“Wot wam russkij mir!”, “Priszo\u0142 k nam russkij mir” – takie komentarze mo\u017cna by\u0142o s\u0142ysze\u0107 od Ukrai\u0144c\u00f3w na internetowych filmikach pokazuj\u0105cych bestialskie akty przemocy armii rosyjskiej podczas inwazji na Ukrain\u0119. Rosyjska napa\u015b\u0107 ods\u0142oni\u0142a zbrodnicz\u0105 mask\u0119 “Rosyjskiego \u015awiata”. Swoim dzielnym oporem Ukrai\u0144cy wykopali gr\u00f3b tej doktryny. Sta\u0142a si\u0119 ona moralnym trupem. Ale jak z\u0142owrogi zombie mo\u017ce jeszcze straszy\u0107 ona innych rosyjskich s\u0105siad\u00f3w i \u015bwiat ca\u0142y.<\/p>\n\n\n\n
Doktryn\u0119 \u201eRosyjskiego \u015awiata\u201d uczyni\u0142 Putin jednoznacznie doktryn\u0105 polityki zagranicznej Rosji, u\u017cywaj\u0105c jej dla uzasadnienia aneksji Krymu w 2014 r. Jej autorstwo w sensie koncepcyjnym przypisuje si\u0119 Piotrowi Szczedrowickiemu, a jej zastosowanie operacyjne w polityce pa\u0144stwowej wi\u0105\u017ce si\u0119 z Glebem Paw\u0142owskim. Rozkwit\u0142a ona za w\u0142adzy W\u0142adimira Putina. Propagowane w latach 90-ych idee \u201ebliskiej zagranicy\u201d i reintegracji przestrzeni postsowieckiej przesta\u0142y wystarcza\u0107. Pojawi\u0142o si\u0119 zapotrzebowanie na now\u0105 my\u015bl, kt\u00f3ra uzasadni\u0142aby rosyjskie pretensje mocarstwowe.
Koncepcja \u201eRosyjskiego \u015awiata\u201d jest odgrzan\u0105 ide\u0105 wsp\u00f3lnej przestrzeni cywilizacyjnej \u0142\u0105cz\u0105cej nar\u00f3d, ludy i osoby identyfikuj\u0105ce si\u0119 z j\u0119zykiem rosyjskim i kultur\u0105 wyros\u0142\u0105 na jego osnowie. Odnaleziono dla niej g\u0142\u0119bokie historyczne korzenie. Pocz\u0105wszy od wielkiego ksi\u0119cia Izas\u0142awa, kt\u00f3ry w XI wieku odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 do poj\u0119cia \u201erosyjskiego \u015bwiata\u201d w li\u015bcie do papie\u017ca Klemensa. Dzisiejsi interpretatorzy wi\u0105\u017c\u0105 rozw\u00f3j idei z pokrewnymi poj\u0119ciami, jak \u201erosyjska dusza\u201d, \u201erosyjski duch\u201d, \u201erosyjska idea\u201d (Bierdiajew), \u201erosyjski wszech\u015bwiat\u201d (Dostojewski), \u201erosyjski archipelag\u201d (So\u0142\u017cenicyn), kt\u00f3re pojawia\u0142y si\u0119 w minionych wiekach. Jednym z za\u0142o\u017ce\u0144 koncepcji jest przyswojenie herderowskiej my\u015bli o wp\u0142ywie j\u0119zyka na to\u017csamo\u015b\u0107 cz\u0142owieka. M\u00f3wienie po rosyjsku oznacza zdolno\u015b\u0107 do my\u015blenia po rosyjsku, a w efekcie zdolno\u015b\u0107 do dzia\u0142ania \u201e\u00e0 la russe\u201d.
Koncepcja pozostawa\u0142a do dzi\u015b mglista, co pozwala\u0142o nagina\u0107 j\u0105 i interpretowa\u0107 w spos\u00f3b u\u017cyteczny dla uzasadniania polityki rosyjskiej. Punktem wyj\u015bcia by\u0142a teza, \u017ce Rosja to ledwie po\u0142owa \u201erosyjskiego \u015bwiata\u201d, albowiem rozpad ZSRR pozostawi\u0142 poza jej obszarem miliony ludzi identyfikuj\u0105cych si\u0119 z Rosj\u0105.
<\/p>\n\n\n\n
Konceptualizacja wsp\u00f3lnoty j\u0119zyka i kultury pozwala\u0142a my\u015ble\u0107 o wykorzystaniu jej jako swoistego sposobu adaptacji do proces\u00f3w globalizacyjnych. Ma\u0142e narody mia\u0142y poddawa\u0107 si\u0119 tym procesom biernie, przyjmuj\u0105c ich skutki. \u201eRusskij Mir\u201d to inaczej czynnik kszta\u0142towania proces\u00f3w globalizacyjnych zgodnie z interesami Rosji. Co w niekt\u00f3rych interpretacjach nabra\u0142o niemal\u017ce mesjanistycznych odcieni. \u201eRusskij Mir\u201d mia\u0142 by\u0107 kulturow\u0105 zapor\u0105 przeciw zgni\u0142emu liberalizmowi Zachodu i rozsadnikiem \u201ezdrowych warto\u015bci\u201d dla \u015bwiata. Sposobem na przeciwdzia\u0142anie post\u0119puj\u0105cej agrawacji deprawuj\u0105cego wp\u0142ywu globalizacji.
Mia\u0142a koncepcja trzy wymiary.
Pierwszy i politycznie najwa\u017cniejszy dotyczy\u0142 najbli\u017cszego otoczenia Rosji. Mia\u0142a doktryna ta dawa\u0107 Rosji szczeg\u00f3lne prawo troski o obywateli by\u0142ych republik sowieckich, kt\u00f3rzy nie tylko s\u0105 etnicznymi Rosjanami, ale m\u00f3wi\u0105 po rosyjsku lub identyfikuj\u0105 si\u0119 z kultur\u0105 rosyjsk\u0105. \u201eRusskij Mir\u201d to doktryna, kt\u00f3ra pozwala\u0142a Rosji interweniowa\u0107 w sprawy by\u0142ych republik, podwa\u017ca\u0107 nawet ich integralno\u015b\u0107 terytorialn\u0105, wymusza\u0107 uczestnictwo w integracyjnych projektach z Rosj\u0105.
<\/p>\n\n\n\n
Jeszcze w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych uku\u0142a Moskwa poj\u0119cie tzw. ludno\u015bci \u201erosyjskoj\u0119zycznej\u201d. Wyst\u0119powanie jako rzecznik jej interes\u00f3w sta\u0142o si\u0119 instrumentem polityki zagranicznej Rosji wobec Estonii, \u0141otwy i Litwy. Obejmowano terminem tak\u017ce nierosyjskie grupy etniczne, nie tylko s\u0142owia\u0144skie (czyli Ukrai\u0144c\u00f3w, Bia\u0142orusin\u00f3w, ale tak\u017ce np. Mo\u0142dawian).
\u201eRusskij Mir\u201d zbudowany zosta\u0142 na aksjomacie \u201eludu ruskiego\u201d, kt\u00f3ry \u0142\u0105czy w nierozerwaln\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 Rosjan, Ukrai\u0144c\u00f3w i Bia\u0142orusin\u00f3w. Wy\u0142o\u017cy\u0142 przejrzy\u015bcie ten aksjomat W\u0142adymir Putin w znanym artykule po\u015bwi\u0119conym Ukrainie, opublikowanym w 2021 r. Warto przypomnie\u0107, ile wysi\u0142ku w\u0142o\u017cyli przyw\u00f3dcy Rosji, w tym Putin osobi\u015bcie, w przekonywanie lider\u00f3w Zachodu, \u017ce Ukraina jest tworem sztucznym, a to projektem austro-w\u0119gierskiego sztabu generalnego z czas\u00f3w I wojny \u015bwiatowej, a to wymys\u0142em bolszewickim, a j\u0119zyk ukrai\u0144ski jest ledwie u\u0142omn\u0105 gwar\u0105 j\u0119zyka rosyjskiego. Tezy te, z ich ca\u0142ym samodurstwem, wyg\u0142aszane chocia\u017cby przed i przy okazji szczytu NATO w Bukareszcie w 2008 r. mog\u0142y budzi\u0107 za\u017cenowanie, ale niestety nie pozostawa\u0142y bez wp\u0142ywu na pogl\u0105dy niekt\u00f3rych polityk\u00f3w zachodnich.
W 2011 r. wizytowa\u0142 Warszaw\u0119 szef wa\u017cnej organizacji europejskiej. Podejmowa\u0142 go roboczym lunchem minister spraw zagranicznych Rados\u0142aw Sikorski. Kiedy polski minister poruszy\u0142 kwesti\u0119 sytuacji na Bia\u0142orusi, us\u0142ysza\u0142 od rozm\u00f3wcy retoryczne pytanie o to, kim\u017ce s\u0105 w istocie ci Bia\u0142orusini. Przecie\u017c na dobr\u0105 spraw\u0119 to Rosjanie. M\u00f3wi\u0105 i my\u015bl\u0105 po rosyjsku. A rozpad ZSRR pozostawi\u0142 ich poza granicami Rosji. Minister Sikorski oniemia\u0142. Poradzi\u0142 rozm\u00f3wcy, \u017ceby spr\u00f3bowa\u0142 powiedzie\u0107 Irlandczykom, \u017ce w zasadzie poniewa\u017c m\u00f3wi\u0105 i my\u015bl\u0105 po angielsku, to s\u0105 jedynie odszczepionymi Anglikami. I poczeka\u0142, jak zareaguj\u0105.
Uznanie w 2019 r. przez Konstantynopol autokefalii Ukrai\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Prawos\u0142awnego by\u0142o niew\u0105tpliwie politycznym ciosem w doktryn\u0119 jednolitego ludu wszechruskiego.
Aleksander So\u0142\u017cenicyn ju\u017c wcze\u015bniej postulowa\u0142 przyj\u0119cie za podstaw\u0119 polityki integracyjnej Rosji \u201ekwestii rosyjskiej\u201d i skoncentrowanie si\u0119 na jednoczeniu Rosjan, Ukrai\u0144c\u00f3w i Bia\u0142orusin\u00f3w (z uwzgl\u0119dnieniem zamieszkuj\u0105cych przez nich teren\u00f3w Kazachstanu czy Mo\u0142dawii). Ale koncepcja \u201eRusskiego Miru\u201d wykracza poza jego dezyderaty. \u0141\u0105czy elementy etnokulturowe z obywatelskimi, daj\u0105c prawo identyfikacji z Rosj\u0105 wszystkim, kt\u00f3rzy wywodz\u0105 swoje korzenie od obywateli (poddanych) by\u0142ego ZSRR i carskiego imperium.
Jej wyrazem sta\u0142 si\u0119 masowy proces tzw. paszportyzacji, czyli wydawania rosyjskich paszport\u00f3w obywatelom innych pa\u0144stw. Paszportyzacja by\u0142a instrumentem wspierania separatystycznych w\u0142adz w Abchazji, Osetii Po\u0142udniowej (maj\u0105 tam rosyjskie paszporty prawie wszyscy) czy Naddniestrza. By\u0142a te\u017c realizowana z wigorem w okupowanym Donbasie. Ale z czasem nabra\u0142a ona wysokiego tempa nawet w by\u0142ych republikach sowieckich na Kaukazie Po\u0142udniowym czy w Azji Centralnej. A obecno\u015b\u0107 na tych obszarach rosyjskich obywateli daje Rosji pretekst do wyst\u0119powania w obronie ich interes\u00f3w, w tym ich bezpiecze\u0144stwa. Chocia\u017cby w Donbasie. Wysy\u0142ka rosyjskich si\u0142 do Kazachstanu w 2022 r. w celu okazania wsparcia miejscowemu re\u017cimowi w zd\u0142awieniu protest\u00f3w potwierdzi\u0142a zasi\u0119g imperialnych ambicji Rosji i gotowo\u015b\u0107 do wykorzystania karty mniejszo\u015bci rosyjskiej w kontrolowaniu strefy wp\u0142yw\u00f3w.
Innymi s\u0142owy, jest \u201eRusskij Mir\u201d wcieleniem doktryny rosyjskiej strefy wp\u0142yw\u00f3w na obszarze by\u0142ego ZSRR i to w najbardziej rewan\u017cystowskim, imperialnym wydaniu. W swoim przem\u00f3wieniu 18 marca 2014 r. Putin, uzasadniaj\u0105c aneksj\u0119 Krymu, wyrazi\u0142 nadziej\u0119, \u017ce zw\u0142aszcza Niemcy zrozumiej\u0105 d\u0105\u017cenia Rosyjskiego \u015awiata, wynikaj\u0105ce z rosyjskiej historii do odbudowy jedno\u015bci. Co prawda ju\u017c w 2015 r. \u0141awrow pr\u00f3bowa\u0142 negowa\u0107 ten zamiar i aspiracje do \u201ezbierania ziem rosyjskich\u201d. Por\u00f3wnywa\u0142 \u201eRusskij Mir\u201d do Frankofonii, wsp\u00f3lnoty iberoameryka\u0144skiej, dzia\u0142alno\u015bci instytut\u00f3w Goethego, Konfucjusza czy Cervantesa. \u201eRusskij Mir\u201d mia\u0142 by\u0107 projektem dotycz\u0105cym kultury, warto\u015bci, j\u0119zyka i religijnych przekona\u0144.
\u201eRusskij Mir\u201d wszak\u017ce nie jest to\u017csamy z ide\u0105 integracji euroazjatyckiej. \u201eRusskij Mir\u201d jest szerok\u0105 formu\u0142\u0105 o zabarwieniu ideologicznym, koncepcj\u0105 \u201esoft power\u201d dla uzsadnienia dzia\u0142a\u0144 nawet zbrojnych. Integracja eurazjatycka jest za\u015b projektem \u015bci\u015ble geopolitycznym, strategicznym, instytucjonalnym, regulacyjnym. \u201eRusskij Mir\u201d jest poza tym instrumentem wymierzonym g\u0142\u00f3wnie w integracj\u0119 obszar\u00f3w etnicznie bliskich Rosji (s\u0142owia\u0144skich, z du\u017c\u0105 liczb\u0105 mniejszo\u015bci rosyjskiej lub tzw. os\u00f3b rosyjskoj\u0119zycznych), ale tak\u017ce tych, kt\u00f3re wymkn\u0119\u0142y si\u0119 lub wymykaj\u0105 rosyjskiej kontroli (jak Ukraina, Gruzja czy Mo\u0142dawia). Integracja eurazjatycka ma natomiast zasi\u0119g odpowiadaj\u0105cy rosyjskim mo\u017cliwo\u015bciom kontroli geopolitycznej. Tak wi\u0119c \u201eRusskij Mir\u201d nie jest doktryn\u0105 szczeg\u00f3lnie eksponowan\u0105 np. wobec Armenii, bo jest Armenia zdana geopolitycznie na konieczno\u015b\u0107 udzia\u0142u w integracji euroazjatyckiej. Ale kiedy eurazjatyckie argumenty zawodz\u0105, mo\u017ce by\u0107 \u201eRusskij Mir\u201d przywo\u0142any jako element presji. Tak zinterpretowano o\u015bwiadczenia Putina, kt\u00f3ry wypomina\u0142 Kazachom brak tradycji pa\u0144stwowej i sugerowa\u0142, \u017ce Kazachowie winni by\u0107 zainteresowani byciem cz\u0119\u015bci\u0105 \u201ewi\u0119kszego Rosyjskiego \u015awiata\u201d.
Po drugie, Rosyjski \u015awiat by\u0142 p\u0142aszczyzn\u0105 \u0142\u0105czno\u015bci z rosyjsk\u0105 diaspor\u0105 na ca\u0142ym \u015bwiecie. To spos\u00f3b na budowanie historycznej ci\u0105g\u0142o\u015bci w relacjach z emigracj\u0105, przezwyci\u0119\u017cenie zw\u0142aszcza podzia\u0142\u00f3w, jakie wywo\u0142a\u0142 bolszewicki okres we wsp\u00f3lnych dziejach. Inicjatywy, takie jak powsta\u0142a w 2007 r. Fundacja Rosyjskiego \u015awiata, bardzo szybko wysz\u0142y poza ramy budowania \u0142\u0105czno\u015bci z rosyjskimi wsp\u00f3\u0142ziomkami w \u201ebliskiej i dalszej zagranicy\u201d i zacz\u0119\u0142y obejmowa\u0107 wszystkich obcych obywateli, kt\u00f3rzy nie tylko m\u00f3wi\u0105 po rosyjsku i lubi\u0105 rosyjsk\u0105 kultur\u0119, ale generalnie dobrze \u017cycz\u0105 Rosji. Problemem realnym jest to, \u017ce w wi\u0119kszo\u015bci zachodnie wsp\u00f3lnoty rosyjskiej diaspory cho\u0107 pragn\u0105 podtrzymywa\u0107 wi\u0119\u017a z kultur\u0105 rosyjsk\u0105, nie chc\u0105 niekiedy politycznie identyfikowa\u0107 si\u0119 z re\u017cimem Putina i g\u0142oszonymi przez niego warto\u015bciami (homofobia, etc.). Ale \u201eosoby dobrze \u017cycz\u0105ce Rosji\u201d, poza niekt\u00f3rymi wyj\u0105tkami, sympati\u0119 do Rosji \u0142\u0105cz\u0105 z sympati\u0105 do Putina. Demonstracje Rosjan, kt\u00f3re odby\u0142y si\u0119 w kilku miastach niemieckich w trakcie najazdu rosyjskiego na Ukrain\u0119 w 2022 r., pokaza\u0142y mimowolnie si\u0142\u0119 oddzia\u0142ywania “Russkiego miru” na mentalno\u015b\u0107 diaspory.
Po trzecie, by\u0142 Rosyjski \u015awiat wehiku\u0142em budowy wizerunku Rosji w \u015bwiecie, ideologicznym nap\u0119dem rosyjskiej dyplomacji publicznej. Pocz\u0105wszy od 2004 r. rosyjska dyplomacja publiczna nabra\u0142a wysokiej intensywno\u015bci. Jej okr\u0119tem flagowym sta\u0142y si\u0119 kana\u0142 telewizyjny \u201eRT\u201d i serwis informacyjny \u201eSputnik\u201d. Z dziennikarstwem nie mia\u0142y wiele wsp\u00f3lnego. By\u0142y tubami propagandy politycznej. Trzeba by\u0142o rosyjskiej wojny przeciw Ukrainie, \u017ceby w pa\u0144stwach zachodnich ostatecznie ich zakazano.
W tym – wizerunkowym – sensie jest w przekazie publicznym \u201eRusskij mir\u201d apoteoz\u0105 Pax Russica.
Budowa\u0142 on wizerunek Rosji jako odr\u0119bnej cywilizacji opartej na zdrowych warto\u015bciach. W 2008 r. ten rodzaj my\u015blenia zosta\u0142 nawet odzwierciedlony w doktrynie polityki zagranicznej Rosji. Zgodnie z ni\u0105 rywalizacja globalna nabra\u0142a wymiaru cywilizacyjnego i sta\u0142a si\u0119 rywalizacj\u0105 mi\u0119dzy systemami warto\u015bci i modelami rozwojowymi. Rosja jest w niej sytuowana jako obro\u0144ca czynnika moralno\u015bci i duchowo\u015bci w rozwoju cywilizacyjnym. Rosja zadeklarowa\u0142a si\u0119 jako odr\u0119bna, konserwatywna cywilizacja. Jej zag\u0142ada, w opinii autor\u00f3w, oznacza\u0142aby nieuchronno\u015b\u0107 zapanowania nad \u015bwiatem (a przynajmniej jego zachodni\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105) dystopijnych scenariuszy \u017cywcem wzi\u0119tych z hukslejowskich wizji.
<\/p>\n\n\n\n
Wizerunek Rosji jako pa\u0144stwa opartego na silnej w\u0142adzy i konserwatywnych warto\u015bciach przemawia\u0142 do przekonania wielu zachodnim politykom, w tym zw\u0142aszcza ze skraj\u00f3w politycznego spektrum, nacjonalistycznych i faszyzuj\u0105cych. Pr\u00f3bowali znale\u017a\u0107 oni w Putinie wzorzec polityka i patrona konserwatyzmu. I byli przez Putina cynicznie wykorzystywani (jako \u201eu\u017cyteczni idioci\u201d) w jego planie wspierania tendencji destabilizacyjnych na Zachodzie, os\u0142abiania zwarto\u015bci Zachodu, doprowadzenia przez populizm do swoistej anomii, kt\u00f3ra roz\u0142o\u017cy\u0142aby spo\u0142ecze\u0144stwa zachodnie od \u015brodka. Nawet je\u015bli nie spos\u00f3b przypisa\u0107 tym politykom dolus directus, ich proputinizm by\u0142 najbardziej antyzachodnim dzia\u0142aniem politycznym doby dzisiejszej. Niekt\u00f3rzy z nich zdobyli si\u0119 dzi\u015b na ekspiacj\u0119 i uderzenie w piersi. Ale czy szczerze?
Ideologiczny, konserwatywny wymiar polityki rosyjskiej wspiera\u0142a cerkiew prawos\u0142awna, ale bez pos\u0142ugiwania si\u0119 terminem \u201eRusskiego Miru\u201d. Wola\u0142a zawsze poj\u0119cie \u201e\u015awi\u0119tej Rosji\u201d.
By\u0142 w sumie \u201eRusskij Mir\u201d doktryn\u0105 na tyle rozmyt\u0105 i elastyczn\u0105, \u017ce m\u00f3g\u0142 by\u0107 argumentem w negocjowaniu przez Rosj\u0119 jej mocarstwowej roli w \u015bwiecie i statusu jako odr\u0119bnego centrum wp\u0142yw\u00f3w w Europie. Ale sta\u0142 si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em jej ostracyzmu i symbolem moralnego i cywilizacyjnego upadku.<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/DSF2039Rwfe-2.jpg?resize=242%2C474&ssl=1\")
“Wot wam russkij mir!”, “Priszo\u0142 k nam russkij mir” – takie komentarze mo\u017cna by\u0142o s\u0142ysze\u0107 od Ukrai\u0144c\u00f3w na internetowych filmikach pokazuj\u0105cych bestialskie akty przemocy armii rosyjskiej podczas inwazji na Ukrain\u0119. Rosyjska napa\u015b\u0107 ods\u0142oni\u0142a zbrodnicz\u0105 mask\u0119…<\/p>\n