Hegemonizm w odr\u00f3\u017cnieniu od imperializmu jest form\u0105 przyw\u00f3dztwa akceptowanego dobrowolnie i respektuj\u0105cego podmiotowo\u015b\u0107 partner\u00f3w. Opiera si\u0119 na niekontestowanej dominacji hegemona, jego zdecydowanej przewadze pod wzgl\u0119dem pot\u0119gi, asymetrycznej zale\u017cno\u015bci pozosta\u0142ych partner\u00f3w pod wzgl\u0119dem militarnym, gospodarczym czy kulturowym.<\/p>\n\n\n\n
Poj\u0119cie hegemona, jak wiele poj\u0119\u0107 politycznych, zawdzi\u0119czamy oczywi\u015bcie staro\u017cytnym Grekom. Hegemonistyczn\u0105 rol\u0119 pe\u0142ni\u0142y Ateny (w ramach Zwi\u0105zku Morskiego) i Sparta (w ramach Zwi\u0105zku Peloponeskiego).<\/p>\n\n\n\n
Symmachia Sparta\u0144ska powsta\u0142a z przewagi militarnej Sparty na obszarze Peloponezu, jaka ugruntowa\u0142a si\u0119 pod koniec VII wieku p.n.e. W sk\u0142ad powo\u0142anego przez Spart\u0119 Zwi\u0105zku Peloponeskiego wesz\u0142y wszystkie miasta-pa\u0144stwa regionu z wyj\u0105tkiem Argos i Achai. Celem Zwi\u0105zku by\u0142o zapewnienie bezpiecze\u0144stwa i ochrony jego cz\u0142onkom. W Zgromadzeniu Zwi\u0105zku ka\u017cde pa\u0144stwo dysponowa\u0142o jednym g\u0142osem, lecz jego rezolucje obowi\u0105zywa\u0142y wszystkich poza Spart\u0105. I tylko Sparta mia\u0142a prawo zwo\u0142a\u0107 sesj\u0119 Zgromadzenia. Wi\u0119zi sojusznicze \u0142\u0105cz\u0105ce cz\u0142onk\u00f3w Zwi\u0105zku mia\u0142y charakter promienisty, tj. ka\u017cde pa\u0144stwo po\u0142\u0105czone by\u0142o ze Spart\u0105 (jako hegemonem) dwustronnym uk\u0142adem obronnym. Pozostali cz\u0142onkowie mogli r\u00f3wnie\u017c wi\u0105za\u0107 si\u0119 podobnymi porozumieniami mi\u0119dzy sob\u0105, ale mogli te\u017c r\u00f3wnie dobrze pozostawa\u0107 w stanie konfliktu. Ich wzajemne relacje nie mog\u0142y wszak\u017ce os\u0142abia\u0107 ich zwi\u0105zku ze Spart\u0105. Wk\u0142ad finansowy do Zwi\u0105zku cz\u0142onkowie wnosili tylko w czasie wojny. Wtedy te\u017c byli zobligowani do delegowania oddzia\u0142\u00f3w zbrojnych. By\u0142a te\u017c Symmachia zwi\u0105zkiem ideologicznym \u2013 skierowanym przeciw demokracjom, utrwalaj\u0105cym rz\u0105dy autorytarne.<\/p>\n\n\n\n
Ate\u0144czycy swoj\u0105 hegemoni\u0119 uformowali w Zwi\u0105zek Delijski w 478 r. p.n.e. Rozpad\u0142 si\u0119 wtedy (po drugiej inwazji perskiej i zwyci\u0119skiej dla Grek\u00f3w bitwie pod Platejami) Zwi\u0105zek Helle\u0144ski (jego trzonem by\u0142a Symmachia Sparta\u0144ska), albowiem Sparta uzna\u0142a, \u017ce po ocaleniu Grecji walczy\u0107 dalej z Persami w obronie – by\u0142o, nie by\u0142o – kolonii ate\u0144skich (czyli posiad\u0142o\u015bci jej g\u0142\u00f3wnego rywala na podw\u00f3rku greckim) nie s\u0142u\u017cy jej d\u0142ugofalowym interesom.<\/p>\n\n\n\n
Zwi\u0105zek Ate\u0144ski r\u00f3wnie\u017c przyznawa\u0142 jego cz\u0142onkom r\u00f3wny g\u0142os. Mogli jego cz\u0142onkowie albo wydziela\u0107 na potrzeby Zwi\u0105zku oddzia\u0142y zbrojne, albo op\u0142aca\u0107 si\u0119 danin\u0105 pieni\u0119\u017cn\u0105. Ate\u0144czycy narzucili wszak\u017ce drako\u0144sk\u0105 dyscyplin\u0119 egzekwowania zobowi\u0105za\u0144 sojuszniczych (przede wszystkim pieni\u0119\u017cnych). Pierwotnie dobrowolnego Zwi\u0105zku nie pozwalano opu\u015bci\u0107. Kiedy spr\u00f3bowali secesji wyspiarze z Naksos, zostali ukarani utrat\u0105 floty, zburzeniem mur\u00f3w i odebraniem prawa g\u0142osu na forum Zwi\u0105zku. R\u00f3wnie okrutnie potraktowano pr\u00f3b\u0119 opuszczenia Zwi\u0105zku przez Tasos. Dla Tukidydesa obl\u0119\u017cenie Tasos by\u0142o znakiem przekszta\u0142cenia Zwi\u0105zku z sojuszu w hegemoni\u0119.<\/p>\n\n\n\n
A kiedy w 454 r. p.n.e. Perykles przeni\u00f3s\u0142 skarbiec zwi\u0105zku z Delos do Aten, hegemonia zdegenerowa\u0142a si\u0119 w pe\u0142ni, przepoczwarzaj\u0105c si\u0119 w ate\u0144skie imperium. Ateny rz\u0105dzi\u0142y ju\u017c ugrupowaniem \u017celazn\u0105 r\u0119k\u0105, wykorzystywa\u0142y wsp\u00f3lne \u015brodki na w\u0142asne potrzeby (sfinansowano z nich m.in. budow\u0119 Partenonu).<\/p>\n\n\n\n
Kiedy oddali\u0142o si\u0119 zagro\u017cenie perskie, zwarcie mi\u0119dzy ligami sparta\u0144sk\u0105 i ate\u0144sk\u0105 o panowanie nad greck\u0105 ekumen\u0105 polityczn\u0105 sta\u0142o si\u0119 nieuchronne. Ateny uleg\u0142y w wielkiej wojnie peloponeskiej (zdobycie Aten w 404 r. p.n.e.) i zosta\u0142y upokorzone utrat\u0105 floty i prawie wszystkich posiad\u0142o\u015bci. Sparta bynajmniej nie mog\u0142a czu\u0107 si\u0119 pewnie, bo jej hegemoni\u0119 skutecznie zacz\u0119\u0142y podwa\u017ca\u0107 Teby. A Ate\u0144czykom uda\u0142o si\u0119 zbudowa\u0107 drugi Zwi\u0105zek Morski, ju\u017c bardziej demokratyczny i partnerski (przetrwa\u0142 do 355 r. p.n.e.). Ros\u0142a ju\u017c wszak\u017ce pot\u0119ga macedo\u0144ska. Filip Macedo\u0144ski rozwi\u0105za\u0142 Zwi\u0105zek Peloponeski (tworz\u0105c wok\u00f3\u0142 siebie Zwi\u0105zek Koryncki), a jego syn Aleksander zbudowa\u0142 Grekom wielkie (cho\u0107 nietrwa\u0142e) imperium.<\/p>\n\n\n\n
Ka\u017cde wyrastaj\u0105ce pot\u0119g\u0105 ponad rozmiar partner\u00f3w pa\u0144stwo do czas\u00f3w nowo\u017cytnych w tej czy innej mierze prowadzi\u0142o polityk\u0119 hegemonistyczn\u0105, przynajmniej na wczesnym etapie dominacji. Hegemonia wszak\u017ce zawsze wymaga pogodzenia si\u0119 przez mniejszych aktor\u00f3w z dominacj\u0105 i przyj\u0119cia obcego przyw\u00f3dztwa jako korzystnego dla w\u0142asnych interes\u00f3w. Kiedy pojawia si\u0119 reaktancja, polityczny op\u00f3r, nieuchronna staje si\u0119 rywalizacja. W epoce odkry\u0107 geograficznych wyrasta\u0142y ponad innych Portugalia i Hiszpania, ale nawet je\u015bli by\u0142y w stanie polubownie rozgraniczy\u0107 sfer\u0119 kolonizacji w Ameryce Po\u0142udniowej, szybko napotka\u0142y na ostr\u0105 rywalizacj\u0119 globaln\u0105 ze strony Anglii i Francji. Wsp\u00f3\u0142zawodnictwo wymusza\u0142o zachowania imperialistyczne, kt\u00f3re w odr\u00f3\u017cnieniu od polityk hegemonistycznych, skutkowa\u0142y narzucaniem w\u0142asnych porz\u0105dk\u00f3w kontrolowanym obszarom nawet si\u0142\u0105. Napoleo\u0144ski podb\u00f3j Europy ukszta\u0142towa\u0142 przekonanie, \u017ce hegemonia w Europie (jakakolwiek) jest dla kontynentu na tyle niezdrowa, \u017ce gwarantem pokoju mo\u017ce tam sta\u0107 si\u0119 jedynie r\u00f3wnowaga si\u0142. Procesy rzutuj\u0105ce na pot\u0119g\u0119 poszczeg\u00f3lnych aktor\u00f3w sceny europejskiej czyni\u0142y zasad\u0119 r\u00f3wnowagi si\u0142 nieustannie zagro\u017con\u0105. Instynkt hegemonistyczny bynajmniej nie zanika\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Podr\u0119cznikowym przyk\u0142adem doktryny hegemonistycznej by\u0142a polityka Prus na obszarze niemieckim w po\u0142owie XVIII wieku. Po kongresie wiede\u0144skim 1815 roku rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 na dobre rywalizacja prusko-austriacka o przyw\u00f3dztwo nad Niemcami. Powo\u0142ana wtedy konfederacja by\u0142a wsp\u00f3lnie kontrolowana przez te dwa mocarstwa, aby w duchu \u015awi\u0119tego Przymierza u\u015bmierza\u0107 liberalno-narodowe nastroje w Niemczech. Wiosna Lud\u00f3w 1848 r. zachwia\u0142a stabilno\u015bci\u0105 Zwi\u0105zku Niemieckiego i o\u017cywi\u0142a tendencje zjednoczeniowe. Jedni my\u015bleli o wskrzeszaniu cesarstwa wok\u00f3\u0142 Habsburg\u00f3w, inni wszak\u017ce – wok\u00f3\u0142 rosn\u0105cych w si\u0142\u0119 Prus. Frankfurcki parlament obwo\u0142a\u0142 w 1849 r. kr\u00f3la Prus jako cesarza Niemiec (ale mniejszych, p\u00f3\u0142nocnych, bez Austrii). Sprzeciw Bawarii i Wirtembergii pokrzy\u017cowa\u0142 wszak\u017ce pruskie plany. Wojna prusko-austriacka 1866 roku otworzy\u0142a na o\u015bcie\u017c wrota do hegemonii Prus. Zwi\u0105zek Niemiecki przesta\u0142 istnie\u0107, a Prusy uzyska\u0142y woln\u0105 r\u0119k\u0119 w budowaniu \u201e\u015bci\u015blejszej federacji\u201d na p\u00f3\u0142noc od Menu. Po zdobyczach terytorialnych wojny Prusy stanowi\u0142y 80 proc. populacji i terytorium tego obszaru. Ich dominacja by\u0142a bezapelacyjna. Kieruj\u0105c si\u0119 w\u0142a\u015bciwym sobie instynktem samoograniczenia, Bismarck pod\u0105\u017cy\u0142 \u0142agodnym kursem (nie chcia\u0142 zw\u0142aszcza, aby dominacj\u0119 Prus wi\u0105zano z obaw\u0105 przed ograniczaniem praw katolik\u00f3w, bardzo siln\u0105 na po\u0142udniu Niemiec). W 1867 r. powo\u0142ano wi\u0119c efemeryczny Zwi\u0105zek P\u00f3\u0142nocnoniemiecki o charakterze nominalnie konfederacyjnym (obejmuj\u0105cy 22 podmioty pa\u0144stwowe). Przetrwa\u0142 Zwi\u0105zek zaledwie cztery lata. Wprowadzono w nim (pod dyktando Prus) jednolity kodeks karny, powszechny system wyborczy, wsp\u00f3lny system miar i wag, wsp\u00f3lny system pocztowy, system paszportowy, ustanowiono swobod\u0119 przemieszczenia si\u0119 na jego obszarze. Ustawy przeg\u0142osowywa\u0142 Reichstag, i cho\u0107 Bundesrat dawa\u0142 teoretycznie mniejszym podmiotom mo\u017cliwo\u015b\u0107 blokowania pruskiej wi\u0119kszo\u015bci w Reichstagu (Prusy dysponowa\u0142y w Bundesracie tylko 17 spo\u015br\u00f3d 43 g\u0142os\u00f3w), si\u0142a perswazji Prus by\u0142a niepodwa\u017calna. Pe\u0142nia w\u0142adzy wykonawczej znajdowa\u0142a si\u0119 w r\u0119kach pruskich (prezydentur\u0119 Zwi\u0105zku powierzono na prawach dziedziczenia dynastii Hohenzollern\u00f3w). A po\u0142udniowe Niemcy zosta\u0142y po\u015brednio inkorporowane w system hegemonii pruskiej poprzez utworzon\u0105 w 1867 r. uni\u0119 celn\u0105. Zwyci\u0119stwo Prus w wojnie z Francj\u0105 w 1870 r. przyspieszy\u0142o pe\u0142ne zjednoczenie. Powo\u0142ana w 1871 r. Rzesza przej\u0119\u0142a konstytucj\u0119 Zwi\u0105zku P\u00f3\u0142nocnoniemieckiego (a nawet jego oficjaln\u0105 flag\u0119). I w tym zatem (pruskim) przypadku uk\u0142ad hegemoniczny okaza\u0142 si\u0119 uk\u0142adem przej\u015bciowym.<\/p>\n\n\n\n
Po I wojnie \u015bwiatowej otworzy\u0142a si\u0119 przestrze\u0144 dla praktykowania polityki hegemonistycznej przez Francj\u0119. Nowe i krzepn\u0105ce w powersalskich realiach pa\u0144stwa, jak cho\u0107by Polska, Czechos\u0142owacja, Jugos\u0142awia czy Rumunia by\u0142y w pierwszych powojennych dekadach ca\u0142kiem otwarte na przyw\u00f3dztwo (i gwarancje bezpiecze\u0144stwa) Francji. Francja bynajmniej opcj\u0119 hegemonistyczn\u0105 odrzuci\u0142a. Pr\u00f3bowa\u0142a co prawda dwustronnymi uk\u0142adami wesprze\u0107 Ma\u0142\u0105 Entent\u0119, forsowa\u0107 ide\u0119 Paktu Wschodniego, ale ca\u0142kiem anemicznie. Z pe\u0142nym fatalizmu zaniechaniem pozwoli\u0142a na poch\u00f3d rewan\u017cyzmu niemieckiego.<\/p>\n\n\n\n
Niekwestionowanym hegemonem na Zachodzie okaza\u0142y si\u0119 po II wojnie \u015bwiatowej Stany Zjednoczone. Roztoczy\u0142y nad woln\u0105 Europ\u0105 parasol bezpiecze\u0144stwa, sta\u0142y si\u0119 jej lokomotyw\u0105 gospodarcz\u0105 (Plan Marshalla), a nawet hegemonem kulturowym (wp\u0142yw ameryka\u0144skiej kultury masowej na Europ\u0119). Hegemoni\u0119 ameryka\u0144sk\u0105 Europejczycy zaakceptowali (ze strachu przed ZSRR). Jej gorliwymi zwolennikami sta\u0142y si\u0119 Niemcy Adenauera. Wierzono wtedy w Bonn, \u017ce tylko ameryka\u0144ska hegemonia daje szans\u0119 na zjednoczenie Niemiec. Adenauer anga\u017cowa\u0142 si\u0119 w projekty europejskie (Wsp\u00f3lnota W\u0119gla i Stali, plan Plevena i inne), ale dba\u0142 o to, by nie nabiera\u0142y one antyameryka\u0144skiego ostrza. De Gaulle postawi\u0142 na upodmiotowienie Europy wzgl\u0119dem Stan\u00f3w Zjednoczonych. Sta\u0142 si\u0119 dla ameryka\u0144skiego hegemona trudnym czasami partnerem (eksmisja Kwatery G\u0142\u00f3wnej NATO do Brukseli, wyj\u015bcie ze struktur wojskowych NATO, niezale\u017cna polityka atomowa i in.). Bywa\u0142y dla hegemonii ameryka\u0144skiej trudne chwile (odmowa Europejczyk\u00f3w wsparcia USA w wojnie wietnamskiej, presja opinii publicznej w Europie w pierwszej po\u0142owie lat 80-ych przeciw rozmieszczaniu ameryka\u0144skich rakiet \u015bredniego zasi\u0119gu, sprzeciw Francji i Niemiec wobec ameryka\u0144skiej inwazji Iraku w 2003 r., wywo\u0142uj\u0105ce antyameryka\u0144skie sentymenty antyunijne tyrady Trumpa), ale ameryka\u0144skie przyw\u00f3dztwo (przynajmniej w sprawach bezpiecze\u0144stwa) pozostaje niekwestionowane.<\/p>\n\n\n\n
Porz\u0105dek mi\u0119dzynarodowy epoki zimnowojennej opiera\u0142 si\u0119 na uk\u0142adzie dwubiegunowym, holistycznym i totalnym podziale \u015bwiata (a przede wszystkim Europy) na dwie strefy wp\u0142yw\u00f3w: ameryka\u0144sk\u0105 i sowieck\u0105. Hegemonia ameryka\u0144ska r\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 oczywi\u015bcie zasadniczo od dominacji sowieckiej, nawet je\u015bli w skutkach, tj. ograniczonym polu manewru pa\u0144stw w strefie wp\u0142yw\u00f3w, mog\u0142y zachodzi\u0107 parantele. Zw\u0142aszcza je\u015bli chodzi o swobod\u0119 pogl\u0105d\u00f3w reprezentowanych na forach mi\u0119dzynarodowych w sprawach polityczno-wojskowych. Wiadomo, \u017ce m\u00f3wi\u0142o si\u0119 wtedy blokowym, zdyscyplinowanym g\u0142osem.<\/p>\n\n\n\n
W latach 70-ych i 80-ych ubieg\u0142ego wieku prowadzone by\u0142y we Wiedniu rokowania o redukcji si\u0142 konwencjonalnych w Europie \u015arodkowej. Nie doprowadzi\u0142y one do \u017cadnego porozumienia, a przez wiele lat praktykowano na ich forum pozorowan\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 negocjacyjn\u0105. Jednym z jej rytua\u0142\u00f3w by\u0142y tzw. nieformalne konsultacje w w\u0105skim gronie, w kt\u00f3rych uczestniczy\u0142y po trzy delegacje z Uk\u0142adu Warszawskiego i NATO. Opowiada\u0142em kiedy\u015b, ju\u017c w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, znajomemu dyplomacie z ma\u0142ego (stosunkowo) pa\u0144stwa zachodniego, \u017ce wszystkie przem\u00f3wienia wyg\u0142aszane na tych konsultacjach przez pa\u0144stwa Uk\u0142adu Warszawskiego by\u0142y pisane przez Sowiet\u00f3w. Przywilejem Polski by\u0142o to, \u017ce mog\u0142a sobie wybiera\u0107 spo\u015br\u00f3d pakietu przygotowanych przez delegacj\u0119 ZSRR przem\u00f3wie\u0144 (pozostali sojusznicy wyg\u0142aszali, to co zosta\u0142o do wyg\u0142oszenia). Nie wiem, czy kiedykolwiek odwa\u017cy\u0142a si\u0119 nasza delegacja wyst\u0105pi\u0107 z w\u0142asnym tekstem b\u0105d\u017a istotnie poprawi\u0107 projekt sowiecki. Znajomy odrzek\u0142: \u201eS\u0142uchaj, my\u015bmy te\u017c nie m\u00f3wili w\u0142asnym tekstem. Pisali nam przem\u00f3wienia Amerykanie. Ale to my\u015bmy ich o to prosili. Oni nigdy nie nalegali. Wolno\u015b\u0107 to u\u015bwiadomiona konieczno\u015b\u0107\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Je\u015bli hegemonia dyplomatyczna ma przejawia\u0107 si\u0119 w narzucaniu innym pisanych przez hegemona przem\u00f3wie\u0144, to w swojej karierze co najmniej kilkakrotnie spotka\u0142em si\u0119 z takimi hegemonistycznym zap\u0119dami ze strony organizacji mi\u0119dzynarodowych. W 2000 r. zosta\u0142em poproszony o pomoc w obs\u0142udze polskiego udzia\u0142u w Szczycie Milenijnym ONZ w Nowym Jorku. Wydarzenie mia\u0142o mie\u0107 i\u015bcie historyczny wymiar. A Polska mia\u0142a odgrywa\u0107 do\u015b\u0107 prominentn\u0105 rol\u0119. \u015aci\u0105gni\u0119to mnie w zwi\u0105zku z obs\u0142ug\u0105 Szczytu na trzy tygodnie z Nairobi do Nowego Jorku. Polski prezydent zosta\u0142 wtedy przewodnicz\u0105cym (drog\u0105 losowania) jednego z czterech okr\u0105g\u0142ych sto\u0142\u00f3w, w ramach kt\u00f3rych prowadzono dyskusj\u0119 na Szczycie Milenijnym po sesji plenarnej. Nast\u0119pnego dnia po okr\u0105g\u0142ym stole mia\u0142 przedstawi\u0107 raport. Przygotowa\u0142em projekt sprawozdania Prezydenta Kwa\u015bniewskiego samodzielnie i do\u015b\u0107 szybko po zako\u0144czeniu obrad. Nie zd\u0105\u017cyli\u015bmy si\u0119 wieczorem jeszcze rozej\u015b\u0107 z polskiej misji przy ONZ, kiedy z w\u0142asn\u0105 wersj\u0105 raportu zg\u0142osi\u0142 si\u0119 dyskretnie Sekretariat ONZ (\u017ceby nam pom\u00f3c oczywi\u015bcie). Koledzy z MSZ uznali, \u017ce m\u00f3j tekst by\u0142 jednak lepszy (wiadomo, koledzy), ale postanowili\u015bmy, \u017ce rozstrzygn\u0105\u0107 powinno bezpo\u015brednie otoczenie Prezydenta. I otoczenie Prezydenta (doceniaj\u0105c w pe\u0142ni gest Sekretariatu) opowiedzia\u0142o si\u0119 stanowczo za tym, by Prezydent wyg\u0142osi\u0142 tekst przygotowany przeze mnie. By\u0142 to jaki\u015b pow\u00f3d do osobistej satysfakcji w nie\u0142atwych wtedy dla mnie czasach. Dzi\u0119ki temu mog\u0142em poczu\u0107 przyjemno\u015b\u0107 wys\u0142uchania na sesji ko\u0144cowej Szczytu Milenijnego ONZ pisanego moj\u0105 r\u0119k\u0105 podsumowania, w tym i tych paru zda\u0144, kt\u00f3re wychodzi\u0142y poza materia\u0142 dostarczony wypowiedziami ponad 30 szef\u00f3w pa\u0144stw i rz\u0105d\u00f3w, kt\u00f3rzy w okr\u0105g\u0142ym stole pod polskim przewodnictwem uczestniczyli (sorry, nobody is perfect: nie mog\u0142em sobie pozwoli\u0107 na przepuszczenie takiej okazji). Bo i Sekretariat w swoim projekcie mia\u0142 kilka w\u0142asnych autorskich my\u015bli i chcia\u0142 je niew\u0105tpliwie przy okazji przemyci\u0107. Taki to ju\u017c przywilej nawet najbardziej profesjonalnych sprawozdawc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Inna anegdota wi\u0105\u017ce si\u0119 z moim przewodniczeniem delegacji Rady Europy na spotkanie z delegacj\u0105 OBWE wiosn\u0105 2005 r., na kt\u00f3rym miano negocjowa\u0107 tekst deklaracji o wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzy oboma organizacjami. Reprezentowa\u0142em (z upowa\u017cnienia ministra SZ RP) wtedy polskie przewodnictwo w Komitecie Ministr\u00f3w RE (deklaracj\u0119 mia\u0142 aprobowa\u0107 w\u0142a\u015bnie Komitet Ministr\u00f3w). Okaza\u0142o si\u0119 w przeddzie\u0144, \u017ce Sekretariat RE (w trosce o nasz komfort psychiczny) przygotowa\u0142 mi tekst do wyg\u0142oszenia (i to na ka\u017cd\u0105 mo\u017cliw\u0105 okoliczno\u015b\u0107). Wprawi\u0142o ich w skrajne niezadowolenie to, \u017ce z ich tekstu nie skorzysta\u0142em. By\u0107 mo\u017ce dlatego uda\u0142o nam si\u0119 sprawnie z dyplomat\u0105 s\u0142owe\u0144skim reprezentuj\u0105cym przewodnictwo OBWE tekst deklaracji uzgodni\u0107. A ministrowie Rotfeld i Rupel podpisali wsp\u00f3lne o\u015bwiadczenie na marginesie szczytu Rady Europy w Warszawie w maju 2005 r.<\/p>\n\n\n\n
Zjednoczenie Niemiec na pocz\u0105tku lat 90-ych przeobrazi\u0142o relacje pot\u0119gi wewn\u0105trz samej Europy. Pod wzgl\u0119dem gospodarczym (a nawet i demograficznym) Niemcy przeros\u0142y wszystkich (z Francj\u0105 w\u0142\u0105cznie). Francuzi uznali, \u017ce najlepszym sposobem b\u0119dzie wpisanie niemieckiej pot\u0119gi w system ogranicze\u0144 wynikaj\u0105cych z integracji europejskiej. Powszechnym jest przekonanie, \u017ce zgod\u0119 na zjednoczenie po\u0142\u0105czy\u0142y z przystaniem Niemiec na wsp\u00f3ln\u0105 europejsk\u0105 walut\u0119 (i niesienie ci\u0119\u017caru jej stabilno\u015bci).<\/p>\n\n\n\n
Si\u0142a polityczna Niemiec ros\u0142a w Europie z ka\u017cdym dniem. Sam przekona\u0142em si\u0119 o tym do\u015b\u0107 wcze\u015bnie. W 1992 r. by\u0142em jednym z koordynator\u00f3w negocjacji (czyli mediator\u00f3w odpowiedzialnych za osi\u0105gni\u0119cie porozumienia) nad dokumentem ko\u0144cowym szczytu KBWE w Helsinkach. Negocjacje sz\u0142y ci\u0119\u017cko i opornie. Totalna kakofonia i brak jakichkolwiek uzgodnie\u0144. Po kilkunastu dniach syzyfowych prac postanowi\u0142em wykona\u0107 akt mediacyjnej desperacji. Zaprosi\u0142em kt\u00f3rej\u015b soboty na prywatne negocjacje (do apartamentu w helsi\u0144skim hotelu Marina, gdzie urz\u0119dowa\u0142em) dyplomat\u0119 z delegacji USA i dyplomat\u0119 niemieckiego. Postawi\u0142em na stole trzy czwarte litra zmro\u017conej \u201eWyborowej\u201d (na dobry pocz\u0105tek). Zagrozi\u0142em, \u017ce b\u0119dziemy negocjowa\u0107 do chwili, kiedy osi\u0105gniemy kompromis albo opr\u00f3\u017cnimy \u201ezapasy paliwa\u201d, a by\u0142y one przepastne (\u201ewhichever comes first\u201d). Po kilku godzinach intensywnej pracy uzgodnili\u015bmy tekst ca\u0142ego rozdzia\u0142u dokumentu ko\u0144cowego. To, \u017ce nazajutrz (po trudnej retrospekcji wydarze\u0144 dnia poprzedniego) nikt z nas nie wypar\u0142 si\u0119 wsp\u00f3\u0142autorstwa tekstu, by\u0142o niew\u0105tpliwie dobrym znakiem. Nie zdziwi\u0142o mnie zbytnio, \u017ce dyplomata ameryka\u0144ski zdo\u0142a\u0142 przekona\u0107 do uzgodnie\u0144 swoje szefostwo zar\u00f3wno na miejscu, jak i w Waszyngtonie. Ale to, \u017ce dyplomata niemiecki przekona\u0142 ca\u0142\u0105 Wsp\u00f3lnot\u0119 Europejsk\u0105 (wtedy jeszcze nie tak liczn\u0105, bo sk\u0142adaj\u0105c\u0105 si\u0119 z 12 cz\u0142onk\u00f3w), wszystkie jej stolice (w tym Pary\u017c i Londyn) i Bruksel\u0119, by\u0142o dla mnie powa\u017cnym zaskoczeniem. Dalej by\u0142o ju\u017c z g\u00f3rki (Rosja w Helsinkach by\u0142a w stanie tak totalnego szoku po rozpadzie ZSRR, \u017ce nie czyni\u0142a trudno\u015bci). Niekt\u00f3re z przyj\u0119tych w\u00f3wczas rozwi\u0105za\u0144 spisanych przez nasz\u0105 tr\u00f3jk\u0119 obowi\u0105zuj\u0105 w OBWE do dzi\u015b. Nie by\u0142em wtedy zadowolony z jednego, a mianowicie, \u017ce rosn\u0105ca z ka\u017cd\u0105 chwil\u0105 nasza wzajemna zdolno\u015b\u0107 do kompromisu, spowodowa\u0142a, \u017ce odpu\u015bci\u0142em spraw\u0119 powo\u0142ania do \u017cycia instytucji Sekretarza Generalnego. Niedopatrzenie naprawiono szcz\u0119\u015bliwie ju\u017c po kilku miesi\u0105cach i w grudniu 1992 r. KBWE mia\u0142a tak\u017ce Sekretarza Generalnego (Niemca, oczywi\u015bcie).<\/p>\n\n\n\n
Na hegemona wyros\u0142a w swoim bezpo\u015brednim otoczeniu Unia Europejska. Dla wielu pa\u0144stw s\u0105siedztwa stanowi ona biegun ci\u0105\u017cenia polityczno-gospodarczego. Warunkiem wszak\u017ce zbli\u017cenia jest harmonizacja zasad zarz\u0105dzania gospodark\u0105 i pa\u0144stwem z normami obowi\u0105zuj\u0105cymi w ramach Unii Europejskiej. Pa\u0144stwa, kt\u00f3re wst\u0105pi\u0142y na \u015bcie\u017ck\u0119 stara\u0144 o cz\u0142onkostwo w Unii Europejskiej, pa\u0144stwa, kt\u00f3re podpisa\u0142y umow\u0119 stowarzyszeniow\u0105 z Uni\u0105 Europejsk\u0105, a nawet kraje s\u0105siedztwa, kt\u00f3re politycznie zadowalaj\u0105 si\u0119 formu\u0142\u0105 partnerstwa (wzmocnion\u0105), zobowi\u0105zuj\u0105 si\u0119 do wdra\u017cania w swoim ustawodawstwie i praktyce dyrektyw i regulacji unijnych w rozmaitych dziedzinach \u017cycia gospodarczego, transporcie, energetyce, ochronie \u015brodowiska, ochronie konsument\u00f3w, jako\u015bci produkt\u00f3w, itp., itd. Zobowi\u0105zuj\u0105 si\u0119 dostosowywa\u0107 do unijnych standard\u00f3w praworz\u0105dno\u015b\u0107, ochron\u0119 praw obywatelskich i in. Unia ocenia nawet stopie\u0144 kompatybilno\u015bci ich polityki zagranicznej z lini\u0105 wsp\u00f3lnej polityki zagranicznej Unii. Maj\u0105 one mo\u017cliwo\u015b\u0107 przy\u0142\u0105czania si\u0119 do wsp\u00f3lnych stanowisk unijnych, ale tylko na zasadzie \u201etake it or leave it\u201d. Zmian wprowadza\u0107 do przedstawianych im tekst\u00f3w nie mog\u0105.<\/p>\n\n\n\n
W czasach, kiedy o cz\u0142onkostwo w Unii zabiega\u0142a Polska, budzi\u0142o to nieskrywany dysonans w polskim MSZ. Z jednej strony, przy\u0142\u0105czanie si\u0119 do wsp\u00f3lnego stanowiska Unii by\u0142o nakazem strategicznym, z drugiej jednak strony, Polska by\u0142a by\u0142a zbyt du\u017cym pa\u0144stwem, aby w niekt\u00f3rych sprawach musia\u0142a przy\u0142\u0105cza\u0107 si\u0119 do stanowiska unijnego nie mog\u0105c nawet przesun\u0105\u0107 w nim przecinka. I nie raz, nie dwa, grzecznie odmawia\u0142a przy\u0142\u0105czenia si\u0119 do o\u015bwiadczenia unijnego. Cho\u0107 czasem podtekst by\u0142 wyra\u017anie polityczny. W 2001 r. podczas negocjacji przygotowuj\u0105cych specjaln\u0105 sesj\u0119 Zgromadzenia Og\u00f3lnego ONZ ws. siedlisk ludzkich (Habitat), kt\u00f3re mia\u0142o odby\u0107 si\u0119 lipcu tamtego roku, szwedzka prezydencja w Radzie z\u0142o\u017cy\u0142a nam propozycj\u0119 przy\u0142\u0105czenia si\u0119 do stanowiska unijnego w sprawach rodziny. Otrzymali\u015bmy w Nairobi stanowcz\u0105 instrukcj\u0119 negatywn\u0105. Polska mia\u0142a natomiast przy\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 do konkurencyjnego stanowiska sponsorowanego m.in. przez Iran, Arabi\u0119 Saudyjsk\u0105, KRLD, Kub\u0119, Wenezuel\u0119, kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c pa\u0144stwa, z kt\u00f3rymi (w przeciwie\u0144stwie do UE) politycznie raczej by\u0142o nam nie po drodze. Interweniowa\u0142em w naszej centrali. Otrzyma\u0142em sygna\u0142 od samego \u00f3wczesnego ministra, \u017ce w tych sprawach lini\u0119 polityczn\u0105 nie ustala MSZ, lecz Kancelaria Premiera. By\u0142 to jeden z trzech przypadk\u00f3w w ca\u0142ej mojej karierze, kiedy wykona\u0142em instrukcj\u0119, z kt\u00f3r\u0105 g\u0142\u0119boko si\u0119 nie zgadza\u0142em (cho\u0107 zrobi\u0142em wszystko, co mog\u0142em, aby j\u0105 zmieni\u0107). Pa\u0144stwa, jak Iran, KRLD czy Kuba, zreszt\u0105 i w ostatnich czasach (po 2015 r.) sta\u0142y si\u0119 bliskie pogl\u0105dom polskiego rz\u0105du w sprawach spo\u0142ecznych (np. roli kobiet, LGBT i in.).<\/p>\n\n\n\n
W pa\u0144stwach kandydackich i stowarzyszonych niekt\u00f3re z zabieg\u00f3w harmonizacyjnych przyjmowane s\u0105 z ci\u0119\u017ckim sercem i po dzi\u015b dzie\u0144. Mo\u0142dawia z b\u00f3lem zrezygnowa\u0142a z mo\u017cliwo\u015bci nazywania swojego winiaku koniakiem (cho\u0107 nowy brend \u201edivin\u201d przyj\u0105\u0142 si\u0119 tak\u017ce na rynku rosyjskim). Nawet i dzi\u015b jeden z przyw\u00f3dc\u00f3w pa\u0144stwa wchodz\u0105cego w Partnerstwo Wschodnie, nazywa strategi\u0119 negocjacyjn\u0105 Unii w pracach nad umow\u0105 o partnerstwie dyktatem. Inni politycy (w kraju stowarzyszonym) m\u00f3wi\u0105, \u017ce dyrektywy unijne na miejscowym gruncie nie prowadz\u0105 do rozwoju. Urz\u0119dnik\u00f3w unijnych takie o\u015bwiadczenia bynajmniej nie pesz\u0105. W swoim s\u0105siedztwie, zw\u0142aszcza na Ba\u0142kanach, Unia nie jest gotowa p\u00f3j\u015b\u0107 na jakikolwiek neutralny re\u017cim partnerstwa. Partnerstwo z Uni\u0105 mo\u017ce by\u0107 budowane wy\u0142\u0105cznie na gruncie akceptacji unijnych norm i standard\u00f3w. Jest to niew\u0105tpliwie hegemonizm w o\u015bwieconej postaci. Bo narzucany nie jest. Unia nikogo nie zmusza do negocjowania umowy stowarzyszeniowej (nie chcia\u0142 Azerbejd\u017can, to jej nie negocjowa\u0142; Armenia si\u0119 z niej wycofa\u0142a na mniej ambitne pozycje i Unia to zaakceptowa\u0142a), nie zmusza do ubiegania si\u0119 o cz\u0142onkostwo (a wr\u0119cz ostatnio studzi cz\u0142onkowskie aspiracje). Ale je\u015bli ju\u017c pa\u0144stwa chc\u0105 zbli\u017ca\u0107 si\u0119 do Unii, to musz\u0105 czyni\u0107 to na jej warunkach.<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/IMG_3702.jpg?resize=577%2C429&ssl=1\")
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Hegemonizm w odr\u00f3\u017cnieniu od imperializmu jest form\u0105 przyw\u00f3dztwa akceptowanego dobrowolnie i respektuj\u0105cego podmiotowo\u015b\u0107 partner\u00f3w. Opiera si\u0119 na niekontestowanej dominacji hegemona, jego zdecydowanej przewadze pod wzgl\u0119dem pot\u0119gi, asymetrycznej zale\u017cno\u015bci pozosta\u0142ych partner\u00f3w pod wzgl\u0119dem militarnym, gospodarczym czy…<\/p>\n