Interwencjonizm w imi\u0119 rozbudowania w\u0142asnej pot\u0119gi jako samocelu przyj\u0105\u0142 w historii posta\u0107 imperializmu. Imperializm zawsze kojarzy\u0142 si\u0119 \u017ale, z czasem sta\u0142 si\u0119 poj\u0119ciem moralnie pot\u0119pianym, inwektyw\u0105 w wojnach propagandowych, oskar\u017ceniem pod adresem Zachodu, zw\u0142aszcza ze strony pa\u0144stw, kt\u00f3re zrzuci\u0142y p\u0119ta kolonializmu, jak i ze strony ruch\u00f3w narodowowyzwole\u0144czych.<\/p>\n\n\n\n
Oznacza polityk\u0119, praktyk\u0119 lub propagowanie przez pa\u0144stwo rozszerzania w\u0142asnej pot\u0119gi na zewn\u0105trz, zw\u0142aszcza drog\u0105 nabytk\u00f3w terytorialnych lub przejmowania politycznej lub gospodarczej kontroli nad obcym terytorium.<\/p>\n\n\n\n
Imperialn\u0105 polityk\u0119 prowadzi\u0142y staro\u017cytne Chiny (preferuj\u0105ce jednak dobrowoln\u0105 wasalizacj\u0119 obcego terytorium w swojej strefie wp\u0142yw\u00f3w, a nie podb\u00f3j mieczem), Persja (znana z przewa\u017cnie liberalnego traktowania swoich wasali i podbitych plemion, co zapewni\u0142o jej stabilno\u015b\u0107 trwania), Grecja (z przepastnym imperium Aleksandra Wielkiego), Rzym, Bizancjum, Europa Karola Wielkiego, Kalifat islamski, Imperium Osma\u0144skie.<\/p>\n\n\n\n
Fundamentem imperializmu nowo\u017cytnego sta\u0142y si\u0119 podboje kolonialne. Anglia, Francja, Niderlandy, Portugalia, Hiszpania opanowuj\u0105c i walcz\u0105c o podzia\u0142 kolonizowanych obszar\u00f3w nadawa\u0142y swojej polityce cechy imperialne w latach 1500-1750.<\/p>\n\n\n\n
Ale prawdziwy, nowo\u017cytny imperializm nadszed\u0142 z kapitalizmem w pe\u0142nym rozkwicie i rewolucj\u0105 przemys\u0142ow\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Klasyk imperializmologii \u2013 John Hobson upatrywa\u0142 \u017ar\u00f3de\u0142 imperializmu w poszukiwaniu przez ko\u0142a finansowo-przemys\u0142owe mo\u017cliwo\u015bci bogacenia si\u0119 drog\u0105 ekspansji, tworzenia nowych mo\u017cliwo\u015b\u0107 dla inwestycji, pozyskiwania tanich surowc\u00f3w, otwierania rynk\u00f3w zbytu i dost\u0119pu do taniej si\u0142y roboczej. Kluczem do ekspansji by\u0142a kontrola na terytorium. Obsesja terytorialnej kontroli uczyni\u0142a geopolityk\u0119 ideologi\u0105 imperializmu. Jak opisywa\u0142 to Friedrich Ratzel \u2013 wyrocznia imperialist\u00f3w \u2013 kluczem do pot\u0119gi by\u0142a przestrze\u0144. Przestrze\u0144 inspirowa\u0142a i wyja\u015bnia\u0142a wszystko. Ekspansywne pa\u0144stwo ros\u0142o w si\u0142\u0119, a silniejsi wch\u0142aniali s\u0142abszych i ich przerabiali na swoj\u0105 mod\u0142\u0119, czyli, w imperialnej optyce, cywilizowali. Si\u0142a kumulowa\u0142a si\u0119 i nieuchronnym stawa\u0142 si\u0119 \u015bwiat kontrolowany przez ograniczon\u0105 liczb\u0119 superimperi\u00f3w. Kjellen, Haushofer czy Mackinder pr\u00f3bowali doda\u0107 g\u0142\u0119bi geopolitycznej imperialnym ekspansjom i rywalizacjom.<\/p>\n\n\n\n
Uwa\u017ca si\u0119, \u017ce epoka imperi\u00f3w w polityce mi\u0119dzynarodowej to okres od 1880 do 1980 roku. \u015awiat przeszed\u0142 wtedy przez stulecie imperi\u00f3w, kiedy kszta\u0142towanie imperi\u00f3w, rozszerzanie ich wp\u0142yw\u00f3w, rywalizacja i konflikty wzajemne mi\u0119dzy nimi stanowi\u0142y sedno polityki globalnej.<\/p>\n\n\n\n
U progu I wojny \u015bwiatowej mocarstwa imperialne \u2013 Wielka Brytania, Francja, Niemcy, ale tak\u017ce (ju\u017c w schy\u0142kowej fazie) Hiszpania, Portugalia, Niderlandy, stanowi\u0105c mniej ni\u017c jeden procent powierzchni globu i osiem procent ludno\u015bci \u015bwiata kontrolowa\u0142y 35 procent terytorium i 25 procent ludno\u015bci. Ca\u0142y niemal region Australii i Pacyfiku, 90 procent Afryki i 56 procent Azji znalaz\u0142y si\u0119 pod imperialn\u0105 kontrol\u0105 europejskich pot\u0119g.<\/p>\n\n\n\n
W latach 1850-1914 na drog\u0119 imperialn\u0105 wkroczy\u0142y Rosja (cho\u0107 jej imperialna ekspansja rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 ju\u017c w XVII wieku), W\u0142ochy, Niemcy, Japonia i Stany Zjednoczone. A i Chiny (mimo post\u0119puj\u0105cej wewn\u0119trznej implozji) nadal pozostawa\u0142y imperium.<\/p>\n\n\n\n
Dla Rosji imperialny ekspansjonizm by\u0142 formu\u0142\u0105 zapewnienia bezpiecze\u0144stwa. Imperializm sta\u0142 si\u0119 istot\u0105 rosyjskiej polityki bezpiecze\u0144stwa. Bardzo wcze\u015bnie przyj\u0119to uwa\u017ca\u0107 tam, \u017ce brak zdolno\u015bci do kontrolowania bezpo\u015bredniego otoczenia sprowadzi\u0107 mo\u017ce na Rosj\u0119 tylko nieszcz\u0119\u015bcie. Sedno rosyjskiej polityki zagranicznej jeszcze w po\u0142owie XVII trafnie odda\u0142 minister Atanazy Ordin-Naszczokin (negocjowa\u0142 m.in. rozejm andruszowski z Polsk\u0105) m\u00f3wi\u0105c, \u017ce zadaniem ministerstwa spraw zagranicznych Rosji jest ekspansja pa\u0144stwa we wszystkich kierunkach.<\/p>\n\n\n\n
I posz\u0142a Rosja najpierw na wsch\u00f3d, zrzucaj\u0105c jarzmo tatarskie, podbijaj\u0105c potem obszary osadnictwa Tatar\u00f3w (nad i za Wo\u0142g\u0105), a nast\u0119pnie posuwaj\u0105c si\u0119 po przepastnych terenach Syberii i Azji Centralnej. Przekroczy\u0142a nawet cie\u015bnin\u0119 Beringa i zatrzyma\u0142a si\u0119 dopiero na Alasce. Posz\u0142a te\u017c ku p\u00f3\u0142nocy wyr\u0119buj\u0105c sobie okno na \u015bwiat i osi\u0105gaj\u0105c podbiegunowy kres Europy. Posz\u0142a i na po\u0142udnie wypychaj\u0105c Turcj\u0119 z Krymu, podbijaj\u0105c Kaukaz i odkrawaj\u0105c nawet posiad\u0142o\u015bci Persji. No i ruszy\u0142a na zach\u00f3d, po\u0142ykaj\u0105c Litw\u0119, Polsk\u0119, dochodz\u0105c za Wis\u0142\u0119 i do Dniestru. Rosyjski but zadudni\u0142 na brukach Pary\u017ca, a sowiecki \u2013 Berlina. Mawiano nawet, \u017ce kruszenie wszystkiego co stanie Rosji na jej drodze i absorpcja energii podbitych narod\u00f3w jest immanentn\u0105 cech\u0105 rosyjskiej filozofii pa\u0144stwowej. W latach 1552 – 1917 jej terytorium powi\u0119ksza\u0142o si\u0119 \u015brednio o 100 000 km kwadratowych rocznie. Kiedy op\u00f3r zewn\u0119trzny przytrzymywa\u0142 jej poch\u00f3d, ukrywa\u0142a swoje s\u0142abo\u015bci i zbiera\u0142a si\u0142y, jak cho\u0107by po wojnie krymskiej czy wojnie japo\u0144skiej. I pr\u00f3bowa\u0142a ponownie.<\/p>\n\n\n\n
A zawsze twierdzi\u0142a, \u017ce jedynym sposobem zawiadywania tak wielkim i polimorficznym kulturowo obszarem jest autokratyzm, samodzier\u017cawna dyktatura. Katarzyna Wielka uwa\u017ca\u0142a, \u017ce ka\u017cda inna forma rz\u0105dzenia pogr\u0105\u017cy\u0142aby Rosj\u0119 w ruinie. Tym w\u0142a\u015bnie rosyjski imperializm r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 od imperializmu zachodniego \u2013 brytyjskiego czy francuskiego, nie m\u00f3wi\u0105c o imperializmie ameryka\u0144skim. Ekspansja zros\u0142a si\u0119 w Rosji z autokratyzmem i wsp\u00f3lnie z nim si\u0119 nap\u0119dza\u0142a na zasadzie sprz\u0119\u017cenia zwrotnego A Rosja sta\u0142a si\u0119 wiezieniem narod\u00f3w \u2013 jak twierdzili bolszewicy. Imperator za\u015b, cho\u0107 nie by\u0142 zes\u0142a\u0144cem niebios, ani p\u00f3\u0142bogiem, by\u0142 z za\u0142o\u017cenia obdarzony niesko\u0144czon\u0105 z racji posiadanej w\u0142adzy moc\u0105 sprawcz\u0105, tyle\u017c hieratyczn\u0105, co brutaln\u0105. Imperializm rosyjski czyni\u0142 autorytet w\u0142adcy zak\u0142adnikiem ekspansji.<\/p>\n\n\n\n
Imperializm hiszpa\u0144ski czy portugalski by\u0142 traktowany jako pos\u0142annictwo. Wyr\u00f3s\u0142 z eksploracji geograficznej. Mia\u0142 siln\u0105 podbudow\u0119 religijn\u0105. Ale g\u0142uszy\u0142 go w\u0105t\u0142y zmys\u0142 gospodarczy (typowo przedindustrialny, ekspropriacyjny). Wi\u0119c zgas\u0142 nim zd\u0105\u017cy\u0142 si\u0119 rozwin\u0105\u0107. Imperializm brytyjski (a i francuski w pewnym stopniu) by\u0142 najmocniej naznaczony filozofi\u0105 cywilizacyjn\u0105. Zr\u00f3s\u0142 si\u0119 z nim mit \u201ebrzemienia bia\u0142ego cz\u0142owieka\u201d (cho\u0107 wiersz Kiplinga powsta\u0142 w kontek\u015bcie ameryka\u0144skiego podboju Filipin). Imperialny kolonializm mia\u0142 s\u0142u\u017cy\u0107 cywilizacyjnemu wyd\u017awigni\u0119ciu podbijanych plemion, wyzwalaniu ich z ub\u00f3stwa i chor\u00f3b, szerzeniu edukacji i wpajaniu zasad dobrego administrowania. By\u0142 imperializmem gospodarczym, s\u0142u\u017c\u0105c opanowywaniu nowych rynk\u00f3w, \u017ar\u00f3de\u0142 surowcowych, szlak\u00f3w handlowych.<\/p>\n\n\n\n
Imperializm pospieszny to imperializm Niemiec epoki Wilhelma II (wg okre\u015blenia Michaela Ignatieffa). Weltpolitik Wilhelma II by\u0142a polityk\u0105 niecierpliw\u0105, chaotyczn\u0105, nastawion\u0105 na szybkie rezultaty. Energiczn\u0105, ale fertyczn\u0105 w pozorach, bo ca\u0142o\u015bciowo jednak niezgrabn\u0105. By\u0142a polityk\u0105 roszczeniow\u0105. Jej istot\u0105 by\u0142o domaganie si\u0119 redystrybucji zdobyczy kolonialnych. Bo kiedy Niemcy sta\u0142y si\u0119 mocarstwow\u0105 si\u0142\u0105, terytorialny tort posiad\u0142o\u015bci kolonialnych by\u0142 ju\u017c podzielony. A skutkiem polityki epoki imperi\u00f3w by\u0142o prze\u015bwiadczenie, \u017ce nie mo\u017cna aspirowa\u0107 do roli mocarstwa \u015bwiatowego bez odpowiednio rozleg\u0142ych posiad\u0142o\u015bci kolonialnych (dzi\u015b w Rosji twierdzi si\u0119, \u017ce nie mo\u017cna aspirowa\u0107 do roli bieguna polityki \u015bwiatowej bez posiadania w\u0142asnej strefy wp\u0142yw\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n
Marksizm traktowa\u0142 imperializm jako ostatni\u0105, schy\u0142kow\u0105 faz\u0119 kapitalizmu, w kt\u00f3rej dokonuje si\u0119 podb\u00f3j obcych rynk\u00f3w z powodu nadprodukcji i nadwy\u017cki kapita\u0142u. Ju\u017c zreszt\u0105 wcze\u015bniejsi analitycy kapitalizmu, jak Adam Smith i Ricardo, krytycznie oceniali spo\u0142eczno-gospodarczy wymiar ekspansji imperialnej. Imperializm opisywali jako przynosz\u0105cy profity w\u0105skim warstwom spo\u0142ecznym, lecz nie krajowi jako ca\u0142o\u015bci. Lenin uku\u0142 fraz\u0119 o imperializmie jako najwy\u017cszej formie kapitalizmu, skrajnie agresywnej i bezwzgl\u0119dnej. Diagnozowa\u0142, \u017ce rywalizacja o kontrol\u0119 rynk\u00f3w i zasob\u00f3w prowadzi do nieuchronnego konfliktu. W historiografii marksistowsko-leninowskiej, I wojna \u015bwiatowa by\u0142a przedstawiana jako nieuchronna wojna imperializm\u00f3w. Przez ca\u0142e dziesi\u0119ciolecia adepci dyplomacji na Zachodzie uczeni byli, \u017ce I wojna \u015bwiatowa by\u0142a skutkiem za\u0142amania si\u0119 koncepcji r\u00f3wnowagi si\u0142 w Europie. W podr\u0119cznikach publikowanych w ZSRR a\u017c do jego rozpadu I wojna \u015bwiatowa by\u0142a za\u015b wynikiem deterministycznego starcia imperializm\u00f3w. Ale jak t\u0119 wojn\u0119 by nie diagnozowa\u0107, by\u0142a cmentarzyskiem imperi\u00f3w. Pogrzeba\u0142a ona i imperium niemieckie, i tureckie, i austro-w\u0119gierskie. A b\u0119d\u0105ca jej dogrywk\u0105 II wojna \u015bwiatowa wyczerpa\u0142a imperializm brytyjski i francuski z ostatka si\u0142 witalnych.<\/p>\n\n\n\n
Pod koniec XIX wieku ekspansja USA zacz\u0119\u0142a wychodzi\u0107 poza kontynent ameryka\u0144ski. Ameryka\u0144ski imperializm by\u0142 swoistym imperializmem w przebraniu (\u201eimperialism in disguise\u201d). USA uprawia\u0142y imperializm g\u0142osz\u0105c jednocze\u015bnie jego zwalczanie. Wy\u0142\u0105czy\u0142y najpierw z europejskiej imperialnej rywalizacji Ameryk\u0119 \u0141aci\u0144sk\u0105 (doktryna Monroe), czyni\u0105c j\u0105 obiektem w\u0142asnej imperialnej polityki. Interweniowa\u0142y tam po czasy nam wsp\u00f3\u0142czesne na pot\u0119g\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Do Azji, a potem do Afryki wchodzi\u0142y Stany Zjednoczone przez handel i inwestycje. To w\u0142a\u015bnie po\u015bredni, finansowo-gospodarczy spos\u00f3b ekspansji sta\u0142 si\u0119 z czasem now\u0105 form\u0105 imperializmu.<\/p>\n\n\n\n
F. D. Roosevelt traktowa\u0142 II wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 jako wojn\u0119 o koniec imperi\u00f3w. Ameryka\u0144ska opinia publiczna by\u0142a bowiem bardzo negatywnie nastawiona na wszelkie imperialne has\u0142a. Ameryka\u0144ski imperializm by\u0142 innymi s\u0142owy imperializmem w stanie zaprzeczenia (\u201eimperialism in denial\u201d).<\/p>\n\n\n\n
Po drugiej wojnie \u015bwiatowej imperializm ameryka\u0144ski przybra\u0142 charakter misyjny. Celem ekspansji ameryka\u0144skiej sta\u0142o si\u0119 powstrzymywanie pochodu ideologicznych barbarzy\u0144c\u00f3w, walka z komunizmem, odpychanie ZSRR. Tylko odwo\u0142aniem si\u0119 do wy\u017cszych racji moralnych przyw\u00f3dcy USA mogli przekona\u0107 do interwencjonistycznej polityki swoj\u0105 opini\u0119 publiczn\u0105. Stany Zjednoczone obj\u0119\u0142y protektoratem bezpiecze\u0144stwa Europ\u0119, wschodni\u0105 Azj\u0119, roztoczy\u0142y opiek\u0119 militarn\u0105 nad wieloma pa\u0144stwami \u201eTrzeciego \u015awiata\u201d, kontrol\u0119 nad strategicznymi drogami morskimi. Wype\u0142nia\u0142y luk\u0119 po upadaj\u0105cych imperiach brytyjskim i francuskim. I jak pokaza\u0142 to kryzys sueski z 1956 r. przyspieszenie imperialnego zmierzchu Francji i Wielkiej Brytanii by\u0142o wa\u017cniejsze dla Stan\u00f3w Zjednoczonych od sojuszniczej lojalno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Wypchni\u0119cie Brytyjczyk\u00f3w przez Amerykan\u00f3w z imperialnej misji zgry\u017aliwie komentowano, \u017ce Brytyjczycy zbudowali sw\u00f3j imperializm w przyst\u0119pie roztargnienia lub utraty rozumu (J. R. Seeley), Amerykanie roztargnienie zast\u0105pili natomiast totaln\u0105 kr\u00f3tkowzroczno\u015bci\u0105. Czy mieli wszak\u017ce inne wyj\u015bcie? Praktykowali imperializm nadal w bardzo ukrytej formie, pod antyimperialistycznymi has\u0142ami, ale z dobrym skutkiem. Imperializm przynosi, by\u0107 mo\u017ce, najlepsze rezultaty, je\u015bli ubiera si\u0119 go w antyimperialistyczne szaty (wtedy antybrytyjskie, antysowieckie). By\u0142 to jednocze\u015bnie imperializm nap\u0119dzany bardziej strachem (przed komunizmem) ni\u017c potrzeb\u0105 ekspansji.<\/p>\n\n\n\n
Stany Zjednoczone wzi\u0119\u0142y na siebie brzemi\u0119 \u201eprzyw\u00f3dztwa wolnego \u015bwiata\u201d. I star\u0142y si\u0119 z neoimperializmem sowieckim. W ekspansji komunizmu w \u015bwiecie wielu badaczy widzia\u0142o przed\u0142u\u017cenie polityki rosyjskiego imperializmu pod nowym, tym razem czerwonym sztandarem. Richard Pipes konstatowa\u0142 wr\u0119cz, \u017ce o polityce ZSRR mo\u017cna by\u0142o dowiedzie\u0107 si\u0119 wi\u0119cej studiuj\u0105c histori\u0119 Rosji ni\u017c ideologi\u0119 marksizmu-leninizmu. Za ideologicznym sztafa\u017cem kry\u0142 si\u0119 ten sam przymus ekspansji, oparcie na silnej w\u0142adzy, tajemniczo\u015b\u0107, pogarda dla s\u0142abych, zaw\u0142aszczenie pa\u0144stwa przez elit\u0119, zak\u0142amanie i moralna zapa\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Kl\u0119ska w Wietnamie zachwia\u0142a zaanga\u017cowaniem globalnym USA. Ca\u0142kiem powa\u017cnie pojawi\u0142o si\u0119 ryzyko ich wycofania, abdykowania z roli \u201egwaranta bezpiecze\u0144stwa wolnego \u015bwiata\u201d. Reagan odrzuci\u0142 na ca\u0142e szcz\u0119\u015bcie izolacjonizm. A \u201eczerwone imperium\u201d Rosji rozsypa\u0142o si\u0119 jak domek z kart.<\/p>\n\n\n\n
Krytycy ukrytego, \u201ewypartego\u201d imperializmu wskazywali na jego immanentne defekty. Po pierwsze, taki typ imperializmu skupia\u0142 si\u0119 na militarnych aspektach przedsi\u0119wzi\u0119cia. Zbyt ma\u0142o politycznej uwagi, a przede wszystkim \u015brodk\u00f3w, przeznaczano na pozawojskowe wymiary imperialnego zarz\u0105dzania. W ameryka\u0144skim przypadku by\u0142o to o tyle zrozumiale, \u017ce imperializm epoki \u201ezimnej wojny\u201d czyni\u0142 USA przede wszystkim protektorem bezpiecze\u0144stwa kontrolowanych region\u00f3w. Po drugie, wytyka si\u0119, \u017ce ukryty ameryka\u0144ski imperializm by\u0142 polityk\u0105 niecierpliw\u0105. Podejmowana w kontrolowanych krajach transformacja (gospodarcza, ustrojowa, etc.) by\u0142a obliczona na szybkie efekty, co, jak cho\u0107by pokaza\u0142o do\u015bwiadczenie operacji w Afganistanie czy Iraku, by\u0142o nierealne.<\/p>\n\n\n\n
Po zako\u0144czeniu zimnej wojny Stany Zjednoczone pozosta\u0142y jedynym globalnym supermocarstwem o imperialnych wp\u0142ywach. \u015awiat spocz\u0105\u0142 w obj\u0119ciach Pax Americana. Upadaj\u0105ce imperium sowieckie, cho\u0107 oszcz\u0119dzi\u0142o \u015bwiatu wi\u0119kszych perturbacji, sta\u0142o si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em znanych z przesz\u0142o\u015bci wyzwa\u0144. Elity rz\u0105dz\u0105ce Rosj\u0105 (a i opinia publiczna tak\u017ce) nie mog\u0142y pogodzi\u0107 si\u0119 z utrat\u0105 dotychczasowego statusu supermocarstwa na r\u00f3wni z USA. W miar\u0119 bezbole\u015bnie Rosja prze\u0142kn\u0119\u0142a utrat\u0119 tzw. zewn\u0119trznego imperium (kraje Europy \u015arodkowo-Wschodniej a tak\u017ce pa\u0144stwa ba\u0142tyckie). Ale kiedy peryferia tzw. imperium wewn\u0119trznego (Ukraina, Gruzja, Mo\u0142dawia) zacz\u0119\u0142y ci\u0105\u017cy\u0107 ku Zachodowi, Rosja pr\u00f3bowa\u0142a nad kontrolowanym wcze\u015bniej obszarem desperacko zapanowa\u0107. I pr\u00f3buje to czyni\u0107 coraz bardziej bezwzgl\u0119dnymi \u015brodkami (militarna agresja na Ukrain\u0119 i gro\u017aba jej rozbioru).<\/p>\n\n\n\n
Zmieni\u0142a si\u0119 w warunkach Pax Americana ameryka\u0144ska polityka imperialna. Odstawiono na bok klasyczne \u201eodstraszanie\u201d, skupiono na si\u0119 na bie\u017c\u0105cych, bliskosi\u0119\u017cnych celach: pacyfikowaniu wymykaj\u0105cych si\u0119 spod kontroli drobnych g\u0119baczy i m\u0105cicieli, czyli tzw. \u201eoutliers\u201d (Serbia czasu Milosevicia, Irak Saddama, Afganistan Talib\u00f3w, Iran ajatollah\u00f3w, Korea Kim\u00f3w, etc.), walce z terroryzmem. A tymczasem wyros\u0142y Ameryce pod bokiem wyzwania o wiele bardziej strategiczne: kontestuj\u0105ce ameryka\u0144sk\u0105 dominacj\u0119 Chiny i Rosja. Chiny zbudowa\u0142y por\u00f3wnywalny z USA potencja\u0142 gospodarczy, a Rosja dysponuje potencja\u0142em militarnym stanowi\u0105cym dla USA nadal egzystencjalne zagro\u017cenie.<\/p>\n\n\n\n
Czy imperializm jest zjawiskiem przebrzmia\u0142ym? Wiele wizji przysz\u0142o\u015bci \u015bwiata nie widzi dla niego miejsca. A s\u0105 to zar\u00f3wno wizje dystopijne (\u015bwiat niekontrolowalny, anarchiczny, entropijny), jak i utopijne (pa\u0144stwo \u015bwiatowe, rz\u0105d \u015bwiatowy, \u015bwiat sieciowy).<\/p>\n\n\n\n
Od czasu do czasu pr\u00f3buje si\u0119 imperializmy rehabilitowa\u0107. Geostratedzy i geopolitycy wskazuj\u0105 na imperializm jako naturalny etap w zapewnieniu bezpiecze\u0144stwa, a nawet przetrwania pa\u0144stw. Wzajemna ekspansja by\u0142a \u015brodkiem zapobie\u017cenia dominacji innych, dawa\u0142a poczucie r\u00f3wnowagi. \u0141atwiej j\u0105 zapewni\u0107 w mi\u0119dzy kilkoma, cho\u0107by nawet wielkimi konglomeratami, ni\u017c w warunkach niekontrolowanego przep\u0142ywu pot\u0119gi.<\/p>\n\n\n\n
Dla tzw. szko\u0142y misjonarskiej, imperializm by\u0142 najszybszym \u015brodkiem post\u0119pu cywilizacyjnego \u015bwiata. Mobilizowa\u0142 Zach\u00f3d do post\u0119pu, wyzwala\u0142 narody z barbarzy\u0144stwa i je cywilizowa\u0142. Apologeci imperializmu udowodniaj\u0105, \u017ce dekolonizacja nast\u0105pi\u0142a zbyt pospiesznie i przynios\u0142a, z punktu widzenia rozwoju lokalnych spo\u0142ecze\u0144stw, frustruj\u0105ce efekty. Rozwalono dobrze funkcjonuj\u0105ce instytucje, pozwolono wprowadzi\u0107 nowe kastowo-plemienne struktury, oddano w\u0142adz\u0119 kacykom, a gospodark\u0119 pozwolono zaw\u0142aszczy\u0107 rz\u0105dz\u0105cym kastom lub pseudo oligarchom. W Afryce tylko Botswana i Mauritius wygl\u0105daj\u0105 gospodarczo lepiej ni\u017c przed dekolonizacj\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Kilka lat sp\u0119dzi\u0142em na plac\u00f3wce dyplomatycznej w subsaharyjskiej Afryce. Organoleptycznie bada\u0142em degeneracj\u0119 systemu zarz\u0105dzania pa\u0144stwem. Zwyk\u0142y obywatel o bezpiecze\u0144stwo swojego domu musia\u0142 troszczy\u0107 si\u0119 sam (op\u0142acaj\u0105c prywatne firmy ochroniarskie), bo policja pa\u0144stwowa dba\u0142a wy\u0142\u0105cznie o bezpiecze\u0144stwo rz\u0105dz\u0105cych. Studzienna przepa\u015b\u0107 dzieli\u0142a publiczn\u0105 od prywatnej s\u0142u\u017cby zdrowia, szko\u0142y pa\u0144stwowe od prywatnych. Miliony ludzi pozbawione by\u0142y elementarnych form zabezpieczenia socjalnego (jak zasi\u0142ki dla bezrobotnych, renty, emerytury), a pa\u0144stwo by\u0142o totalnie bierne w walce z ub\u00f3stwem. A ju\u017c w najwi\u0119ksz\u0105 depresj\u0119 (wtedy, na pocz\u0105tku naszego milenium) wp\u0119dza\u0142y mnie podr\u00f3\u017ce do Zimbabwe. W latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku by\u0142o to pa\u0144stwo zamo\u017cne, dobrobytem przewy\u017cszaj\u0105ce wiele pa\u0144stw Europy Wschodniej czy Ameryki \u0141aci\u0144skiej. Ogl\u0105da\u0142em za\u015b gospodark\u0119 w stanie totalnego chaosu, sklepy bez towaru (jak w Polsce w 1981 r.), stacje benzynowe bez benzyny. Najwa\u017cniejszym zadaniem naszego ambasadora co dzie\u0144 rano by\u0142o ustalenie, ile potrzeba plac\u00f3wce got\u00f3wki w danym dniu i zbadanie, kt\u00f3ry ze sto\u0142ecznych kantor\u00f3w oferowa\u0142 najlepszy kurs wymiany. Pakowa\u0142 ambasador do ma\u0142ej koperty plik dolar\u00f3w ameryka\u0144skich, a wraca\u0142 z workiem miejscowej waluty.<\/p>\n\n\n\n
Obro\u0144cy imperializmu zapominaj\u0105 wszak\u017ce, \u017ce nie o dobrobyt chodzi\u0142o w dekolonizacji. By\u0142a dekolonizacja procesem nieuchronnym, bo wynikaj\u0105cym z tymotejskiej emancypacji narod\u00f3w. Spo\u0142ecze\u0144stwa kolonii chcia\u0142y czu\u0107 si\u0119 panami we w\u0142asnym domu, zrzuci\u0107 z siebie jarzmo spo\u0142ecznego zniewolenia, zetrze\u0107 pi\u0119tno obywateli gorszego sortu, ludzi gorszej rasy. Oczywi\u015bcie wi\u0119kszo\u015b\u0107 wierzy\u0142a, \u017ce imperiali\u015bci eksploatowali ich kraje bezwzgl\u0119dnie, wykradali ich bogactwa. Nie dostrzegano olbrzymich inwestycji zrealizowanych przez mocarstwa kolonialne (koleje, drogi, porty, lotniska). Liczono, \u017ce wystarczy odci\u0105\u0107 wi\u0119\u017a zale\u017cno\u015bci, by od razu zacz\u0119\u0142o si\u0119 powodzi\u0107 lepiej. I elicie w\u0142adzy z pewno\u015bci\u0105 zacz\u0119\u0142o powodzi\u0107 si\u0119 lepiej. Ale ju\u017c nie zwyk\u0142ym obywatelom. W dekolonizacji chodzi\u0142o wszak\u017ce o godno\u015b\u0107, a nie dobrobyt.<\/p>\n\n\n\n
Rozprzestrzenienie si\u0119 zjawiska pa\u0144stw upad\u0142ych, s\u0142abych, niewydolnych, sierocych prowokowa\u0142o analityk\u00f3w do wskrzeszania idei imperialnego porz\u0105dku, tym razem w \u0142agodnym, liberalnym wydaniu (Niall Ferguson). Liberalny imperializm mia\u0142by by\u0107 recept\u0105 na parali\u017c narodowych instytucji politycznych i ekonomicznych, korupcj\u0119 i nepotyzm, zaw\u0142aszczenie pa\u0144stwa. Upad\u0142e pa\u0144stwa psuj\u0105 poza tym porz\u0105dek mi\u0119dzynarodowy, siej\u0105 chaos, staj\u0105 si\u0119 rozsadnikiem terroryzmu mi\u0119dzynarodowego. Imperializm gospodarczy w tym nowym liberalnym wydaniu zacz\u0119to przypisywa\u0107 Mi\u0119dzynarodowemu Funduszowi Walutowemu, instytucjom mi\u0119dzynarodowym. Dyktat mi\u0119dzynarodowy na ograniczon\u0105 skal\u0119 m\u00f3g\u0142 jedynie dawa\u0107 ograniczone (w skali i czasie) rezultaty.<\/p>\n\n\n\n
Lecz kandydat\u00f3w do pe\u0142nienia roli liberalnego imperatora za wielu nie ma. Jedynym oczywistym kandydatem pozostaj\u0105 Stany Zjednoczone. Chiny ochoczo wchodzi\u0142y ze swoimi wp\u0142ywami gospodarczymi do Afryki czy Azji, ale naprawia\u0107 wydolno\u015bci pa\u0144stw si\u0119 nie podejmowa\u0142y, za\u015b brakiem jakiejkolwiek warunkowo\u015bci w swojej dzia\u0142alno\u015bci pomocowej przyczynia\u0142y si\u0119 do dalszego psucia pa\u0144stwa. Unia Europejska nie jest w stanie na razie podj\u0105\u0107 si\u0119 bardziej asertywnej roli, a poszczeg\u00f3lni jej cz\u0142onkowie reanimuj\u0105 jeszcze w pami\u0119ci partner\u00f3w zbyt bolesne kolonialne wspomnienia. Stany Zjednoczone s\u0105 jedynym kandydatem do pe\u0142nienia roli liberalnego imperium nie tylko dlatego, \u017ce maj\u0105 odpowiedni potencja\u0142. Maj\u0105 bowiem te\u017c rozbudowane poczucie wp\u0142ywu wydarze\u0144 w \u015bwiecie na w\u0142asne bezpiecze\u0144stwo, a wymiarze materialnym – zachowa\u0142y obecno\u015b\u0107 wojskow\u0105 na ka\u017cdej d\u0142ugo\u015bci i szeroko\u015bci geograficznej. Chc\u0105 by\u0107 postrzegane jako altruistyczne mocarstwo. Musz\u0105 niew\u0105tpliwie przebudowa\u0107 swoje instrumentarium, bo ich rola zbyt cz\u0119sto kojarzy si\u0119 z arogancj\u0105, a nawet dyktatem. Czasem zbyt przyt\u0142aczaj\u0105, a nawet budz\u0105 (jak w Ameryce \u0141aci\u0144skiej) z\u0142e imperialne wspomnienia.<\/p>\n\n\n\n
Liberalny imperializm to kolejna retropijna iluzja.<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/IMG_3989-2.jpg?resize=432%2C537&ssl=1\")
Interwencjonizm w imi\u0119 rozbudowania w\u0142asnej pot\u0119gi jako samocelu przyj\u0105\u0142 w historii posta\u0107 imperializmu. Imperializm zawsze kojarzy\u0142 si\u0119 \u017ale, z czasem sta\u0142 si\u0119 poj\u0119ciem moralnie pot\u0119pianym, inwektyw\u0105 w wojnach propagandowych, oskar\u017ceniem pod adresem Zachodu, zw\u0142aszcza ze…<\/p>\n