{"id":611,"date":"2022-01-10T08:05:00","date_gmt":"2022-01-10T08:05:00","guid":{"rendered":"https:\/\/piotrswitalski.com\/?p=611"},"modified":"2023-04-10T15:41:08","modified_gmt":"2023-04-10T15:41:08","slug":"doktryna-racji-stanu-czyli-wolnosc-jako-uswiadomiona-koniecznosc","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/piotrswitalski.com\/?p=611","title":{"rendered":"Doktryna racji stanu, czyli wolno\u015b\u0107 jako u\u015bwiadomiona konieczno\u015b\u0107"},"content":{"rendered":"\n

Racja stanu to, najpro\u015bciej m\u00f3wi\u0105c, dobro pa\u0144stwa. Odruchowym algorytmem polityki zagranicznej, czyli post\u0119powania wobec \u015bwiata zewn\u0119trznego jest dzi\u015b nadal kierowanie si\u0119 interesem w\u0142asnego kraju. To domy\u015blna doktryna polityki zagranicznej ka\u017cdego pa\u0144stwa. Najbardziej rudymentarna i przekonuj\u0105ca. Warto\u015b\u0107 zaiste autoteliczna.<\/p>\n\n\n\n

Racja stanu wesz\u0142a do leksykonu politycznego z kszta\u0142towaniem si\u0119 nowoczesnego paradygmatu stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych opartego o interes narodowy.<\/p>\n\n\n\n

Autorstwo samego poj\u0119cia jest przypisywane arcybiskupowi Benewentu Giovanni della Casa, szesnastowiecznemu pisarzowi i poecie, znawcy etykiety i dobrych manier. Zr\u0119by koncepcyjne racji stanu za\u0142o\u017cy\u0142 Nicolo Machiavelli, a pierwszy zastosowa\u0142 j\u0105 w praktyce \u2013 i to z rozmachem \u2013 kardyna\u0142 de Richelieu, architekt polityki zagranicznej Francji w XVII wieku. Dla Richelieu sta\u0142a si\u0119 ona por\u0119cznym wyja\u015bnieniem wsparcia przez katolick\u0105 Francj\u0119 protestanckiego obozu w wojnie trzydziestoletniej. Pragnienie os\u0142abienia katolickich przecie\u017c Habsburg\u00f3w sta\u0142o wy\u017cej od solidarno\u015bci wyznaniowej. Z czasem rozros\u0142a si\u0119 racja stanu do s\u0142owa zakl\u0119cia, kt\u00f3rym da si\u0119 wyt\u0142umaczy\u0107 najbardziej nawet kontrowersyjne posuni\u0119cia pa\u0144stw na arenie mi\u0119dzynarodowej.<\/p>\n\n\n\n

To kategoria do\u015b\u0107 abstrakcyjna, wielce intuicyjna, bardzo sytuacyjna. Oznacza podejmowanie decyzji politycznych kieruj\u0105c si\u0119 nadrz\u0119dnym interesem pa\u0144stwowym, interesem narodowym. Wyklucza motywowanie swoich dzia\u0142a\u0144 interesem osobistym, rodzinnym, dynastycznym, plemiennym, religijnym, partyjnym, czy ideologicznym. Wi\u0105\u017ce si\u0119 z ni\u0105 postulat odrzucania emocji, realistycznej oceny uwarunkowa\u0144 decyzyjnych. Pozostaje czynnikiem mglistym, ulotnym, zmiennym w czasie. Zbyt cz\u0119sto bowiem w przesz\u0142o\u015bci powo\u0142ywano si\u0119 ni\u0105, by ukrywa\u0107 rzeczywiste motywy dzia\u0142ania, wprowadza\u0107 element sekretno\u015bci w procesie decyzyjnym, wyklucza\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 debatowania s\u0142uszno\u015bci podejmowanych decyzji, czasami odrzuca\u0107 kompromisy, a czasami uzasadnia\u0107 niepopularne transakcje.<\/p>\n\n\n\n

Doktryna racji stanu zrewolucjonizowa\u0142a polityk\u0119 zagraniczn\u0105 pa\u0144stw, sta\u0142a si\u0119 jednym z atrybut\u00f3w westfalskiego porz\u0105dku mi\u0119dzynarodowego.<\/p>\n\n\n\n

Racja stanu to inaczej sublimat interes\u00f3w narodowych, strategiczna rama tych interes\u00f3w, nadrz\u0119dny interes pa\u0144stwa. W westfalskim modelu stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowy interes pa\u0144stwa sta\u0142 si\u0119 kryterium ostatecznym oceny polityki, nawet je\u015bli w gr\u0119 wchodzi altruizm czy po\u015bwi\u0119cenie.<\/p>\n\n\n\n

Interes pa\u0144stwa uto\u017csamia si\u0119 cz\u0119sto z interesem narodowym. W sytuacjach egzystencjalnie skrajnych nie s\u0105 one to\u017csame. Jak mawia\u0142 prezydent Benesz: przetrwanie narodu jest wa\u017cniejsze od przetrwania pa\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n

W latach 2011-2014 w ramach swoich obowi\u0105zk\u00f3w jako szefa Dyrektoriatu Planowania Politycznego w Sekretariacie Rady Europy wspiera\u0142em europejsk\u0105 sie\u0107 szk\u00f3\u0142 studi\u00f3w politycznych i edukacji obywatelskiej. Wizytowa\u0142em je cz\u0119sto, wyg\u0142asza\u0142em prezentacje, prowadzi\u0142em debaty. Zawita\u0142em kiedy\u015b do Prisztiny. Wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce najw\u0142a\u015bciwszym tematem by\u0142oby tam om\u00f3wienie nowych koncepcji budowy skutecznego, sprawnego i wydajnego pa\u0144stwa. Przygotowa\u0142em solidny wyk\u0142ad pokazuj\u0105cy ewolucj\u0119 roli pa\u0144stwa, rosn\u0105ce napi\u0119cie w relacjach pa\u0144stwo-obywatel i pomys\u0142y przebudowy modelu pa\u0144stwa. Mia\u0142em wszak\u017ce nieodparte wra\u017cenie, \u017ce moja opowie\u015b\u0107 nie powala\u0142a s\u0142uchaczy \u2013 nota bene, m\u0142odych, dynamicznych, dobrze wykszta\u0142conych, znaj\u0105cych j\u0119zyki lecz sfrustrowanych sytuacj\u0105 w ich kraju i postaw\u0105 rz\u0105dz\u0105cej elity. Wyja\u015bnienie (chcia\u0142bym zak\u0142ada\u0107, \u017ce naci\u0105gane) przedstawi\u0142 mi dyskretnie jeden z uczestnik\u00f3w: nacjonalizm u nas ka\u017ce traktowa\u0107 nasze pa\u0144stwo jako tw\u00f3r przechodni, niezb\u0119dn\u0105 konieczno\u015b\u0107, aby wyj\u015b\u0107 spod \u201eserbskiej dominacji\u201d, form\u0119 politycznej poprawno\u015bci, aby korzysta\u0107 z sympatii USA i Zachodu, bo tak naprawd\u0119 my chcemy zjednoczenia (w domy\u015ble: z reszt\u0105 alba\u0144skiej nacji).<\/p>\n\n\n\n

Istotnie, nie zawsze samodzielne pa\u0144stwo jest strategicznym celem. Nie by\u0142o ono imponderabile m.in. dla wielu obywateli NRD u schy\u0142ku jej istnienia, dla sporej grupy Mo\u0142dawian po rozpadzie ZSRR, dla wi\u0119kszo\u015bci Austriak\u00f3w po rozpadzie monarchii austro-w\u0119gierskiej w 1918 r. Ale to sytuacje w historii stosunk\u00f3w politycznych wyj\u0105tkowe.<\/p>\n\n\n\n

Nadrz\u0119dny interes pa\u0144stwa wi\u0105za\u0107 przyj\u0119to przede wszystkim z zapewnieniem suwerenno\u015bci pa\u0144stwa, jego integralno\u015bci terytorialnej, bezpiecze\u0144stwa pa\u0144stwa i jego obywateli, a tak\u017ce z zachowaniem narodowej to\u017csamo\u015bci. Wynika\u0107 z niego mia\u0142o prawo do podejmowania wszelkich, czasem nadzwyczajnych, \u015brodk\u00f3w i wy\u0142\u0105czania ich spod oceny moralnej. Ciekawym zjawiskiem ostatnich lat jest rozszerzanie poj\u0119cia bezpiecze\u0144stwa o czynnik to\u017csamo\u015bciowo-kulturowy. S\u0105 politycy, co najmniej w kilku pa\u0144stwach, w tym tak\u017ce europejskich, kt\u00f3rzy obron\u0119 przed narzuceniem z zewn\u0105trz tzw. obcych warto\u015bci cywilizacyjnych czyni\u0105 wa\u017cnym elementem polityki bezpiecze\u0144stwa. Chc\u0105 broni\u0107 narodu przed z\u0142em moralnym, rozbijaniem tradycyjnego modelu rodziny i pojmowania roli p\u0142ci. Istotnie, sam termin bezpiecze\u0144stwo robi si\u0119 coraz bardziej rozci\u0105gliwy, abstrakcyjny i subiektywny. Jako aksjomatyczne traktujemy takie poj\u0119cia, jak bezpiecze\u0144stwo energetyczne, surowcowe, gospodarcze, ekologiczne, informacyjne. Od dawna w rozmowie o bezpiecze\u0144stwie chodzi o co\u015b wi\u0119cej ni\u017c czysto fizyczne i polityczne przetrwanie pa\u0144stwa. Masowe (i niekontrolowane) migracje uwypukli\u0142y znaczenie bezpiecze\u0144stwa kulturowego. Ale l\u0119ki z tym zwi\u0105zane s\u0105 cynicznie wykorzystywane w polityce wewn\u0119trznej. Kulturow\u0105 racj\u0119 stanu przyw\u0142aszczyli populi\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Racj\u0119 stanu okre\u015bla zawsze decydent polityki zagranicznej. Mog\u0105 si\u0119 rz\u0105dz\u0105cy spiera\u0107 z opozycj\u0105 polityczn\u0105 o jej rozumienie, mog\u0105 nawet mie\u0107 r\u00f3\u017cne jej pojmowanie poszczeg\u00f3lne o\u015brodki w\u0142adzy (jak Sejm i Senat w Polsce podczas dyskusji czy powi\u0105zanie tzw. funduszu odbudowy UE w 2021 r. ze stanem praworz\u0105dno\u015bci jest zgodne czy nie z polsk\u0105 racj\u0105 stanu), ale zawsze ostatecznie miarodajne jest zdanie tego, kto podejmuje stosowne decyzje. Optymistycznie zak\u0142adamy, \u017ce decydent definiuje racj\u0119 stanu w spos\u00f3b racjonalny, obiektywny, pozbawiony emocji i osobistych wzgl\u0119d\u00f3w. Z historii wiemy, \u017ce nie zawsze ma to miejsce. Pole marginesu uznaniowo\u015bci jest niew\u0105tpliwie w sprawach polityki zagranicznej o wiele wi\u0119ksze ni\u017c w kwestiach dotycz\u0105cych polityki wewn\u0119trznej.<\/p>\n\n\n\n

Racj\u0119 stanu okre\u015bla si\u0119 zawsze w oparciu o realny kszta\u0142t rzeczywisto\u015bci, ale w sprawach polityki zagranicznej percepcja tego stanu wa\u017cy wi\u0119cej ni\u017c sama rzeczywisto\u015b\u0107. St\u0105d te\u017c bierze si\u0119 tak du\u017cy strach o nieprzewidziane konsekwencje podejmowanych decyzji. O wiele wi\u0119kszy ni\u017c w przypadku polityki wewn\u0119trznej.<\/p>\n\n\n\n

Rozpo\u015bcierano zakres znaczeniowy racji stanu na interesy gospodarcze, postulat zapewnienia dobrobytu obywateli, obron\u0119 presti\u017cu pa\u0144stwa. W zamierzch\u0142ych (przedwestfalskich) czasach, kiedy honor w\u0142adcy (pa\u0144stwa) by\u0142 istotnym motorem zachowa\u0144 pa\u0144stw, jego obrona by\u0142a oczywist\u0105 racj\u0105 stanu. Dzi\u015b, kiedy pewien przyw\u00f3dca zachodni (pa\u0144stwa cz\u0142onkowskiego NATO) wysy\u0142a przyw\u00f3dc\u0119 innego du\u017cego zachodniego pa\u0144stwa (te\u017c cz\u0142onka NATO) na leczenie psychiatryczne i wyra\u017ca nadziej\u0119, \u017ce nar\u00f3d tego pa\u0144stwa swojego przyw\u00f3dcy si\u0119 pozb\u0119dzie, wojny na szcz\u0119\u015bcie ju\u017c z tego powodu nie wybuchaj\u0105. A obrzucony inwektywami przyw\u00f3dca pisze nawet do ich autora ciep\u0142y list. Bo wymagaj\u0105 tego interesy.<\/p>\n\n\n\n

Ale gdzie indziej prze\u015bmiewcza karykatura przyw\u00f3dcy w bulwarowej gazecie s\u0105siedniego pa\u0144stwa mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 przyczyn\u0105 odwo\u0142ania wielostronnego szczytu. Wi\u0119c s\u0105 nadal pa\u0144stwa, w kt\u00f3rych obrona presti\u017cu przyw\u00f3dcy i honor pa\u0144stwa s\u0105 wymogami racji stanu. I nadal tam uwa\u017ca si\u0119, \u017ce \u201ejest jedna tylko rzecz w \u017cyciu ludzi, narod\u00f3w i pa\u0144stw, kt\u00f3ra jest bezcenna. T\u0105 rzecz\u0105 jest honor\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Kiedy\u015b, po do\u015b\u0107 d\u0142ugiej i napi\u0119tej sesji negocjacyjnej, w kt\u00f3rej przysz\u0142o mi w osamotnieniu upiera\u0107 si\u0119 przy pewnych sformu\u0142owaniach w dokumencie ko\u0144cowym, podszed\u0142 do mnie jeden z oponuj\u0105cych negocjator\u00f3w. \u201eTy wiesz, co u nas o Was zawsze m\u00f3wili?\u201d – zapyta\u0142. \u201eNo, nie wiem\u201d \u2013 przyzna\u0142em. \u201eEch, Poliaki: bolsze czesti, czem uma\u201d. Zabola\u0142o i nie zabola\u0142o.<\/p>\n\n\n\n

Traktuje si\u0119 dzi\u015b presti\u017c coraz cz\u0119\u015bciej jako zdegradowany interes \u017cywotny.<\/p>\n\n\n\n

Racja stanu jest odzwierciedleniem nie tylko sposobu pojmowania, ale i hierarchii interes\u00f3w. Bo s\u0105 interesy pierwszorz\u0119dne i drugorz\u0119dne. Co ciekawe, je\u015bli przed laty do interes\u00f3w drugorz\u0119dnych zaliczano np. ochron\u0119 interes\u00f3w obywateli pa\u0144stwa (pa\u0144stwo zawsze sta\u0142o przed obywatelem), to dzi\u015b miar\u0105 skuteczno\u015bci polityki bezpiecze\u0144stwa jest tak\u017ce zdolno\u015b\u0107 do zapewnienia bezpiecze\u0144stwa obywatela pa\u0144stwa w sensie \u015bcis\u0142ym i do ochrony jego interes\u00f3w. S\u0105 interesy permanentne i dora\u017ane, og\u00f3lne i specyficzne, komplementarne i konfliktowe. Wielkim atutem paradygmatu interes\u00f3w w stosunkach mi\u0119dzynarodowych jest to, \u017ce interesy s\u0105 negocjowalne i plastyczne.<\/p>\n\n\n\n

Wyzwaniem dla polityka pozostaje okre\u015blenie hierarchii racji, znalezienie czynnika nadrz\u0119dnego w sytuacji, kiedy rozmaite interesy pa\u0144stwowe nak\u0142adaj\u0105 si\u0119 na siebie, a nawet konfliktuj\u0105 wzajemnie. W mojej praktyce dyplomatycznej pierwszym powa\u017cnym przypadkiem, kiedy rozbie\u017cne racje wymaga\u0142y politycznego rozs\u0105dzenia by\u0142y negocjacje nad Traktatem o konwencjonalnych si\u0142ach zbrojnych w Europie (CFE). Prowadzone by\u0142y od marca 1989 r. we Wiedniu w dynamicznie zmieniaj\u0105cym si\u0119 \u015brodowisku geopolitycznym (by\u0142em zast\u0119pc\u0105 szefa delegacji polskiej na tych rokowaniach; szefowa\u0142 jej ambasador W\u0142odzimierz Konarski). Koncepcja porozumienia opiera\u0142a si\u0119 na blokowych pu\u0142apach dla uzbrojenia, parytetowych dla Uk\u0142adu Warszawskiego i NATO. Opracowano j\u0105, kiedy Uk\u0142ad Warszawski wydawa\u0142 si\u0119 bytem trwa\u0142ym. Latem 1990 r. racj\u0105 stanu polskiej polityki by\u0142o ju\u017c jednoznacznie wyswabadzanie si\u0119 z satelickich powi\u0105za\u0144, otwieranie perspektywy dla przysz\u0142o\u015bciowej integracji z Zachodem, w tym umo\u017cliwienie wej\u015bcia do NATO. Traktat CFE w formule, w kt\u00f3rej by\u0142 negocjowany, utrwala\u0142 nasz\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 do grupy pa\u0144stw Uk\u0142adu Warszawskiego. Mechanizmy Traktatu, nawet przy za\u0142o\u017ceniu, \u017ce dezintegracja Uk\u0142adu Warszawskiego by\u0142a politycznie przes\u0105dzona, wymusza\u0142 wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie w ramach grupy pa\u0144stw b\u0119d\u0105cych wtedy jego cz\u0142onkami, dawa\u0142 ZSRR po\u015bredni\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 wp\u0142ywu na polityk\u0119 wojskow\u0105 Polski. Z drugiej wszak\u017ce strony zmiana koncepcji, chocia\u017cby na tzw. narodow\u0105, kt\u00f3r\u0105 wynegocjowano w trakcie tzw. adaptacji Traktatu w 1999 r., wtedy oznacza\u0142aby ryzyko wywr\u00f3cenia ca\u0142ego procesu negocjacji. Zach\u00f3d, a zw\u0142aszcza Amerykanie, nie brali jej zupe\u0142nie pod uwag\u0119. Perspektywa drastycznej redukcji potencja\u0142u konwencjonalnego ZSRR, kt\u00f3r\u0105 otwiera\u0142 Traktat, by\u0142a niepodlegaj\u0105cym dyskusji priorytetem. Amerykanie uznali, \u017ce nale\u017cy czyni\u0107 wszystko, aby nie zosta\u0142a zaprzepaszczona. Traktat mia\u0142 zosta\u0107 podpisany 19 listopada 1990 r. na szczycie w Pary\u017cu.<\/p>\n\n\n\n

Amerykanie, zaniepokojeni, \u017ce negocjacje mog\u0142yby ugrz\u0105\u017a\u0107 w nieko\u0144cz\u0105cych si\u0119 dyskusjach technicznych, postanowili przyspieszy\u0107 proces. Istotnie, pod koniec wrze\u015bnia gotowych by\u0142o w oszlifowanej wersji ok. 40 proc. tekstu. Je\u015bli do tego do\u0142o\u017cy\u0107 kwestie, kt\u00f3re mog\u0142y uchodzi\u0107 za gotowe do uzgodnienia na technicznym szczeblu, to nie wi\u0119cej ni\u017c dwie-trzecie Traktatu uda\u0142o si\u0119 wtedy ju\u017c spi\u0105\u0107. Mo\u017cna by\u0142o zak\u0142ada\u0107, \u017ce zwyczajowe w takich przypadkach zintensyfikowanie prac na ostatniej prostej mog\u0142o zaowocowa\u0107 osi\u0105gni\u0119ciem porozumienia na czas. Ale postanowili Amerykanie nie ryzykowa\u0107. Wykorzystali pobyt w USA szefa delegacji sowieckiej ambasadora Olega Gryniewskiego na pocz\u0105tku pa\u017adziernika i zacz\u0119li uzgadnia\u0107 tekst dwustronnie. Ostatnie trudne, a dla Sowiet\u00f3w \u2013 najtrudniejsze kwestie (dotycz\u0105ce weryfikacji), rozstrzygn\u0119li w drugiej po\u0142owie pa\u017adziernika w pokoju nowojorskiego hotelu Waldorf Astoria Lynn Hansen (\u00f3wczesny zast\u0119pca szefa delegacji ameryka\u0144skiej) i Giennadij Jewstafiew (\u201eszara eminencja\u201d delegacji radzieckiej). Tylko we dw\u00f3jk\u0119. I bez wspomagaczy (Lynn Hansen by\u0142 ortodoksyjnym mormonem).<\/p>\n\n\n\n

Uzgodniony dwustronnie Traktat przedstawili Amerykanie i Sowieci pozosta\u0142ym 20 pa\u0144stwom uczestnicz\u0105cym w rokowaniach we Wiedniu. Gwoli prawdy, ca\u0142y ci\u0119\u017car przedstawienia wzi\u0119li na siebie Amerykanie. Tak\u017ce wobec cz\u0119\u015bci grupy pa\u0144stw Uk\u0142adu Warszawskiego. By\u0142a to oferta na zasadzie \u201etake-it-or-leave-it\u201d. Dano nam po prostu cztery tygodnie na przet\u0142umaczenie tekstu i uzyskanie odpowiedniej zgody w\u0142adz rz\u0105dowych na jego parafowanie. Polska (wspierana przez W\u0119gry i Czechos\u0142owacj\u0119) pr\u00f3bowa\u0142a do ko\u0144ca zapisy blokowe \u0142agodzi\u0107. Paradoksalnie naszym g\u0142\u00f3wnym kana\u0142em wp\u0142ywania na uzgodnienia sta\u0142y si\u0119 USA (a nie blok Uk\u0142adu Warszawskiego). Szef delegacji ameryka\u0144skiej ambasador Robert James Woolsey (w latach 1992-1995 \u2013 szef CIA), przy ca\u0142ej sympatii politycznej (a i prywatnej) do nas niewiele m\u00f3g\u0142 nam pom\u00f3c. Uda\u0142o nam si\u0119 wprowadzi\u0107 pewne zapisy do preambu\u0142y (kt\u00f3re potwierdza\u0142y nasze prawo do wychodzenia z dotychczasowego sojuszu i wst\u0119powania do innego), ale ramowe parametry Traktatu nie podlega\u0142y dyskusji. I musieli\u015bmy ju\u017c sami rozwik\u0142a\u0107 nasze dylematy, okre\u015blaj\u0105c co jest nasz\u0105 nadrz\u0119dn\u0105 racj\u0105 stanu. Zaakceptowali\u015bmy Traktat, b\u0119d\u0105cy politycznie zwierciad\u0142em przesz\u0142o\u015bci, z kt\u00f3rej chcieli\u015bmy si\u0119 wyzwoli\u0107, w imi\u0119 zbudowania \u015brodowiska bezpiecze\u0144stwa militarnego, kt\u00f3re otworzy dla ca\u0142ej Europy mo\u017cliwo\u015b\u0107 radykalnej przebudowy.<\/p>\n\n\n\n

Doktryna racji stanu budzi\u0142a i budzi nadal rozmaite spory interpretacyjne.<\/p>\n\n\n\n

Po pierwsze, coraz silniej zaznacza si\u0119 sp\u00f3r o to, kto ma definiowa\u0107 racj\u0119 stanu. Jak wspomniano, z za\u0142o\u017cenia prawo takie posiadaj\u0105 prawowite instytucje pa\u0144stwowe, kt\u00f3re dysponuj\u0105 uprawnieniami do prowadzenia polityki zagranicznej. Co jednak, je\u015bli trac\u0105 one umocowanie spo\u0142eczne, a prawo do interpretowania racji stanu jest powszechnie kwestionowane? Czy przyw\u00f3dca, jak cho\u0107by \u0141ukaszenko po zafa\u0142szowanych wyborach w 2020 r., ma prawo zachowywa\u0107 monopol na definiowanie racji stanu nawet w relacjach z Rosj\u0105? Jaka jest prawowito\u015b\u0107 (i legalno\u015b\u0107) nowych integracyjnych uzgodnie\u0144, kt\u00f3re podejmowa\u0142 on np. wobec Moskwy?<\/p>\n\n\n\n

Inna sprawa to, jak nadrz\u0119dna owa racja stanu ma by\u0107 interpretowana w stosunku do innych warto\u015bci, np. przetrwania narodu czy nawet ca\u0142ej cywilizacji ludzkiej. \u015awiadomo\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci ro\u015bnie. Poj\u0119cie interes\u00f3w koegzystencjalnych wymy\u015blono ju\u017c dawno. Co, na przyk\u0142ad, je\u015bli interes pa\u0144stwa koliduje z interesem og\u00f3lnoludzkim (casus u\u017cycia broni j\u0105drowej w obronie w\u0142asnej)?<\/p>\n\n\n\n

Ka\u017cde pa\u0144stwo, nawet najbardziej prowincjonalne ma sw\u00f3j udzia\u0142 w interesach uniwersalnych spo\u0142eczno\u015bci mi\u0119dzynarodowej. Post\u0119py projekt\u00f3w integracyjnych, zw\u0142aszcza europejskiego, mog\u0105 postawi\u0107 na kolizyjnym kursie interes partykularny i regionalny. Co z racj\u0105 stanu, je\u015bli interes narodowy koliduje z interesem regionalnym (integracyjnym)? Nie raz, nie dwa przychodzi cz\u0142onkom Unii Europejskiej (nie tylko p\u0142atnikom netto) t\u0142umaczy\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwu, \u017ce w imi\u0119 racji stanu oddali pierwsze\u0144stwo dobru wsp\u00f3lnemu integracji kosztem dora\u017anej korzy\u015bci narodowej. Co je\u015bli interes narodowy koliduje z interesem bliskich partner\u00f3w (np. Nord Stream a interesy Niemiec i Polski)? Czy racja stanu ma prawo by\u0107 racj\u0105 egoistyczn\u0105, partykularn\u0105, szkodz\u0105c\u0105 innym partnerom?<\/p>\n\n\n\n

W westfalskim modelu stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych filozofi\u0105 mi\u0119dzynarodow\u0105 pa\u0144stw jest utylitaryzm \u2013 maksymalizacja korzy\u015bci, minimalizacja strat. Obowi\u0105zuje plemienna etyka, znana w Polsce w Polsce powszechnie jako tzw. moralno\u015b\u0107 Kalego. Ale wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata dyktuj\u0105 wym\u00f3g uwzgl\u0119dniania interes\u00f3w innych partner\u00f3w. Nawet ju\u017c Metternich si\u0142\u0119 pa\u0144stwa wi\u0105za\u0142 z umiej\u0119tno\u015bci\u0105 harmonizowania interes\u00f3w w\u0142asnych z interesami partner\u00f3w. Interesy partykularne kojarzy\u0142 z kr\u00f3tkowzroczno\u015bci\u0105 i zniecierpliwieniem.<\/p>\n\n\n\n

Kolejna kwestia: jak sta\u0142\u0105 i niepodwa\u017caln\u0105 jest racja stanu w sytuacji dynamicznie zmieniaj\u0105cego si\u0119 \u015brodowiska mi\u0119dzynarodowego? Czy operowanie j\u0105 nie czyni polityki zagranicznej inercyjn\u0105? A je\u015bli racja stanu staje si\u0119 wysoce plastyczna, czy nie staje si\u0119 wyrazem koniunkturalizmu?<\/p>\n\n\n\n

Inne pytanie: jak szerokie merytorycznie ma by\u0107 poj\u0119cie racji stanu? Czy obejmowa\u0107 ma r\u00f3wnie\u017c sprawy ustroju wewn\u0119trznego i polityki wewn\u0119trznej pa\u0144stwa. Zwi\u0105zki mi\u0119dzy sprawami wewn\u0119trznymi a polityk\u0105 zagraniczn\u0105 zag\u0119szczaj\u0105 si\u0119 i powoduj\u0105, \u017ce czasem precyzyjnego rozgraniczenia mi\u0119dzy wymiarem wewn\u0119trznym i zewn\u0119trznym nie spos\u00f3b znale\u017a\u0107.<\/p>\n\n\n\n

I wreszcie, czy racja stanu winna zawsze i wsz\u0119dzie by\u0107 wolna od os\u0105du moralnego?<\/p>\n\n\n\n

Racja stanu pomijaj\u0105ca czynnik wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci nieuchronnie prowadzi do nacjonalizmu. Nacjonalizm praktykowany w osamotnieniu jest niew\u0105tpliwie doktryn\u0105 mobilizuj\u0105c\u0105 plemienne sentymenty i zjednuj\u0105c\u0105 poparcie spo\u0142eczne. \u017beruje na tym populizm. Ale praktykowany powszechnie i przez wszystkich aktor\u00f3w polityki mi\u0119dzynarodowej mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 prawdziw\u0105 zmor\u0105. Pa\u0144stwo narodowe jako koncept polityczny zacz\u0119\u0142o si\u0119 umacnia\u0107 w po\u0142owie XIX wieku. Potrzebowa\u0142o nacjonalizmu jako spoiwa ideologicznego. Jest nacjonalizm manifestacj\u0105 \u015bwiadomo\u015bci i to\u017csamo\u015bci narodowej. Od lat pr\u00f3bowano odsiewa\u0107 od nacjonalizmu post\u0119powego (patriotyzmu) nacjonalizm z\u0142y, agresywny (szowinizm). Nie zawsze skutecznie.<\/p>\n\n\n\n

Prymat my\u015blenia narodowego nad ponadnarodowym czy kosmopolitycznym b\u0119dzie si\u0119 utrzymywa\u0107 w przewidywalnej przysz\u0142o\u015bci. Jest my\u015blenie narodowe zw\u0142aszcza naturalnym odruchem w czasach trudnych, kryzysowych. Bo \u0142atwiej nam znosi\u0107 wyrzeczenia w poczuciu przynale\u017cno\u015bci do grupy narodowej.<\/p>\n\n\n\n

Poj\u0119cie interesu narodowego podobnie jak racji stanu ewoluuje. W coraz wi\u0119kszym stopniu uwzgl\u0119dnia, \u017ce zapewni\u0107 stan rzeczy niezb\u0119dny dla zaspokojenia potrzeb narodu (i materialnych, i \u015bwiadomo\u015bciowych, i operacyjnych, i aspiracyjnych) nie da si\u0119 w spos\u00f3b egoistyczny, a tym bardziej w pojedynk\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Racja stanu w polityce zagranicznej sta\u0142a si\u0119 \u201eoczywist\u0105 oczywisto\u015bci\u0105\u201d. Odwo\u0142ywanie si\u0119 do niej w konkretnych przypadkach zatraci\u0142o si\u0142\u0119 przekonywania co do s\u0142uszno\u015bci podejmowanych decyzji.<\/p>\n\n\n\n

\u201eSuwerenna jednostka ludzka\u201d racj\u0119 stanu traktowa\u0107 b\u0119dzie z coraz wi\u0119ksz\u0105 podejrzliwo\u015bci\u0105, je\u015bli nie nieufno\u015bci\u0105. Powo\u0142ywanie si\u0119 na ni\u0105 b\u0119dzie interpretowa\u0107 jako dow\u00f3d, \u017ce decydent nie chce lub nie mo\u017ce zdradzi\u0107 prawdziwych motyw\u00f3w post\u0119powania. I nie robi tego w interesie zwyk\u0142ego obywatela. Racja stanu musi wyewoluowa\u0107 w bardziej pojemn\u0105 koncepcj\u0119.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Parafowanie Traktatu CFE (Wiede\u0144, listopad 1990 r.).
W imieniu delegacji polskiej paraf\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142 ambasador W\u0142odzimierz Konarski.<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Racja stanu to, najpro\u015bciej m\u00f3wi\u0105c, dobro pa\u0144stwa. Odruchowym algorytmem polityki zagranicznej, czyli post\u0119powania wobec \u015bwiata zewn\u0119trznego jest dzi\u015b nadal kierowanie si\u0119 interesem w\u0142asnego kraju. To domy\u015blna doktryna polityki zagranicznej ka\u017cdego pa\u0144stwa. Najbardziej rudymentarna i przekonuj\u0105ca.…<\/p>\n

Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":612,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-611","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized","odd"],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Post2.jpg?fit=850%2C552&ssl=1","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/611","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=611"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/611\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1938,"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/611\/revisions\/1938"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/612"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=611"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=611"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/piotrswitalski.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=611"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}