Kiedy perswazja lub presja nie pomagaj\u0105, pa\u0144stwo staje przed powa\u017cnym dylematem, czy z pr\u00f3by wp\u0142ywu na zachowanie partnera zrezygnowa\u0107 (od\u0142o\u017cy\u0107 w czasie, zawiesi\u0107, etc.), czy te\u017c wymusi\u0107 zmian\u0119 w spos\u00f3b bezpo\u015bredni, ingeruj\u0105c w procesy polityczne wewn\u0105trz obcego pa\u0144stwa, a nawet interweniuj\u0105c z u\u017cyciem si\u0142y wojskowej (lub innych instrument\u00f3w przymusu).<\/p>\n\n\n\n
Ingerencja w sprawy wewn\u0119trzne obcego pa\u0144stwa, a ju\u017c zw\u0142aszcza w spos\u00f3b fizyczny przez obecno\u015b\u0107 wojskow\u0105 na jego terytorium dotyka istoty zasady suwerenno\u015bci. Westfalski model stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych uczyni\u0142 filarem porz\u0105dku zasad\u0119 suwerennej r\u00f3wno\u015bci. Po dzi\u015b dzie\u0144 obowi\u0105zuje wym\u00f3g, aby ka\u017cde pa\u0144stwo swobodnie decydowa\u0142o o wyborze ustroju politycznego, gospodarczego, spo\u0142ecznego i modelu kulturowego, a tak\u017ce o kierunkach swojej polityki zagranicznej.<\/p>\n\n\n\n
Ingerencja w sprawy wewn\u0119trzne jest sposobem zapewnienia po\u017c\u0105danego zachowania partnera przez odpowiedni\u0105 zmian\u0119 wewn\u0105trzpolitycznych uwarunkowa\u0144 zachowania na arenie mi\u0119dzynarodowej (zmiana przyw\u00f3dcy, ram ustrojowych, obowi\u0105zuj\u0105cej strategii czy doktryny politycznej, podj\u0119cia konkretnych decyzji politycznych czy prawnych).<\/p>\n\n\n\n
Interwencja jest z kolei najbardziej jaskraw\u0105 form\u0105 ingerencji w sprawy wewn\u0119trzne obcego pa\u0144stwa. Bez swobodnie wyra\u017conej zgody pa\u0144stwa b\u0119d\u0105cego jej obiektem jest niedopuszczalna. Ale wymuszanie okre\u015blonego zachowania drog\u0105 perswazji, zach\u0119t, zastraszania czy u\u017cycia \u015brodk\u00f3w przymusu (dopuszczonych prawem, np. z mandatu RB ONZ) jest nadal stosowan\u0105 praktyk\u0105. Na tym polega najbardziej prostolinijna z polityk, czyli polityka kija i marchewki. Oparta na politycznym behawioryzmie przenika strategie polityki zagranicznej pa\u0144stw silniejszych.<\/p>\n\n\n\n
Wymuszanie okre\u015blonego zachowania dotyczy wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie spraw coraz bardziej wewn\u0119trznych, jako \u017ce zaw\u0119\u017ca si\u0119 zdecydowanie i konsekwentnie zakres spraw rozumianych jako czysto wewn\u0119trzne. Ro\u015bnie ilo\u015b\u0107 instrument\u00f3w prawnomi\u0119dzynarodowych narzucaj\u0105cych pa\u0144stwu wzorce post\u0119powania. Pa\u0144stwa wi\u0105\u017c\u0105c si\u0119 mi\u0119dzynarodowymi standardami w dziedzinie praw cz\u0142owieka czy praworz\u0105dno\u015bci daj\u0105 z regu\u0142y prawo innym pa\u0144stwom b\u0105d\u017a mi\u0119dzynarodowym instytucjom do oceniania stopnia wykonywania podj\u0119tych przez nie zobowi\u0105za\u0144. Daj\u0105 instytucjom mi\u0119dzynarodowym prawo oceny demokratyczno\u015bci wybor\u00f3w, niezale\u017cno\u015bci s\u0105d\u00f3w, a nawet mo\u017cliwo\u015b\u0107 zmieniania przez trybuna\u0142y czy s\u0105dy mi\u0119dzynarodowe orzecze\u0144 s\u0105d\u00f3w krajowych i decyzji administracyjnych organ\u00f3w pa\u0144stwa. Innymi s\u0142owy, istnieje ju\u017c w praktyce mi\u0119dzynarodowej szeroki zakres spraw, w kt\u00f3rych ingerencja w sprawy wewn\u0119trzne jest znaczna.<\/p>\n\n\n\n
Nie oznacza to, \u017ce elitom politycznym w niekt\u00f3rych pa\u0144stwach \u0142atwo si\u0119 z tym pogodzi\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Najbardziej g\u0142o\u015bnymi obro\u0144cami zasady nieingerencji w sprawy wewn\u0119trzne sta\u0142y si\u0119 w ostatnich latach Rosja i Chiny. Spastycznie trzymaj\u0105 si\u0119 zasady suwerenno\u015bci. Oskar\u017caj\u0105 Zach\u00f3d o wykorzystywanie agendy praw cz\u0142owieka, praworz\u0105dno\u015bci i demokracji w celu wywracania porz\u0105dk\u00f3w wewn\u0119trznych w innych pa\u0144stwach. Twierdz\u0105, \u017ce \u201eregime change\u201d sta\u0142a si\u0119 doktryn\u0105 polityki zagranicznej Zachodu w stosunku do pa\u0144stw, kt\u00f3re nie podporz\u0105dkowa\u0142y si\u0119 zachodniemu dyktatowi politycznemu na arenie mi\u0119dzynarodowej.<\/p>\n\n\n\n
Ingerowa\u0107 mo\u017cna opini\u0105, stanowiskiem, a nawet decyzjami rzutuj\u0105cymi na relacje z danym pa\u0144stwem (np. w postaci sankcji za niewykonanie orzecze\u0144 trybuna\u0142\u00f3w mi\u0119dzynarodowych).<\/p>\n\n\n\n
Interwencja jest skrajnym wyrazem nieakceptowania porz\u0105dk\u00f3w wewn\u0119trznych w innym pa\u0144stwie. Oznacza z regu\u0142y przymus fizyczny. Jako taka jest, o ile nie zosta\u0142a usankcjonowana zgodnie z prawem mi\u0119dzynarodowym, np. przez odpowiedni\u0105 rezolucj\u0119 Rady Bezpiecze\u0144stwa ONZ, czy stosown\u0105 umow\u0119 mi\u0119dzynarodow\u0105 \u2013 czynem wyst\u0119pnym.<\/p>\n\n\n\n
Ale zakaz interwencji dotyczy pa\u0144stw, wi\u0119c z zasady s\u0142abo daje si\u0119 stosowa\u0107 wobec dzia\u0142a\u0144 os\u00f3b prywatnych (fizycznych), cho\u0107 i one mog\u0105 by\u0107 poci\u0105gane do odpowiedzialno\u015bci karnej (w tym mi\u0119dzynarodowej). St\u0105d nadal zjawisko ps\u00f3w wojny, wagnerowc\u00f3w, najemnik\u00f3w, haker\u00f3w, etc. Oni zarabiaj\u0105 na tym czasem niez\u0142e pieni\u0105dze. Pa\u0144stwa za\u015b za pr\u00f3by ingerencji podlegaj\u0105 moralnemu, politycznemu i prawnemu os\u0105dowi. Skrajnym przejawem cynizmu sta\u0142o si\u0119 to, \u017ce niekt\u00f3re pa\u0144stwa zarzucaj\u0105c innym pa\u0144stwom ingerowanie w sprawy wewn\u0119trzne, same pod r\u00f3\u017cnymi przykrywkami wykorzystuj\u0105 zw\u0142aszcza przestrze\u0144 wirtualn\u0105 do wp\u0142ywania na wynik wybor\u00f3w w pa\u0144stwach zachodnich (np. Rosja a wybory w USA).<\/p>\n\n\n\n
Przez tysi\u0105clecia interwencja by\u0142a zjawiskiem normalnym, zwyczajowym, atrybutem pa\u0144stwa silniejszego. Interwencja s\u0142u\u017cy\u0142a podbojowi, aneksji, ograbieniu, podporz\u0105dkowaniu, neutralizacji zagro\u017cenia. Z czasem domaga\u0142a si\u0119 legitymizacji, legalnego powodu czy pretekstu jej przeprowadzenia. Interwencj\u0119 od zwyk\u0142ej agresji pr\u00f3bowano odr\u00f3\u017cnia\u0107 jej rzeczywist\u0105 b\u0105d\u017a domnieman\u0105 prawowito\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Dzi\u015b nowe mo\u017cliwo\u015bci interweniowania stwarzaj\u0105 tzw. dzia\u0142ania hybrydowe. Ich symbolem sta\u0142o si\u0119 zaj\u0119cie Krymu przez tzw. zielone ludziki, a tak naprawd\u0119 si\u0142y zbrojne Rosji w mundurach bez dystynkcji i w pojazdach bez oznaczenia.<\/p>\n\n\n\n
Cz\u0119sto interweniowano, aby osadza\u0107 na obcych tronach przyjaznych sobie w\u0142adc\u00f3w. Do\u015bwiadcza\u0142a takich interwencji, i to na przestrzeni wielu wiek\u00f3w, Polska. Bezprym dochodzi\u0142 swoich praw do tronu przy pomocy Rusi (i Niemiec). Kr\u00f3l niemiecki Henryk V najecha\u0142 na Polsk\u0119 pod pretekstem przywr\u00f3cenia w\u0142adzy senioralnej Zbigniewowi. Elekcyjno\u015b\u0107 polskiego tronu tym bardziej n\u0119ci\u0142a obce mocarstwa do wp\u0142ywania na jego obsad\u0119. Szczeg\u00f3lne, acz bezskuteczne wysi\u0142ki czynili w tym wzgl\u0119dzie Habsburgowie. Ich nieskuteczno\u015b\u0107 datuje si\u0119 zreszt\u0105 ju\u017c od czas\u00f3w, kiedy Wilhelm po pr\u00f3\u017cnicy jecha\u0142 do Krakowa, aby skonsumowa\u0107 zwi\u0105zek z Jadwig\u0105, kt\u00f3r\u0105 sprzed o\u0142tarza sprz\u0105tn\u0105\u0142 mu W\u0142adys\u0142aw Jagie\u0142\u0142o. Ernesta Habsburga w staraniach o koron\u0119 ubieg\u0142 Henryk Walezy. Maksymilian II po ucieczce Walezego zosta\u0142 nawet przez Senat obrany kr\u00f3lem, ale do koronacji nigdy nie dosz\u0142o. Maksymilian III pr\u00f3bowa\u0142 za\u015b praw do tronu polskiego po Stefanie Batorym dochodzi\u0107 nawet mieczem, ale r\u00f3wnie bezskutecznie.<\/p>\n\n\n\n
\u201eBella gerant alii, tu felix Austria nube\u201d \u2013 niech inni tocz\u0105 wojny, a ty, Austrio (szcz\u0119\u015bliwa!), wst\u0119puj w zwi\u0105zki ma\u0142\u017ce\u0144skie. Zdobywanie obcych tron\u00f3w przemy\u015blnymi o\u017cenkami sta\u0142o si\u0119 doktryn\u0105 polityki zagranicznej Habsburg\u00f3w. Maksymilian I, kt\u00f3remu autorstwo tej dewizy si\u0119 przypisuje, ma\u0142\u017ce\u0144stwem w\u0142asnym, swojego syna Filipa i wnuka Ferdynanda, w\u0142adanie dynastii rozci\u0105gn\u0105\u0142 na Burgundi\u0119, Hiszpani\u0119, Czechy i W\u0119gry. Polska wszak\u017ce si\u0119 Habsburgom skutecznie wymyka\u0142a. Za to pono\u0107 du\u017cy wk\u0142ad wnios\u0142a matka cesarzy, jak najbardziej polska Cymbarka mazowiecka, w zjawisko b\u0119d\u0105ce skutkiem ubocznym rozrastania si\u0119 Habsburskich w\u0142o\u015bci, i\u017c monarch\u00f3w po\u0142owy Europy habsburskiego domu w siedemnastym wieku dotyka\u0142 prognatyzm.<\/p>\n\n\n\n
A o kontrol\u0119 nad obsad\u0105 tronu polskiego zabiegali te\u017c Moskale, Niemcy, Francuzi, Szwedzi. Stanis\u0142aw Leszczy\u0144ski z racji zmiennej fortuny szwedzko-francuskich wp\u0142yw\u00f3w na tron powo\u0142ywany by\u0142 dwukrotnie. Ale ko\u0144c\u00f3wka I Rzeczpospolitej to ju\u017c stopniowa wasalizacja Polski przez imperialn\u0105 Rosj\u0119.<\/p>\n\n\n\n
\u015aredniowiecze w Europie sta\u0142o si\u0119 nieustannym pasmem interwencji na tle dynastycznym, narzucania i rozrywania zale\u017cno\u015bci i zwierzchno\u015bci feudalnych. Rozpala\u0142y lokalny europejski interwencjonizm w \u015bredniowieczu podzia\u0142y religijne. Wyprawy krzy\u017cowe by\u0142y apoteoz\u0105 interweniowania w imi\u0119 chrze\u015bcija\u0144skiej wiary. Wojna trzydziestoletnia wybuch\u0142a na tle wzajemnych prze\u015bladowa\u0144 katolik\u00f3w i protestant\u00f3w. Pok\u00f3j westfalski, kt\u00f3ry ko\u0144czy\u0142 wojny religijne, mia\u0142 powstrzymywa\u0107 pa\u0144stwa przed naruszaniem suwerenno\u015bci innych. Interwencja by\u0142a wszak\u017ce powszechn\u0105 praktyk\u0105. Co prawda rewolucyjna Francja w\u0142\u0105czy\u0142a zasad\u0119 \u201enieinterwencji\u201d do Deklaracji Praw Cz\u0142owieka i Obywatela, a tak\u017ce do Deklaracji \u201eo prawie pokoju i wojny\u201d z maja 1790 r. Ale ju\u017c w 1792 r. wyda\u0142a akt upowa\u017cniaj\u0105cy j\u0105 do interwencji, kiedy staje si\u0119 ona niezb\u0119dna dla wsparcia walki narod\u00f3w o wolno\u015b\u0107. Katarzyna II, chorobliwie obawiaj\u0105ca si\u0119 rozprzestrzeniania si\u0119 francuskich idea\u0142\u00f3w rewolucyjnych na wsch\u00f3d Europy, za priorytet uzna\u0142a zduszenie wszelkich post\u0119powych reform w Polsce. St\u0105d interweniowa\u0142a poprzez wspieranie Targowicy i zd\u0142awienie pa\u0144stwowo\u015bci Polski za Konstytucj\u0119 3 maja.<\/p>\n\n\n\n
\u015awi\u0119te Przymierze zawarte przez Rosj\u0119, Austri\u0119 i Prusy w Pary\u017cu w 1815 r. sta\u0142o si\u0119 pierwszym instrumentem w wielkiej polityce, w kt\u00f3rym trzy czo\u0142owe mocarstwa Europy zadekretowa\u0142y sobie prawo obrony istniej\u0105cych porz\u0105dk\u00f3w ustrojowych w Europie (Francja przy\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 ju\u017c w 1818 r., ale nie na d\u0142ugo). Z mandatu \u015awi\u0119tego Przymierza Austria interweniowa\u0142a w Neapolu w 1821 r., Francja w Hiszpanii w 1823 r., Rosja na W\u0119grzech w 1849 r., (interweniuj\u0105c w Polsce – w 1830 r. mog\u0142a liczy\u0107 na koncentracj\u0119 si\u0142 pruskich na granicy Kr\u00f3lestwa, co wydatnie pomog\u0142o wybi\u0107 si\u0119 na niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Belgom). Zasada obrony legalizmu zosta\u0142a wpisana w Traktat Berli\u0144ski z 1878 r., ale Bismarckowska inicjatywa wskrzeszenia Przymierza w Sojuszu Trzech Cesarzy (Rosji, Austro-W\u0119gier i Niemiec) z 1873 r. innych wi\u0119kszych \u015blad\u00f3w nie zostawi\u0142a.<\/p>\n\n\n\n
Epoka podboj\u00f3w kolonialnych uczyni\u0142a interwencjonizm norm\u0105 zachowa\u0144 wi\u0119kszych pa\u0144stw europejskich. W imi\u0119 obrony p\u00f3\u0142kuli zachodniej przed europejskim interwencjonizmem zrodzi\u0142a si\u0119 doktryna Monroe.<\/p>\n\n\n\n
Jednym z cz\u0119stych cel\u00f3w interwencji epoki imperialistycznej by\u0142o narzucanie nier\u00f3wnoprawnych warunk\u00f3w dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej. A pretekstem do ich przeprowadzenia by\u0142a ochrona interes\u00f3w obywateli obcego pa\u0144stwa, a tak\u017ce interes\u00f3w podmiot\u00f3w prawnych.<\/p>\n\n\n\n
Z oporu wobec uprzywilejowania cudzoziemc\u00f3w zrodzi\u0142y si\u0119 dwie wa\u017cne doktryny prawne.<\/p>\n\n\n\n
Pierwsza z nich to doktryna Calvo (od nazwiska Carlo Calvo, \u017cyj\u0105cego w latach 1824-1904 prawnika argenty\u0144skiego). Zak\u0142ada\u0142a ona, \u017ce cudzoziemcy nie mog\u0105 dysponowa\u0107 prawami, kt\u00f3rymi nie mogliby cieszy\u0107 si\u0119 obywatele w\u0142asnego kraju. Cudzoziemcy nie mog\u0105 dochodzi\u0107 swoich praw przed obcymi s\u0105dami i nie mog\u0105 te\u017c w swoich sporach prawnych zas\u0142ania\u0107 si\u0119 immunitetem dyplomatycznym. Co prawda wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie umacnia si\u0119 tendencja, \u017ce nic nie mo\u017ce ogranicza\u0107 cudzoziemc\u00f3w w korzystaniu z prawa do mi\u0119dzynarodowego arbitra\u017cu w ich sporach gospodarczych.<\/p>\n\n\n\n
Kolejna doktryna to doktryna Drago sformu\u0142owana w 1902 r. (jej tw\u00f3rc\u0105 by\u0142 Luis Maria Drago, minister spraw zagranicznych Argentyny), kt\u00f3ra g\u0142osi, \u017ce d\u0142ug publiczny nie mo\u017ce by\u0107 odzyskiwany drog\u0105 interwencji zbrojnej. Bezpo\u015brednim powodem do jej sformu\u0142owania by\u0142 fakt, \u017ce w latach 1902-1903 Wlk. Brytania, Niemcy i W\u0142ochy zawi\u0105za\u0142y blokad\u0119 Wenezueli po tym, jak jej w\u0142adze odm\u00f3wi\u0142y sp\u0142aty zagranicznych d\u0142ug\u00f3w i odszkodowa\u0144 cudzoziemcom. W\u0142adze wenezuelskie liczy\u0142y po cichu, \u017ce blokada europejska wymusi interwencj\u0119 USA w obronie Wenezueli. Okaza\u0142o si\u0119 wszak\u017ce, \u017ce dla Theodora Roosevelta, blokada jako taka nie narusza\u0142a doktryny Monroe. Naruszy\u0142oby j\u0105 dopiero l\u0105dowanie \u017co\u0142nierzy europejskich na pla\u017cach Wenezueli, czyli interwencja sensu stricto.<\/p>\n\n\n\n
Doktryna Drago zosta\u0142a odzwierciedlona w konwencji haskiej z 1907 r. (tzw. konwencja Drago-Portera). Ale w prawie mi\u0119dzynarodowym nadal istnia\u0142y instrumenty dopuszczaj\u0105ce interwencje. Dla przyk\u0142adu Traktat Hay-Bunau-Varilla z 1903 r. dawa\u0142 prawo USA do interwencji w Panamie.<\/p>\n\n\n\n
W epoce Ligi Narod\u00f3w wyj\u0119to spod prawa wojn\u0119 (pakt Brianda-Kelloga), a konwencja londy\u0144ska z 1933 r. zakazuj\u0105ca agresji, delegitymizowa\u0142a po\u015brednio interwencj\u0119 zbrojn\u0105. Umacniaj\u0105cy si\u0119 zakaz interwencji obj\u0105\u0142 te\u017c stosowanie nacisku gospodarczego, politycznego i dyplomatycznego.<\/p>\n\n\n\n
W prawie zwyczajowym zakaz interwencji obejmuje dzia\u0142ania wojskowe (napa\u015b\u0107, okupacja, blokada, zaj\u0119cie mienia, aktyw\u00f3w, embargo, zatrzymanie, wydalenie, areszt), wywrotowe (pod\u017ceganie do przemocy, wspieranie nielegalnych dzia\u0142a\u0144), przymus gospodarczy (bojkot, embargo, sankcje, blokada dost\u0119pu) i sankcje gospodarcze.<\/p>\n\n\n\n
Dozwolona jest oczywi\u015bcie interwencja na zaproszenie i za zgod\u0105 pa\u0144stwa przyjmuj\u0105cego. Uzyskana ex-post budzi jednak powa\u017cne w\u0105tpliwo\u015bci. Jak cho\u0107by interwencja USA w Grenadzie w 1983 r. Wezwanie do interwencji przysz\u0142o wtedy pono\u0107 od Organizacji Wschodnich Pa\u0144stw Karaibskich. Dominika twierdzi\u0142a, \u017ce zaproszenie nadesz\u0142o do Organizacji od Gubernatora Generalnego Grenady (ale udowodni\u0107 przekonuj\u0105co nie potrafi\u0142a, \u017ce wystosowano je przed rozpocz\u0119ciem operacji). Bo pocz\u0105tkowo Amerykanie oznajmili, \u017ce powodem interwencji jest ochrona obywateli ameryka\u0144skich. By\u0142aby ona zgodna z prawem, bo interwencja dla ochrony obywateli jest zwyczajowo akceptowana. Musi ona wszak\u017ce respektowa\u0107 zasad\u0119 proporcjonalno\u015bci. W\u0105tpliwo\u015bci budzi, kiedy przy okazji ewakuowania w\u0142asnych obywateli wywraca si\u0119 ca\u0142y rzad i ustr\u00f3j.<\/p>\n\n\n\n
A nawet, je\u015bli jest do interwencji zaproszenie, musi pochodzi\u0107 ono od konstytucyjnie uprawnionych w\u0142adz. Podczas interwencji ameryka\u0144skiej w Panamie 1989 r. zaproszenie wystosowa\u0142 szef rz\u0105du, ale konstytucyjnie powinien to zrobi\u0107 Prezydent.<\/p>\n\n\n\n
W przypadku interwencji w Republice Dominikany w 1965 r. USA pocz\u0105tkowo twierdzi\u0142y, \u017ce chodzi\u0142o o ochron\u0119 obywateli ameryka\u0144skich. Potem przyzna\u0142y, \u017ce co prawda nie by\u0142o zaproszenia od nowych w\u0142adz, ale interwencja odby\u0142a si\u0119 z woli (dla dobra) Republiki Dominikany. Po kilku dniach stara\u0142y si\u0119 ju\u017c o usankcjonowanie ekspedycji w\u0142asnych \u017co\u0142nierzy przez Organizacj\u0119 Pa\u0144stw Ameryka\u0144skich. Jakby czu\u0142y s\u0142abo\u015b\u0107 racji, kt\u00f3rymi uzasadniano interwencj\u0119. Bo tak naprawd\u0119 chodzi\u0142o o co\u015b przecie\u017c innego.<\/p>\n\n\n\n
Interwencja w Dominikanie jest bowiem kojarzona z dzia\u0142aniem tzw. doktryny Manna-Johnsona. Zgodnie z ni\u0105, niezale\u017cnie od charakteru zmiany politycznej (przewr\u00f3t wojskowy czy rewolucja demokratyczna) Stany Zjednoczone rezerwowa\u0142y sobie prawo do swobodnego okre\u015blenia w\u0142asnych interes\u00f3w i stanowiska wobec zaistnia\u0142ej zmiany. \u00d3wczesna transformacja w Dominikanie powszechnie uznawana by\u0142a za rewolucj\u0119 demokratyczn\u0105, post\u0119pow\u0105. Ale do\u015bwiadczenie rewolucji kuba\u0144skiej doprowadzi\u0142o do powstania w Waszyngtonie obaw, \u017ce ka\u017cda przemiana demokratyczna w Ameryce \u0141aci\u0144skiej mo\u017ce nieuchronnie doprowadzi\u0107 do przesuni\u0119cia si\u0119 zrewoltowanego pa\u0144stwa w stron\u0119 wp\u0142yw\u00f3w sowieckich. I dlatego\u017c postanowi\u0142y Stany Zjednoczone interweniowa\u0107, stante pede, w Dominikanie.<\/p>\n\n\n\n
Interwencje sowieckie na W\u0119grzech w 1956 r., w Czechos\u0142owacji w 1968 r., czy w Afganistanie w 1979 r. mia\u0142y tak\u017ce dokonywa\u0107 si\u0119 na zaproszenie w\u0142adz tych pa\u0144stw, cho\u0107 \u201ezaproszenia\u201d te nie mia\u0142y \u017cadnej wiarygodno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Francja z kolei zapobiegliwie w\u0142\u0105cza\u0142a klauzule zezwalaj\u0105ce jej na interwencj\u0119 do traktat\u00f3w bilateralnych z by\u0142ymi koloniami afryka\u0144skimi. Francja interweniowa\u0142a w swoich by\u0142ych koloniach afryka\u0144skich kilkadziesi\u0105t razy. W Gabonie (1964 r. i 1990 r.), Czadzie (1968-71, 78, 83, 86, 90, 92, 2006), Zairze (1977, 78), Republice \u015arodkowoafryka\u0144skiej (1979, 96-97), Togo (1986, 91), Wybrze\u017cu Ko\u015bci S\u0142oniowej (1990, 2002), D\u017cibuti (1992). D\u0142ugo by wymienia\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Wykorzystywa\u0142a interwencje Rosja w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku, by trzyma\u0107 w szachu emancypuj\u0105ce si\u0119 by\u0142e republiki radzieckie i umacnia\u0107 swoje wp\u0142ywy. Pod p\u0142aszczykiem operacji pokojowych wspar\u0142a secesjonistyczne ruchy w Naddniestrzu, Abchazji, Po\u0142udniowej Osetii. Kiedy gruzi\u0144skie w\u0142adze spr\u00f3bowa\u0142y przej\u0105\u0107 kontrol\u0119 nad separatystycznymi regionami, Rosja rozwin\u0119\u0142a regularn\u0105 operacj\u0119 wojskow\u0105 przeciw Gruzji (\u201edla ochrony swojego kontyngentu pokojowego\u201d). Rosyjscy \u017co\u0142nierze w Tad\u017cykistanie wsparli rz\u0105d w starciach z opozycj\u0105 (w tym mocno islamsk\u0105) w 1992 r. i pozostaj\u0105 tam po dzi\u015b dzie\u0144. Na mocy deklaracji tr\u00f3jstronnej (przyw\u00f3dc\u00f3w Armenii, Azerbejd\u017canu i Rosji) rosyjskie si\u0142y pokojowe zosta\u0142y rozmieszczone w G\u00f3rskim Karabachu w 2020 r. Ekspedycja si\u0142 rosyjskich w ramach “operacji pokojowej” Organizacji Uk\u0142adu o Bezpiecze\u0144stwie Zbiorowym w celu wsparcia ra\u017cimu Tokajewa w Kazachstanie w styczniu 2022 r. wzmocni\u0142a niew\u0105tpliwie wp\u0142ywy Rosji w tym kraju i by\u0142a sygna\u0142em, \u017ce stanowi on nieod\u0142\u0105czny element rosyjskiej strefy wp\u0142yw\u00f3w. Tokajew da\u0142by sobie bez nich rad\u0119 z u\u015bmierzeniem protest\u00f3w, nawet je\u015bli zacz\u0105\u0142 obawia\u0107 si\u0119 nielojalno\u015bci ze strony cz\u0119\u015bci aparatu si\u0142owego.<\/p>\n\n\n\n
W 1993 r. na forum OBWE podj\u0119to pr\u00f3b\u0119 wpisania obecno\u015bci si\u0142 pokojowych Rosji (Wsp\u00f3lnoty Pa\u0144stw Niepodleg\u0142ych) w ramy regionalnego instrumentu utrzymania pokoju w rozumieniu artyku\u0142u VIII Karty Narod\u00f3w Zjednoczonych, jakim jest OBWE. Rosja liczy\u0142a na to, \u017ce opr\u00f3cz dodatkowej legitymizacji, b\u0119dzie mog\u0142a liczy\u0107 na sfinansowanie przez OBWE jej operacji. Zach\u00f3d liczy\u0142 z kolei, \u017ce b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 decydowa\u0107 o mandacie si\u0142 pokojowych i czasie trwania operacji. Rokowania zako\u0144czy\u0142y si\u0119 absolutnym fiaskiem. Rosjanie uznali, \u017ce swoboda decydowania, kiedy i jak b\u0119d\u0105 ich si\u0142y \u201enie\u015b\u0107 pok\u00f3j\u201d na obszarze postsowieckim, nie jest warta po\u015bwi\u0119cenia za szyld OBWE.<\/p>\n\n\n\n
Turcja dokona\u0142a w 1974 r. inwazji Cypru pod pretekstem ochrony tureckiej ludno\u015bci w obliczu zamachu stanu, jaki wcze\u015bniej pr\u00f3bowano dokona\u0107 w Nikozji. Interwencja przynios\u0142a czystki etniczne i proklamowanie separatystycznej republiki. Nigdy wszak\u017ce Turkom nie przysz\u0142oby do g\u0142owy szuka\u0107 dla swojej obecno\u015bci wojskowej na Cyprze mi\u0119dzynarodowego mandatu. Bo nikt by go nie udzieli\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Na kontynencie afryka\u0144skim zacz\u0119li interweniowa\u0107 i sami Afrykanie. Interwencja RPA w Angoli (1975 r.) mia\u0142a zapobiec \u201ekomunizacji\u201d \u015bwie\u017co wyzwolonej kolonii. Po\u0142udniowoafryka\u0144skie si\u0142y star\u0142y si\u0119 z kontyngentem kuba\u0144skim wspieraj\u0105cym lewicowe ugrupowanie angolskie. W 1979 r. wojska tanza\u0144skie pomog\u0142y usun\u0105\u0107 re\u017cim Idi Amina w Ugandzie.<\/p>\n\n\n\n
Na zasadzie ekspedycji si\u0142 pokojowych (panafryka\u0144skich czy subregionalnych) interweniowa\u0142y pa\u0144stwa afryka\u0144skie w Czadzie, Liberii, Lesotho, Somalii.<\/p>\n\n\n\n
Oczywi\u015bcie zawsze powinna interwencja wi\u0105za\u0107 si\u0119 albo z mandatem Rady Bezpiecze\u0144stwa, albo z zaproszeniem w\u0142adz kraju. Nie ka\u017cde zaproszenie uznawane jest za prawowite \u2013 rz\u0105dy niedemokratyczne, marionetkowe, praktykuj\u0105ce apartheid maja w\u0105tpliwy tytu\u0142 do szukania zewn\u0119trznego wsparcia, ale to czyni\u0105, jak cho\u0107by re\u017cim Assada w Syrii w 2015 r.<\/p>\n\n\n\n
Interwencja jako retorsja musi stosowa\u0107 si\u0119 do zasady proporcjonalno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Karta Narod\u00f3w Zjednoczonych zakazuje ingerencji w sprawy wewn\u0119trzne ze strony organ\u00f3w ONZ. Prawo interwencji ma Rada Bezpiecze\u0144stwa, ale w zakresie rozdzia\u0142u VIII Karty. Zgodnie z tym usankcjonowa\u0142a ona operacje wojskowe przeciw innym pa\u0144stwom na zasadzie dzia\u0142a\u0144 w ramach bezpiecze\u0144stwa zbiorowego. Taki mandat mia\u0142a mi\u0119dzynarodowa interwencja w Korei w 1950 (nie zablokowa\u0142 jej ZSRR tylko dlatego, \u017ce bojkotowa\u0142 wtedy posiedzenia Rady Bezpiecze\u0144stwa domagaj\u0105c si\u0119 reprezentacji ludowych Chin przy stole). Taki mandat mia\u0142a te\u017c operacja (pod dow\u00f3dztwem ameryka\u0144skim) w Kuwejcie i Iraku w 1990-1991 r.<\/p>\n\n\n\n
Kontrowersje towarzysz\u0105 interwencjom w konflikty wewn\u0119trzne, a zw\u0142aszcza pomoc dla rebeliant\u00f3w, podmiot\u00f3w pozapa\u0144stwowych. Legalnym w\u0142adzom pa\u0144stwa mo\u017cna pomaga\u0107. Uznaje si\u0119, \u017ce mo\u017cna pomaga\u0107 te\u017c powsta\u0144com, je\u015bli prawo do samookre\u015blenia zostaje odebrane sil\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Od 1948 r. rozmieszczono ponad 60 operacji pokojowych pod sztandarem ONZ. By\u0142y to zar\u00f3wno si\u0142y rozjemcze (np. w Palestynie), obserwacyjne (np. w Gruzji), stabilizacyjne (np. w Bo\u015bni i Hercegowinie), odbudowy zaufania (np. w Chorwacji), weryfikacyjne (np. w Gwatemali), policyjne (np. w Haiti), administracyjne (np. w Kosowie), czy prewencyjne (np. w Macedonii).<\/p>\n\n\n\n
Ponad 20 misji (cywilnych i wojskowych) rozmie\u015bci\u0142a ju\u017c Unia Europejska. Kilka z tych misji mia\u0142em okazj\u0119 w trakcie swojej kariery wizytowa\u0107. A jedn\u0105 nawet w pewnym sensie przygotowywa\u0107. Jesieni\u0105 1993 r. zosta\u0142em oddelegowany, by wesprze\u0107 doradztwem dyplomatycznym Grup\u0119 Planowania Wysokiego Szczebla, opracowuj\u0105c\u0105 za\u0142o\u017cenia ewentualnej operacji pokojowej OBWE w G\u00f3rskim Karabachu. Moim zadaniem by\u0142o m.in. przygotowanie projekt\u00f3w um\u00f3w z rz\u0105dami Armenii i Azerbejd\u017canu dotycz\u0105cych warunk\u00f3w rozmieszczenia si\u0142 pokojowych. Co uczyni\u0142em. Jednak im bli\u017cej by\u0142o ko\u0144ca walk i podpisania rozejmu, tym bardziej oczywistym stawa\u0142 si\u0119 fakt, \u017ce do \u017cadnego rozmieszczenia si\u0142 pokojowych nie dojdzie. A za\u0142o\u017cenia misji opracowywali przy tym genera\u0142owie i pu\u0142kownicy, kt\u00f3rzy, cho\u0107 niezmiernie fachowi i zaprawieni w misjach pokojowych, wi\u0119kszej wiedzy o regionie, jego ludziach i zwyczajach nie mieli. Jak si\u0119 zorientowa\u0142em, to raczej regu\u0142a ni\u017c wyj\u0105tek. Czasami prowadzi\u0142a ona do sytuacji do\u015b\u0107 ambarasuj\u0105cych. W po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych zaznajamia\u0142em si\u0119 z funkcjonowaniem jednej z misji ONZ na obszarze by\u0142ej Jugos\u0142awii. Personel tej misji wyposa\u017cono w samochody osobowe marki Chevrolet Caprice, u\u017cywane cz\u0119sto w USA w patrolach policyjnych, – olbrzymie pi\u0119cio-i-p\u00f3\u0142metrowe bryki. Nie uwzgl\u0119dniono wszak\u017ce, \u017ce na Ba\u0142kanach, jak to na Ba\u0142kanach, uliczki w miasteczkach i na wsiach s\u0105 w\u0105skie i kr\u0119te. Nie spos\u00f3b by\u0142o te chevrolety sk\u0142ada\u0107 na zakr\u0119tach, nie spos\u00f3b by\u0142o z jakimkolwiek samochodem si\u0119 nimi mija\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Pod koniec lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych pojawi\u0142a si\u0119 koncepcja interwencji humanitarnej. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodowa mia\u0142aby mie\u0107 prawo do fizycznej interwencji w przypadku masowych narusze\u0144 praw cz\u0142owieka. Zastosowano j\u0105 w praktyce w Kosowie\/Serbii w 1999 r. Ale \u00f3wczesna akcja NATO nast\u0105pi\u0142a bez uprzedniej autoryzacji Rady Bezpiecze\u0144stwa ONZ. Podci\u0119\u0142o to skrzyd\u0142a ca\u0142ej koncepcji. Per analogiam ukuto tak\u017ce termin interwencji ekologicznej. Pa\u0144stwa mia\u0142yby prawo interweniowa\u0107 na terytorium innego pa\u0144stwa, gdzie dosz\u0142oby do katastrofy ekologicznej o ponadgranicznych skutkach.<\/p>\n\n\n\n
Operacja NATO w Kosowie uwypukli\u0142a kolizj\u0119 mi\u0119dzy racjami moralno-politycznymi i uwarunkowaniami prawnomi\u0119dzynarodowymi w podejmowaniu interwencji. Pr\u00f3bowano udowadnia\u0107, \u017ce autorytet i legitymacja takich organizacji, jak NATO mo\u017ce wystarcza\u0107 w przypadku braku jednomy\u015blno\u015bci sta\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w Rady Bezpiecze\u0144stwa, blokuj\u0105cego przyj\u0119cie mandatu ONZ. P\u00f3\u017aniej pojawi\u0142a si\u0119 nawet tzw. doktryna Busha, sugeruj\u0105ca, \u017ce interwencja jest dopuszczalna nawet bez sankcji RB ONZ, je\u015bli dotyczy pa\u0144stwa \u0142ajdackiego. Zastosowano j\u0105 w praktyce, interweniuj\u0105c w Iraku, aby usun\u0105\u0107 re\u017cim Saddama Husejna. Ale zorientowano si\u0119, \u017ce dawa\u0142aby ona pretekst do dzia\u0142a\u0144 agresywnych ze strony pa\u0144stw, kt\u00f3re bynajmniej nie kierowa\u0142yby si\u0119 wy\u017cszymi racjami moralnymi, lecz najzwyczajniej imperialnymi.<\/p>\n\n\n\n
Dla pa\u0144stw demokratycznego Zachodu barier\u0105 postawy interwencyjnej jest niew\u0105tpliwie coraz surowsza ocena koszt\u00f3w spo\u0142ecznych interwencji przez opini\u0119 publiczn\u0105. To opinia publiczna powstrzyma\u0142a pa\u0144stwa zachodnie przed ekspedycj\u0105 si\u0142 zbrojnych cho\u0107by do Libii czy Syrii w 2012 r. mimo ostrego kryzysu humanitarnego, jaki ogarn\u0105\u0142 te pa\u0144stwa. Z jednej strony spo\u0142ecze\u0144stwa zachodnie chc\u0105, aby polityka zagraniczna cechowa\u0142a si\u0119 wi\u0119ksz\u0105 empati\u0105, z drugiej strony s\u0105 coraz bardziej wyczulone na mo\u017cliwe wysokie koszty spo\u0142eczne takich interwencji (liczba ofiar zar\u00f3wno po stronie zachodniej, jak i miejscowej).<\/p>\n\n\n\n
Pa\u0144stwa zachodnie interweniuj\u0105 wi\u0119c coraz bardziej tylko wtedy, kiedy koszty te s\u0105 spo\u0142ecznie akceptowalne.<\/p>\n\n\n\n
Pora\u017cka wysi\u0142k\u00f3w transformacyjnych w Afganistanie zniech\u0119ca Zach\u00f3d do prometejskich interwencji. Prezydent Joe Biden na kanwie afga\u0144skiego niepowodzenia sformu\u0142owa\u0142 w 2021 r. now\u0105 doktryn\u0119 ameryka\u0144skiego interwencjonizmu. Jej istot\u0105 jest koncentracja na realizacji w\u0142asnych interes\u00f3w narodowych, jako g\u0142\u00f3wnego kryterium zaanga\u017cowania. USA precyzyjnie b\u0119d\u0105 musie\u0107 okre\u015bla\u0107 cele interwencji. Wyklucza\u0107 si\u0119 b\u0119dzie u\u017cycie wojsk dla zaprowadzania demokratycznych porz\u0105dk\u00f3w w obcych krajach.<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/post5-zdjecie.jpg?resize=651%2C443&ssl=1\")
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Kiedy perswazja lub presja nie pomagaj\u0105, pa\u0144stwo staje przed powa\u017cnym dylematem, czy z pr\u00f3by wp\u0142ywu na zachowanie partnera zrezygnowa\u0107 (od\u0142o\u017cy\u0107 w czasie, zawiesi\u0107, etc.), czy te\u017c wymusi\u0107 zmian\u0119 w spos\u00f3b bezpo\u015bredni, ingeruj\u0105c w procesy polityczne…<\/p>\n