Panslawizm jako doktryna polityki zagranicznej nigdy si\u0119 oficjalnie nie ukonstytuowa\u0142. Pojawia\u0142 si\u0119 wszak\u017ce jako ideologiczna przykrywka poczyna\u0144 zewn\u0119trznych imperialnej Rosji, a nawet, cho\u0107 przelotnie i niekonsekwentnie, polityki ZSRR. Flirtowa\u0142a z panslawizmem i cz\u0119\u015b\u0107 elit Rosji putinowskiej, szukaj\u0105c most\u00f3w dla projekcji rosyjskich wp\u0142yw\u00f3w na Ba\u0142kanach Zachodnich (w Serbii, Czarnog\u00f3rze, Macedonii P\u00f3\u0142nocnej czy nawet w S\u0142owenii).
Panslawizm jako ruch powsta\u0142 w XIX w. w Czechach. Pierwszym, kt\u00f3ry u\u017cy\u0142 tego terminu, by\u0142 pono\u0107 s\u0142owacki lingwista Jan Herkel. W sensie politycznym ni\u00f3s\u0142 panslawizm w sobie ide\u0119 wyzwolenia S\u0142owian spod obcego panowania i ich wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania na rzecz zjednoczenia kulturowego, gospodarczego i politycznego. W Czechach by\u0142 jednym z pobocznych pr\u0105d\u00f3w cementowania narodowej to\u017csamo\u015bci narodu znajduj\u0105cego si\u0119 od wiek\u00f3w pod germanizacyjn\u0105 presj\u0105. Na Ba\u0142kanach wi\u0105za\u0142 si\u0119 panslawizm z ide\u0105 wyzwolenia spod jarzma tureckiego i hegemonii austriackiej.
Szybko zosta\u0142 panslawizm podchwycony i zaw\u0142aszczony przez s\u0142owianofilskie kr\u0119gi intelektualne i polityczne w Rosji. Wskazywa\u0142y one na konieczno\u015b\u0107 obrony S\u0142owia\u0144szczyzny przed z\u0142ym wp\u0142ywem Zachodu, izolowania Rosji od zachodnich wp\u0142yw\u00f3w i koncentrowania jej polityki na jednoczeniu S\u0142owian.
Panslawizm zacz\u0105\u0142 by\u0107 \u0142\u0105czony z ide\u0105 stworzenia federacyjnej unii S\u0142owian, pozostaj\u0105cej pod polityczn\u0105 oraz kulturow\u0105 dominacj\u0105 i przyw\u00f3dztwem Imperium Rosyjskiego, docelowo nawet z utworzeniem wielkiego wszechs\u0142owia\u0144skiego zwi\u0105zku ze stolic\u0105 w Carogrodzie (vide projekt Miko\u0142aja Danilewskiego). W koncepcji \u201ewielkiej wolnej federacji wszechs\u0142owia\u0144skiej\u201d Micha\u0142a Bakunina, Polska mia\u0142a wchodzi\u0107 w sk\u0142ad federacji na pe\u0142noprawnych zasadach jako wolny podmiot, podobnie jak narody Litwy (czyli Bia\u0142orusini) i Ukrainy. \u201eNasz miecz nie spocznie w pochwie, dop\u00f3ki cho\u0107 jeden S\u0142owianin pozostanie w niewoli niemieckiej, tureckiej czy jakiejkolwiek innej\u201d \u2013 pisa\u0142 w 1862 r. Bakunin.
Przechwycenie idei przez wielkorus\u00f3w spowodowa\u0142o niech\u0119tny stosunek do idei panslawizmu na ziemiach polskich. Flirtowa\u0142a z nim endecja, ale g\u0142\u00f3wnie dla rozgrywania karty antygerma\u0144skiej. Rozwija\u0142y si\u0119 w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w idee panslawizmu, ale takiego, kt\u00f3ry zak\u0142ada\u0142 jednoczenie S\u0142owian bez Rosji.
Polacy nie uczestniczyli (z ma\u0142ymi wyj\u0105tkami) w kongresach s\u0142owia\u0144skich organizowanych w Rosji. Co spowodowa\u0142o odwzajemnion\u0105 niech\u0119\u0107 ze strony panslawist\u00f3w. Polak\u00f3w nazywano tam za wyzwanie rzucone Rosji \u201eJudaszem S\u0142owia\u0144szczyzny\u201d. Obustronna repulsja dotrwa\u0142a do dni wsp\u00f3\u0142czesnych.
Si\u0142\u0105 sprawcz\u0105 polityki zagranicznej Rosji sta\u0142 si\u0119 panslawizm za spraw\u0105 Miko\u0142aja Ignatiewa, wieloletniego ambasadora Rosji w Stambule w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych dziewi\u0119tnastego wieku. Jego s\u0142owianofilski program wykorzystano jako zr\u0119czn\u0105 przykrywk\u0119 dla ekspansji Rosji na po\u0142udniu Europy w celu opanowania cie\u015bnin czarnomorskich. Wbrew oficjalnej linii Gorczakowa stawia\u0142 on na rozlu\u017anienie wi\u0119zi Rosji z Prusami (Niemcami) i Austri\u0105, os\u0142abienie wp\u0142yw\u00f3w Anglii w Turcji, wspieranie interes\u00f3w chrze\u015bcijan w Imperium Osma\u0144skim. Kiedy tylko w 1876 r. najpierw Czarnog\u00f3ra, a potem Serbia wypowiedzia\u0142y wojn\u0119 Turcji, Ignatiew zapewni\u0142 (w sumie na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119) ich przyw\u00f3dc\u00f3w o rosyjskim wsparciu. A Komitet S\u0142owia\u0144ski, utworzony w latach 60-ych XIX w. w Moskwie, rozkr\u0119ci\u0142 aktywn\u0105 kampani\u0119 wsparcia s\u0142owia\u0144skich narod\u00f3w na Ba\u0142kanach. Dow\u00f3dztwo si\u0142 serbskich obj\u0105\u0142 rosyjski genera\u0142 Micha\u0142 Czernow, a ponad 5 tys. rosyjskich ochotnik\u00f3w do\u0142\u0105czy\u0142o do oddzia\u0142\u00f3w zbrojnych uczestnicz\u0105cych w wojnie.
Jest Ignatiew przyk\u0142adem dyplomaty, kt\u00f3ry robi\u0142 \u201ewielk\u0105 polityk\u0119\u201d z dobrym skutkiem i to metod\u0105 fakt\u00f3w dokonanych.
Nie raz, nie dwa spotyka\u0142em si\u0119 z dyplomatami, kt\u00f3rzy czuli podobn\u0105 misj\u0119 robienia wielkiej polityki. Kiedy\u015b jeden z wizytuj\u0105cych Warszaw\u0119 dyplomat\u00f3w rzuci\u0142 w rozmowie z naszym wiceministrem ide\u0119, aby przekaza\u0107 pa\u0144stwu, z kt\u00f3rym jego kraj nie do\u015b\u0107, \u017ce nie mia\u0142 \u017cadnych relacji, to jeszcze by\u0142 uznawany tam za istne wcielenie z\u0142a, \u017ce jego kraj by\u0142by got\u00f3w podj\u0105\u0107 jaki\u015b dyskretny dialog. Jako \u017ce mia\u0142em za nied\u0142ugo jako dyrektor planowania politycznego w MSZ wybra\u0107 si\u0119 do tego pa\u0144stwa na konsultacje, powierzono mi wykonanie tej misji. W trakcie pobytu, zgodnie z instrukcj\u0105, poprosi\u0142em o rozmow\u0119 w cztery oczy z sekretarzem stanu w MSZ owego pa\u0144stwa (zrobi\u0142 on zreszt\u0105 potem niez\u0142\u0105 karier\u0119 polityczn\u0105). Przes\u0142anie przekaza\u0142em (dostali\u015bmy nawet r\u00f3wnie dyskretnie odpowied\u017a), ale okaza\u0142o si\u0119 wszak\u017ce, \u017ce ca\u0142e dzia\u0142anie by\u0142o osobist\u0105 inicjatyw\u0105 owego dyplomaty (wysokiego szczebla, ale tylko urz\u0119dnika), nieuzgodnion\u0105 z centralnym o\u015brodkiem decyzji politycznych. Ze wszystkiego nic nie wysz\u0142o, a i \u017ale si\u0119 odbi\u0142o, zdaje si\u0119, na karierze owego inicjatora.
A Ignatiewowi si\u0119 uda\u0142o! I w 1877 r. Rosja ruszy\u0142a na Turcj\u0119 w celu \u201eocalenia S\u0142owian\u201d. Panslawista Danilewski nazwa\u0142 t\u0119 wojn\u0119 \u201enarodow\u0105\u201d, i co prawda nie bez trudno\u015bci, ale ku ko\u0144cu roku rosyjska armia stan\u0119\u0142a prawie u wr\u00f3t Konstantynopola (w odleg\u0142o\u015bci 10 do 15 wiorst, czyli istotnie o \u201eprzys\u0142owiowy\u201d rzut beretem). A\u017c wystraszy\u0142a ca\u0142\u0105 Europ\u0119. I warunki pokoju w San Stefano ze stycznia 1878 r., tak upokarzaj\u0105ce dla Turcji (przewidywa\u0142y m.in. powstanie autonomicznej Wielkiej Bu\u0142garii, niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Serbii i Czarnog\u00f3ry), trzeba by\u0142o korygowa\u0107 na niekorzy\u015b\u0107 Rosji i po\u0142udniowych S\u0142owian na kongresie berli\u0144skim w lipcu tego\u017c roku.
Po pokoju berli\u0144skim bardzo szybko ujawni\u0142a si\u0119 \u201eniewdzi\u0119czno\u015b\u0107\u201d Bu\u0142gar\u00f3w. Ksi\u0119ciem Bu\u0142garii wyznaczono prorosyjskiego Aleksandra Battenberga, konstytucj\u0119 dla niej pisa\u0142a komisja pod kierownictwem rosyjskiego wysokiego komisarza Dondukowa-Korsakowa, a rz\u0105dem zawiadywali Rosjanie. Wkr\u00f3tce jednak kraj pogr\u0105\u017cy\u0142 si\u0119 w sporach mi\u0119dzy ksi\u0119ciem a elit\u0105, a w spo\u0142ecze\u0144stwie ros\u0142a popularno\u015b\u0107 has\u0142a \u201eBu\u0142garia dla Bu\u0142gar\u00f3w\u201d. Rozgorza\u0142 otwarty sp\u00f3r mi\u0119dzy Bu\u0142garami i ich rosyjskimi protektorami. Bu\u0142garzy po\u0142\u0105czyli si\u0119, wbrew rosyjskiemu stanowisku, z pozostaj\u0105c\u0105 formalnie pod tureckim rz\u0105dami Wschodni\u0105 Rumeli\u0105. Rosja rozerwa\u0142a stosunki dyplomatyczne z Bu\u0142gari\u0105.
Mimo, i\u017c prorosyjski pucz w 1886 r. zosta\u0142 opanowany, ksi\u0105\u017c\u0119 Aleksander abdykowa\u0142 i uda\u0142 si\u0119 na emigracj\u0119, zgodnie z wol\u0105 cara Aleksandra III. Ale kr\u00f3lem Bu\u0142garii wbrew opinii Rosji ustanowiono Ferdynanda Sachsen-Coburga. Bu\u0142garia, kt\u00f3ra mia\u0142a by\u0107 w zamy\u015ble Ignatiewa cytadel\u0105 rosyjskich wp\u0142yw\u00f3w w regionie, wyrwa\u0142a si\u0119 z zale\u017cno\u015bci. Nic dziwnego, \u017ce Bismarck nie przepu\u015bci\u0142 okazji, by k\u0105\u015bliwie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce rosyjska polityka w regionie, opieraj\u0105ca si\u0119 na wi\u0119ziach etnicznych i religijnych, zawali\u0142a si\u0119 ostatecznie. \u201eWyzwolone narody nigdy nie b\u0119d\u0105 okazywa\u0107 wdzi\u0119czno\u015bci, one umiej\u0105 tylko wymaga\u0107\u201d.
Wp\u0142ywy Rosji w\u015br\u00f3d ba\u0142ka\u0144skich S\u0142owian zgas\u0142y. Do tego Serbowie poszli na zbli\u017cenie z Austri\u0105 (przesun\u0119li si\u0119 na powr\u00f3t ku Rosji dopiero w 1908 r. po austriackiej aneksji Bo\u015bni). Zosta\u0142a Rosji tylko Czarnog\u00f3ra. W 1899 r. Aleksander wznosi\u0142 (z gorycz\u0105) toast za \u201ejedynego wiernego przyjaciela Rosji \u2013 kniazia Miko\u0142aja Czarnog\u00f3rskiego\u201d.
<\/p>\n\n\n\n
Jeszcze pierwsza wojna ba\u0142ka\u0144ska (w l. 1912-13), prowadzona si\u0142ami antytureckiego sojuszu bu\u0142garsko-serbskiego zawartego pod patronatem Rosji, mog\u0142a potwierdza\u0107 wsp\u00f3lnot\u0119 interes\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, ale ju\u017c w drugiej wojnie ba\u0142ka\u0144skiej (rozpocz\u0119tej zaledwie miesi\u0105c po pierwszej, na tle podzia\u0142u \u0142up\u00f3w terytorialnych po Turcji) przeciw Bu\u0142garii stan\u0119li wszyscy s\u0105siedzi, \u0142\u0105cznie ze S\u0142owianami (Serbami i Czarnog\u00f3rcami).
Ale to sojusz Rosji z Serbi\u0105 sta\u0142 si\u0119 kluczowym ogniwem uruchomienia algorytm\u00f3w sojuszniczych i mobilizacyjnych, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y Europ\u0119 do I wojny \u015bwiatowej.
W I wojnie \u015bwiatowej wyzwolona spod jarzma tureckiego Bu\u0142garia sprzymierzy\u0142a si\u0119 z by\u0142ym oprawc\u0105 \u2013 Turcj\u0105, a przeciw wyzwolicielowi i protektorowi \u2013 Rosji. By\u0142o to dla panslawizmu wszechba\u0142ka\u0144skiego osikowym ko\u0142kiem. Po pierwszej wojnie \u015bwiatowej uda\u0142o si\u0119 Serbom zebra\u0107 S\u0142owian w formule Jugos\u0142awii, ale i ona rozpad\u0142a si\u0119 bole\u015bnie wraz z ko\u0144cem zimnej wojny. Jeszcze zim\u0105 1948 r. dyskutowano o powo\u0142aniu federacji jugos\u0142owia\u0144sko-bu\u0142garskiej (Tito godzi\u0142 si\u0119 na przy\u0142\u0105czenie Bu\u0142garii na prawach republiki zwi\u0105zkowej, ale Dmitrow nalega\u0142 na konfederacj\u0119). Fiasko dyskusji przyspieszy\u0142o konflikt Stalina z Tito.<\/p>\n\n\n\n
Nie wyr\u00f3s\u0142 na znacz\u0105c\u0105 si\u0142\u0119 i panslawizm w\u015br\u00f3d zachodnich S\u0142owian. W Czechach po roz\u0142amie w \u0142onie tzw. austroslawizmu (zwanego r\u00f3wnie\u017c ruchem wszechczeskim) w roku 1876 wy\u0142oni\u0142a si\u0119 z niego partia m\u0142odoczeska, a jej panslawizm przybra\u0142 skrajnie prorosyjskie i antyniemieckiej barwy.
Pod koniec XIX wieku z krytyki panslawizmu zrodzi\u0142 si\u0119 neoslawizm. Powsta\u0142 w\u015br\u00f3d czeskich dzia\u0142aczy narodowych, a by\u0142 g\u0142oszony mi\u0119dzy innymi przez Tom\u00e1\u0161a Masaryka. Odrzuca\u0142 rosyjskie pretensje do dominacji nad innymi S\u0142owianami. Domaga\u0142 si\u0119 tak\u017ce, aby wsp\u00f3lnota S\u0142owian by\u0142a oparta na demokratycznych zasadach. Zak\u0142ada\u0142 zasadniczo zjednoczenie Czech i S\u0142owacji (ale te\u017c, w optymistycznym scenariuszu, Polski) oraz lu\u017any zwi\u0105zek z Rosj\u0105. Neoslawizm dystansowa\u0142 si\u0119 od takich element\u00f3w prorosyjskiego panslawizmu, jak teza o wy\u017cszo\u015bci jednych s\u0142owia\u0144skich grup nad innymi, jak i od uznania dominacji jakiejkolwiek religii w \u017cyciu wsp\u00f3lnoty.
Pierwszym zorganizowanym zgromadzeniem zwolennik\u00f3w neoslawizmu by\u0142 kongres w Pradze w roku 1908, a akces uczestnictwa zg\u0142osi\u0142 Roman Dmowski, kt\u00f3ry pragn\u0105\u0142 wykorzysta\u0107 ruch do przeniesienia problemu polskiego na szczebel mi\u0119dzynarodowy i uzyskania bli\u017cej nieokre\u015blonej autonomii Kr\u00f3lestwa Polskiego w ramach Imperium Rosyjskiego. Ruch, mimo pocz\u0105tkowego poparcia ze strony niekt\u00f3rych ideolog\u00f3w rosyjskich, nie nabra\u0142 tam rozmachu. A d\u0105\u017cenie do emancypacji ruchu od wp\u0142yw\u00f3w Rosji doprowadzi\u0142o do wzmo\u017cenia nacjonalizmu w\u015br\u00f3d rosyjskich panslawist\u00f3w i wyodr\u0119bnienia si\u0119 tzw. rosyjskiego neoslawizmu.
Stopniowy schy\u0142ek ruchu neoslawizmu rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 w 1910, kiedy jego trzeci i ostatni kongres w Sofii odby\u0142 si\u0119 ju\u017c m.in. bez udzia\u0142u Polak\u00f3w.
Po zako\u0144czeniu pierwszej wojny \u015bwiatowej wp\u0142ywy panslawizmu (i neoslawizmu) na skutek rozwoju tendencji nacjonalistycznych w krajach s\u0142owia\u0144skich oraz rywalizacji regionalnej, nawet konflikt\u00f3w (sp\u00f3r polsko-czechos\u0142owacki o \u015al\u0105sk Cieszy\u0144ski) uleg\u0142y marginalizacji. Reliktem my\u015blenia neos\u0142owia\u0144skiego by\u0142a w pewnym sensie Jugos\u0142awia.
Pod koniec II wojny \u015bwiatowej nad wykorzystaniem panslawizmu zacz\u0105\u0142 my\u015ble\u0107 Stalin. Jego armie mia\u0142y wtedy wkracza\u0107 na ziemie zachodnich i po\u0142udniowych S\u0142owian i panslawizmem chcia\u0142 budowa\u0107 wizerunek Rosji \u2013 \u201estarszej s\u0142owia\u0144skiej siostry\u201d, jako wyzwolicielki. Wojn\u0119 opisywa\u0142 jako starcie teuto\u0144skiego hegemonizmu ze szlachetn\u0105 s\u0142owia\u0144szczyzn\u0105. Po wojnie przypisywano mu, \u017ce jego wizj\u0105 Europy by\u0142 panslawizm wzmocniony przez ideologi\u0119 komunistyczn\u0105. D\u017cilasowi mia\u0142 powiedzie\u0107, \u017ce je\u015bli S\u0142owianie zachowaj\u0105 jedno\u015b\u0107 i solidarno\u015b\u0107, to nikt nie odwa\u017cy si\u0119 nawet ruszy\u0107 palcem, by im zagrozi\u0107.
A w Moskwie zacz\u0105\u0142 nabiera\u0107 znaczenia nowo utworzony Komitet Wszechs\u0142owia\u0144ski (powo\u0142any w 1941 r.). Dyplomaci pa\u0144stw Europy Wschodniej, m.in. polscy, jak mo\u017cna s\u0105dzi\u0107 z ich relacji, sp\u0119dzali tam w pierwsze powojenne lata nie mniej czasu ni\u017c w KC KPZR i MSZ.
Tez\u0119, \u017ce w polityce zagranicznej Polski drugim pod wzgl\u0119dem znaczenia celem po sojuszu z ZSRR, powinna by\u0107 solidarno\u015b\u0107 s\u0142owia\u0144ska podchwyci\u0142 w pierwszych powojennych latach nawet sam Gomu\u0142ka. Ale wkr\u00f3tce przysz\u0142o mu pogodzi\u0107 si\u0119 z decyzj\u0105 o ekspulsji z socjalistycznej rodziny s\u0142owia\u0144skich wsp\u00f3\u0142braci z Jugos\u0142awii. A rozmowy o solidarno\u015bci S\u0142owian pogr\u0105\u017cy\u0142y si\u0119 w mani\u0142owszczinie.
Panslawizm jako doktryna polityczna jest dzi\u015b nieodwo\u0142alnie martwy. Wielu s\u0142owianofil\u00f3w w putinowskiej Rosji wojn\u0119 Rosji z Ukrain\u0105 w 2022 r. odebra\u0142o jako bratob\u00f3jczy rozlew krwi. Rosja straci\u0142a (nie pierwszy raz w swojej historii) jakikolwiek moralny tytu\u0142 do odwo\u0142ywania si\u0119 do idei s\u0142owia\u0144skiej wsp\u00f3lnoty.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/IMG_3971.jpg?resize=467%2C317&ssl=1\")
Panslawizm jako doktryna polityki zagranicznej nigdy si\u0119 oficjalnie nie ukonstytuowa\u0142. Pojawia\u0142 si\u0119 wszak\u017ce jako ideologiczna przykrywka poczyna\u0144 zewn\u0119trznych imperialnej Rosji, a nawet, cho\u0107 przelotnie i niekonsekwentnie, polityki ZSRR. Flirtowa\u0142a z panslawizmem i cz\u0119\u015b\u0107 elit Rosji…<\/p>\n