Pangermanizm jest przebrzmia\u0142\u0105 pannacjonalistyczn\u0105 ide\u0105 polityczn\u0105. Ale zawsze budzi\u0142 l\u0119ki w\u015br\u00f3d s\u0105siednich narod\u00f3w. Dzi\u015b w operetkowej, dracznej i cudacznej formie ujawniaj\u0105 si\u0119 owe l\u0119ki w postrzeganiu integracji Europy jako niemieckiego projektu budowy IV Rzeszy.
Pangermani\u015bci pierwotnie d\u0105\u017cyli do zjednoczenia wszystkich narod\u00f3w (plemion) niemieckoj\u0119zycznych w jednym pa\u0144stwie narodowym okre\u015blanym jako Wielkie Niemcy (Gro\u00dfdeutschland).
Pocz\u0105tki pangermanizmu \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z narodzinami romantycznego nacjonalizmu podczas wojen napoleo\u0144skich. \u015awi\u0119te Cesarstwo Rzymskie (Narodu Niemieckiego) wcze\u015bnie przekszta\u0142ci\u0142o si\u0119 bowiem w lu\u017an\u0105 konfederacj\u0119 (gdzie g\u0142\u00f3wn\u0105, je\u015bli nie wy\u0142\u0105czn\u0105, prerogatyw\u0105 wybieralnego cesarza by\u0142o nadawanie tytu\u0142\u00f3w arystokratycznych). Reformacja pog\u0142\u0119bi\u0142a podzia\u0142y. Uczyni\u0142a rozbicie dzielnicowe naturalnym stanem bytu narodowego Niemiec. Zwolennicy idei Wielkich Niemiec po formalnym rozwi\u0105zaniu tysi\u0105cletniej Rzeszy pod dyktando Napoleona w 1806 r. starali si\u0119 zjednoczy\u0107 niemieckoj\u0119zycznych mieszka\u0144c\u00f3w Europy (pocz\u0105tkowo cho\u0107by nawet pod przewodnictwem katolickich Austriak\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n
Pangermanizm by\u0142 szeroko rozpowszechniony w\u015br\u00f3d rewolucjonist\u00f3w 1848 r. Ale nabra\u0142 z czasem cech hegemonistycznych, postuluj\u0105c niekiedy \u0142\u0105czenie si\u0119 z etnicznymi Niemcami, kt\u00f3rzy wraz z osadnictwem wzd\u0142u\u017c Ba\u0142tyku i na ziemiach s\u0142owia\u0144skich zabrn\u0119li daleko na wsch\u00f3d. Hymn Niemiec (Deutschlandlied), napisany w 1841 roku przez Hoffmanna von Fallerslebena (do haydnowskiej melodii \u015bpiewanej oryginalnie przez Austriak\u00f3w Franciszkowi II), rozpo\u015bciera\u0142 Niemcy z geopolityczn\u0105 wyobra\u017ani\u0105: \u201eVon der Maas bis an die Memel, von der Etsch bis and den Belt\u201d, czyli od Lotaryngii po K\u0142ajped\u0119, od Po\u0142udniowego Tyrolu a\u017c za Flensburg. Zaraz po II wojnie \u015bwiatowej nie by\u0142 wi\u0119c wykonywany, by nie budzi\u0107 z\u0142ych skojarze\u0144, a wr\u00f3ci\u0142 jako hymn RFN w 1951 r., ale tylko z trzeci\u0105 zwrotk\u0105 (bez odwo\u0142ania do s\u0142up\u00f3w granicznych niemieckiej wsp\u00f3lnoty i mira\u017cu wielkiego zjednoczenia).<\/p>\n\n\n\n
Rywalizacj\u0119 o prymat w Niemczech rozstrzygn\u0119\u0142y na swoj\u0105 korzy\u015b\u0107 Prusy w sporze Austri\u0105 (1866 r.). Zjednoczy\u0142y kraj na pruskich warunkach, ale bez niemieckich Austriak\u00f3w, kt\u00f3rzy pozostawali dominuj\u0105c\u0105 si\u0142\u0105 w ramach w\u0142asnego wieloetnicznego K&K imperium.<\/p>\n\n\n\n
Ruch wszechniemiecki zyska\u0142 instytucjonalny format w 1891 roku, kiedy Ernst Hasse, profesor Uniwersytetu w Lipsku i cz\u0142onek Reichstagu, zorganizowa\u0142 Lig\u0119 Panniemieck\u0105, ultra-nacjonalistyczn\u0105 formacj\u0119, oskar\u017can\u0105 o promowanie imperializmu, antysemityzmu i wsparcie dla niemieckiej mniejszo\u015bci etnicznej w innych krajach. Organizacja zyska\u0142a du\u017ce poparcie w\u015br\u00f3d wykszta\u0142conej klasy \u015bredniej i wy\u017cszej.<\/p>\n\n\n\n
Pangermanizm w Austrii zorganizowa\u0142 si\u0119 na pocz\u0105tku XX wieku. Towarzystwo Panniemieckich Nacjonalist\u00f3w (za\u0142o\u017cone przez Georga von Sch\u00f6nerera) domaga\u0142o si\u0119 przy\u0142\u0105czenia wszystkich niemieckoj\u0119zycznych terytori\u00f3w Austro-W\u0119gier do Cesarstwa Niemieckiego (\u201eprzez jedno\u015b\u0107 do czysto\u015bci\u201d), odrzucaj\u0105c austriacki patriotyzm i austriack\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Rasistowski niemiecki nacjonalizm Sch\u00f6nerera by\u0142 inspiracj\u0105 dla nazistowskiej ideologii Hitlera. I sta\u0142 si\u0119 baz\u0105 ideow\u0105 sojuszu nacjonalist\u00f3w z nazistami, kt\u00f3rzy parli do anszlusu. Odgrzewali oni nastroje dominuj\u0105ce w Austrii po kl\u0119sce w I wojnie \u015bwiatowej, kiedy \u201eNiemieck\u0105 Austri\u0119\u201d pr\u00f3bowano w\u0142\u0105czy\u0107 w sk\u0142ad Niemiec. Zapobieg\u0142 temu Traktat z Saint Germain w 1919 r., kt\u00f3ry pozwala\u0142 rezygnowa\u0107 Austriakom z niepodleg\u0142o\u015bci tylko za zgod\u0105 Ligi Narod\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Ruch panniemiecki przyj\u0105\u0142 w Niemczech po I wojnie \u015bwiatowej jawnie etnocentryczne i rasistowskie rysy. Inspirowa\u0142 on niew\u0105tpliwie doktryn\u0119 \u201eHeim ins Reich\u201d, realizowan\u0105 przez nazistowskie Niemcy pod rz\u0105dami Adolfa Hitlera. Sta\u0142a ona za aneksj\u0105 Sudet\u00f3w, anszlusem Austrii, inkorporowaniem K\u0142ajpedy, \u017c\u0105daniami w\u0142\u0105czenia Gda\u0144ska do Rzeszy. A Wielka Rzesza Germa\u0144ska zbudowana na fundamencie hitlerowskiej Rzeszy Wielkoniemieckiej mia\u0142a obejmowa\u0107 przepastny region od Lotaryngii, Belgii i Holandii, Szwajcarii, Danii i po\u0142udniowej Szwecji po wschodnie brzegi Ba\u0142tyku, asymiluj\u0105c (a kiedy trzeba wysiedlaj\u0105c) \u017cyj\u0105ce tam narody.<\/p>\n\n\n\n
Po II wojnie \u015bwiatowej pangermanizm sta\u0142 si\u0119 has\u0142em tabu zar\u00f3wno w Niemczech Zachodnich, jak i Wschodnich. Upadek NRD reanimowa\u0142 stare debaty (i stare obawy). Ludzie wychodzili przecie\u017c na ulice Lipska, Drezna czy wschodniego Berlina skanduj\u0105c: \u201eWir sind ein Volk\u201d. Klangor protest\u00f3w by\u0142 jednoznaczny. I mimo skrz\u0119tnie skrywanych obaw w niekt\u00f3rych stolicach (np. w Pary\u017cu czy Londynie, nie tylko w Warszawie) trudno by\u0142o odm\u00f3wi\u0107 Niemcom prawa do zjednoczenia.<\/p>\n\n\n\n
Zbiegiem okoliczno\u015bci by\u0142em w Berlinie, kiedy upada\u0142 tam w listopadzie 1989 r. historyczny mur. Dowiedzia\u0142em si\u0119 zreszt\u0105 o tym dopiero w sobotni ranek 11 listopada, kiedy dotar\u0142em pod polsk\u0105 ambasad\u0119 na Unter den Linden. Jecha\u0142em z Warszawy prywatnym samochodem (z rodzin\u0105) ca\u0142\u0105 noc, a pech chcia\u0142, \u017ce kilka tygodni wcze\u015bniej skradziono mi z samochodu radio. O skutkach deklaracji Krolikowskiego nic nie wiedzia\u0142em. Jad\u0105c przez przedmie\u015bcia Berlina widzia\u0142em dziesi\u0105tki bez\u0142adnie porzuconych samochod\u00f3w w okolicach stacji S-banu, widzia\u0142em opustosza\u0142e miasto i dopiero w centrum wyja\u015bniono mi, \u017ce berli\u0144czycy wschodni masowo przeszli na zachodni\u0105 stron\u0119. Sam pr\u00f3bowa\u0142em dosta\u0107 si\u0119 do stacji przy Friedrichstrasse, sk\u0105d chcia\u0142em przejecha\u0107 poci\u0105giem do Berlina Zachodniego, gdzie odbywa\u0142o si\u0119 spotkanie na kt\u00f3re przyjecha\u0142em. T\u0142um by\u0142 wszak\u017ce tak g\u0119sty, \u017ce zdecydowa\u0142em przej\u015b\u0107 przez Checkpoint Charlie na piechot\u0119 i wsi\u0105\u015b\u0107 do metra po zachodniej stronie.<\/p>\n\n\n\n
Konferencja, w kt\u00f3rej bra\u0142em udzia\u0142, zosta\u0142a zdominowana przez kwesti\u0119 mo\u017cliwego zjednoczenia Niemiec. Pami\u0119tam, z jakim pow\u0105tpiewaniem odnios\u0142em si\u0119 do tezy wyg\u0142oszonej przez \u00f3wczesnego sekretarza stanu w bo\u0144skim MSZ, kt\u00f3ry zapowiada\u0142, \u017ce zjednoczenie nie jest i d\u0142ugo nie b\u0119dzie na agendzie mi\u0119dzynarodowej. Jego grandilokwencja nie przekonywa\u0142a. T\u0142umy ludzi na ulicach Berlina Zachodniego i wok\u00f3\u0142 muru, zw\u0142aszcza w godzinach wieczornych, kiedy z soboty na niedziel\u0119 rozkr\u0119ci\u0142a si\u0119 prawdziwa fiesta, przekazywa\u0142y jasne przes\u0142anie: tego nikt nie b\u0119dzie w stanie powstrzyma\u0107. Uczestniczy\u0142em w tym \u015bwi\u0119cie rado\u015bci i ja (wyja\u015bniam przy okazji: Sarkozy\u2019ego nie uda\u0142o mi si\u0119 tam spotka\u0107).<\/p>\n\n\n\n
Zjednoczenie Niemiec w 1990 oby\u0142o si\u0119 bez jakichkolwiek powa\u017cnych skutk\u00f3w politycznych z punktu widzenia gro\u017aby odrodzenia si\u0119 ducha niemieckiego szowinizmu. Obecnie pangermanizm ogranicza si\u0119 g\u0142\u00f3wnie do niekt\u00f3rych grup nacjonalistycznych w Niemczech i Austrii. A trzy pa\u0144stwa niemieckiego obszaru kulturowego zachowuj\u0105 solidn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Moi austriaccy przyjaciele lubi\u0105 przywo\u0142ywa\u0107 fakt, \u017ce s\u0105 najlepsz\u0105 ilustracj\u0105 tezy, \u017ce w\u0142asne pa\u0144stwo czyni nar\u00f3d.<\/p>\n\n\n\n
Nie dziw, \u017ce Niemcom, Austriakom i Szwajcarom czasami dogada\u0107 przychodzi si\u0119 ci\u0119\u017cko. I to w ojczystym j\u0119zyku. Jesieni\u0105 1993 r. podeszli do mnie doradcy wojskowi Niemiec, Szwajcarii i Austrii z ich misji przy OBWE we Wiedniu. Poprosili mnie o wyk\u0142adni\u0119 znaczenia, w jakim zosta\u0142 u\u017cyty pewien termin w Dokumencie Wiede\u0144skim 1992 r. w sprawie \u015brodk\u00f3w budowy zaufania i bezpiecze\u0144stwa w Europie. By\u0142em g\u0142\u00f3wnym koordynatorem negocjacji nad tym dokumentem, wi\u0119c wymagano ode mnie wi\u0105\u017c\u0105cej interpretacji, kt\u00f3ra rozstrzygnie sp\u00f3r, jak przet\u0142umaczy\u0107 \u00f3w termin na j\u0119zyk niemiecki. Dokument Wiede\u0144ski negocjowano bowiem po angielsku, ale nast\u0119pnie przek\u0142adano go na pozosta\u0142e pi\u0119\u0107 j\u0119zyk\u00f3w oficjalnych, w tym niemiecki. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce uzgadnianie tekstu niemieckiego (tzn. autoryzacja produktu pracy t\u0142umacza) zaj\u0119\u0142o wi\u0119cej czasu ni\u017c negocjowanie samego Dokumentu Wiede\u0144skiego. Wyja\u015bniono mi: \u201ejeden j\u0119zyk, ale trzy kultury wojskowe\u201d. Nota bene, w tamtym czasie spory j\u0119zykowe w OBWE dotycz\u0105ce j\u0119zyka angielskiego prowadzone mi\u0119dzy Amerykanami, Kanadyjczykami i Brytyjczykami rozstrzygali Irlandczycy (gdzie angielski jest tylko drugim j\u0119zykiem urz\u0119dowym).<\/p>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/IMG_3905.jpg?resize=532%2C402&ssl=1\")
Pangermanizm jest przebrzmia\u0142\u0105 pannacjonalistyczn\u0105 ide\u0105 polityczn\u0105. Ale zawsze budzi\u0142 l\u0119ki w\u015br\u00f3d s\u0105siednich narod\u00f3w. Dzi\u015b w operetkowej, dracznej i cudacznej formie ujawniaj\u0105 si\u0119 owe l\u0119ki w postrzeganiu integracji Europy jako niemieckiego projektu budowy IV Rzeszy. Pangermani\u015bci…<\/p>\n