszak\u017ce mimo wszystko w stron\u0119 nauki.<\/p>\n\n\n\n
Tysi\u0105ce, setki tysi\u0119cy, a historycznie to pewno nawet i miliony racjonalnych, wyedukowanych przedstawicieli Zachodu szuka\u0142o w Indiach odnowy duchowej, co najmniej zaocznie, a wielu przez bezpo\u015bredni kontakt tu na miejscu z \u017cyciem duchowym Indii. Mo\u017cna zrozumie\u0107, \u017ce ludzie nadal nie s\u0105 w stanie odnale\u017a\u0107 sensu \u017cycia i zbudowa\u0107 r\u00f3wnowag\u0119 mentaln\u0105 bez religii, bez absolutu, bez Boga, bez odwo\u0142ania si\u0119 do rzeczywisto\u015bci transcendentalnej. Ca\u0142e szcz\u0119\u015bcie mog\u0105 wybiera\u0107. Jako\u015b B\u00f3g tak ju\u017c si\u0119 ludziom objawia\u0142, \u017ce da\u0142 si\u0119 im ubra\u0107 w rozmaite doktrynalne szaty, da\u0142 si\u0119 opisa\u0107 w r\u00f3\u017cnych \u015bwi\u0119tych ksi\u0119gach, da\u0142 si\u0119 zwi\u0105za\u0107 jako \u017ar\u00f3d\u0142o r\u00f3\u017cnych, czasem odmiennych system\u00f3w nakaz\u00f3w i zakaz\u00f3w. Jest to niew\u0105tpliwie trwa\u0142y fenomen rozwoju cywilizacji ludzkiej. Pojawia\u0142y si\u0119 pr\u00f3by synkretyzacji, ale jako\u015b si\u0119 nie przebi\u0142y. Opatrzno\u015b\u0107 im nie sprzyja\u0142a? Jest w \u015bwiatowym pluralizmie religijnym zamys\u0142 bo\u017cy? Ludzie maj\u0105 wi\u0119c w czym wybiera\u0107. Dwie \u015bwiatowe religie s\u0105 prakseologicznie uniwersalne. Chrze\u015bcija\u0144stwo i islam krzep\u0142y wpisuj\u0105c w doktryn\u0119 postulat niesienia wiary. Hinduizm wielk\u0105 religi\u0105 jest, ale raczej nienachaln\u0105. Nie chcesz w jego bog\u00f3w wierzy\u0107, prosz\u0119 bardzo, ale to tylko twoja strata. Nie ma w nim zapa\u0142u prozelitycznego. Ja przynajmniej dot\u0105d nie zauwa\u017cy\u0142em.<\/p>\n\n\n\n
Indie uwa\u017caj\u0105 si\u0119 za duchowe centrum \u015bwiata. Nie tylko dlatego, \u017ce hinduizm jest tu traktowany jako matka wszystkich religii. Czy istotnie tu pierwszy raz wy\u0142oni\u0142a si\u0119 koncepcja dojrza\u0142ego Boga, wyzwolonego od prymitywnych animistycznych czy totemicznych przedstawie\u0144? By\u0107 mo\u017ce. Wedy s\u0105 niew\u0105tpliwie wielkim pomnikiem literatury. Przepastnie bogatym, obj\u0119to\u015bciowo wielokrotnie przekraczaj\u0105cym Bibli\u0119, a filozoficznie wzbijaj\u0105cym si\u0119 na niedosi\u0119g\u0142e dla autor\u00f3w Biblii poziomy.<\/p>\n\n\n\n
Mahabharata (i Ramajana) to niew\u0105tpliwie klucz do to\u017csamo\u015bci Hindus\u00f3w. Znajomo\u015b\u0107 z nimi zawdzi\u0119czam oczywi\u015bcie Peterowi Brookowi, zapisowi jego monumentalnego przedstawienia teatralnego. Zawsze \u017ca\u0142owa\u0142em, \u017ce nie dane by\u0142o mi prze\u017cy\u0107 tego spektaklu w Awinionie. Ale ogl\u0105da\u0142em telewizyjne kawa\u0142ki totalnie zmesmeryzowany. Brook poda\u0142 je oczywi\u015bcie w uniwersalistycznej interpretacji. I rozumiem wszystkich, kt\u00f3rzy nawet przy powierzchownej znajomo\u015bci z kultur\u0105 indyjsk\u0105 mog\u0105 si\u0119 ni\u0105 zafascynowa\u0107, ba, mog\u0105 si\u0119 jej tre\u015bciami wzbogaci\u0107. Ale ci\u0119\u017cko mi nadal zrozumie\u0107, jak mo\u017cna si\u0119 z nimi duchowo zintegrowa\u0107, jak zmy\u0107 mo\u017cna z pierwotnego zapisu kody zachodnie, chrze\u015bcija\u0144skie zw\u0142aszcza, i nanie\u015b\u0107 na sczyszczon\u0105 tablic\u0119 jestestwa osobniczego nowy, ca\u0142kiem odmienny zapis. Rozumiem, \u017ce mo\u017cna przej\u0105\u0107 rytua\u0142y, \u017ce mo\u017cna p\u00f3j\u015b\u0107 za nowymi kanonami, ale stworzy\u0107 sobie na nowo egzystencjaln\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, umyka to mojej wyobra\u017ani. Sorry.<\/p>\n\n\n\n
I nie wiem, jak w tych nowych duchowych szatach mo\u017cna wej\u015b\u0107 harmonijnie w odmienn\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119, a wsp\u00f3\u0142tworzy\u0107 jej kulturowe produkty, to ju\u017c w g\u0142owie mi si\u0119 nie mie\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Jaka\u015b obco\u015b\u0107 zawsze w nas pozostanie.<\/p>\n\n\n\n
Czy jakikolwiek cudzoziemiec, \u017cyj\u0105cy w Polsce nawet od dziesi\u0119cioleci, by\u0142by w stanie nakr\u0119ci\u0107 takie filmy, jak \u201eRejs\u201d, \u201eMi\u015b\u2019, \u201eDzie\u0144 \u015bwira\u201d? Czy jakikolwiek cudzoziemiec opisa\u0142by Polsk\u0119, jak Sienkiewicz w \u201eOgniem i mieczem\u201d, Reymont w \u201eCh\u0142opach\u201d, Gombrowicz w \u201eFerdydurke\u201d, Pilch w \u201eTysi\u0105cu spokojnych miast\u201d?<\/p>\n\n\n\n
Wierz\u0119 w nieprzekraczalne tajemnice to\u017csamo\u015bci narodowej, granice poznania narodowej mentalno\u015bci, nieusuwalne plemienne kody egzystencjalne. Globalizacja kulturowa (o, wielkie dzi\u0119ki ci, Internecie) rozwija w nas empati\u0119 kulturow\u0105, nap\u0119dza dyfuzj\u0119 warto\u015bci, symboli i znacze\u0144. Odbarwia z narodowych odcieni \u015bwiadomo\u015b\u0107, ale prowokuje te\u017c reakcj\u0119 obronn\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Wyjecha\u0142em za granic\u0119 w wieku lat dwudziestu. Zacz\u0105\u0142em przemieszkiwa\u0107 w \u015brodowisku kulturowo mi odmiennym, cho\u0107 s\u0142owia\u0144skim, jednak obcoj\u0119zycznym, pos\u0142uguj\u0105cym si\u0119 kodami ci\u0119\u017cko mi zrozumia\u0142ymi, nawet na poziomie codziennym, bytowym. Niekt\u00f3re zachowania mog\u0142em zrozumie\u0107, niekt\u00f3re wr\u0119cz na\u015bladowa\u0107. Ale bardzo szybko odezwa\u0142a si\u0119 to\u017csamo\u015b\u0107 moja osobowa. I postawi\u0142a pytanie: gdzie jest moja granica wtapiania si\u0119 w obc\u0105 kultur\u0119, gdzie jest moja linia Maginota, z upadkiem kt\u00f3rej proces wzbogacania mojego \u201eja\u201d obc\u0105 tre\u015bci\u0105 zacznie mnie unicestwia\u0107, mnie jako mnie, a na gruzach z powodu kl\u0119ski mojego uk\u0142adu immunologicznego powstanie cz\u0142owiek nowy, mo\u017ce nawet bardzo mi obcy?<\/p>\n\n\n\n
U mnie, jak wida\u0107, op\u00f3r pojawi\u0142 si\u0119 do\u015b\u0107 wcze\u015bnie i to op\u00f3r silny. Jednym z jego trwa\u0142ych skutk\u00f3w jest absolutna odmowa na\u015bladowania oryginalnych akcent\u00f3w podczas m\u00f3wienia w obcym j\u0119zyku. A dwa znam do\u015b\u0107 dobrze, na tyle by p\u0142ynnie w nich m\u00f3wi\u0107. I zwalczam rusycyzmy i anglicyzmy w moim j\u0119zyku. Maniakalnie. Cho\u0107 i sam je pope\u0142niam.<\/p>\n\n\n\n
Wi\u0119c ju\u017c potem \u017cadna zagranica nie by\u0142a w stanie mnie odpolszczy\u0107. Od prawie p\u00f3\u0142 wieku przemieszkuj\u0119 w tej zagranicy, mniej lub bardziej egzotycznej, z ma\u0142ymi interludiami. I ca\u0142y czas siebie w pierwotnym wydaniu rozpoznaj\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Gdzie si\u0119 daje, demonstruj\u0119 swoj\u0105 niezmywaln\u0105 polsko\u015b\u0107. Prowokacyjnie, teatralnie. Poczynaj\u0105c od porannej kawy w biurze, parzonej po polsku, czyli wrz\u0105tkiem na zmielon\u0105 kaw\u0119, koniecznie w szklance, podanej na spodku, kt\u00f3rym sobie szklank\u0119 mog\u0119 przykry\u0107, \u017ceby kawa dosz\u0142a.<\/p>\n\n\n\n
A w obiad popijam schabowego przes\u0142odzonym kompotem.<\/p>\n\n\n\n
Mnie Indie nie s\u0105 w stanie odmieni\u0107. Ale mog\u0105 wzbogaci\u0107, prosz\u0119 bardzo.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Jeden z moich koleg\u00f3w – ambasador\u00f3w unijnych, do\u015bwiadczony dyplomata, po kilku egzotycznych plac\u00f3wkach, na you-tubowym filmiku wyznaje: \u201eIndie odmieni\u0142y moje \u017cycie\u201d. A odmiana ta mia\u0142a miejsce w czasach dawnych, na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, kiedy Indie…<\/p>\n