Zapraszam do lektury refleksji o doktrynalnych mechanizmach prowadzenia polityki zagranicznej.<\/p>\n\n\n\n
Co tydzie\u0144 przez najbli\u017cszy rok proponowa\u0107 Pa\u0144stwu b\u0119d\u0119 rozwa\u017cania o drogowskazach politycznych w dzia\u0142aniu dyplomaty. Oparte one b\u0119d\u0105 na moich do\u015bwiadczeniach z prawie czterdziestoletniej dyplomatycznej kariery. Przypad\u0142a ona na czasy nadzwyczaj ciekawe, pe\u0142ne wydarze\u0144 prze\u0142omowych nie tylko w historii Polski, ale Europy i \u015bwiata. Polscy dyplomaci do kuchni wielkiej polityki dost\u0119p mieli i nadal maj\u0105 bardzo ograniczony. B\u0119d\u0105 to wi\u0119c refleksje czynione z pozycji dyplomaty pa\u0144stwa \u015bredniej wielko\u015bci o skromnym wp\u0142ywie na kierunek polityki mi\u0119dzynarodowej, i z pozycji dyplomatycznego \u201eoperatora\u201d, kt\u00f3ry bardziej by\u0142 realizatorem ni\u017c kreatorem polityki. Osadzone b\u0119d\u0105 na opisach politologicznych i historycznych. Ale, gdzie si\u0119 tylko da, okraszone b\u0119d\u0105 anegdotami z w\u0142asnych dyplomatycznych przyg\u00f3d. I nie mog\u0119 wykluczy\u0107, \u017ce opowiastki te pozwol\u0105 Pa\u0144stwu odkry\u0107 nowe spojrzenie na fakty Pa\u0144stwu znane, skonfrontowa\u0107 je z opisami i ocenami z dokument\u00f3w i relacji ju\u017c funkcjonuj\u0105cych w obiegu publicznym.<\/p>\n\n\n\n
Pa\u0144stwa jako zorganizowane byty narodowe i spo\u0142eczne nie \u017cyj\u0105 w oderwaniu od zewn\u0119trznego \u015brodowiska. Nawet je\u015bli uznaj\u0105, \u017ce dla ich pomy\u015blno\u015bci lepsze czasem by\u0142oby od \u015bwiata si\u0119 odgradza\u0107. Musz\u0105 ze \u015bwiatem zewn\u0119trznym wst\u0119powa\u0107 w interakcje. A wst\u0119puj\u0105c w interakcje prowadz\u0105 polityk\u0119 zagraniczn\u0105. Musz\u0105 cele swojej polityki definiowa\u0107. Okre\u015bla\u0107 metody ich osi\u0105gania. Dobiera\u0107 instrumenty. A przede wszystkim podejmowa\u0107 decyzje w obliczu problem\u00f3w, kt\u00f3re w relacjach ze \u015brodowiskiem si\u0119 pojawiaj\u0105, reagowa\u0107 na dzia\u0142ania innych. Pr\u00f3buj\u0105 nada\u0107 nie tylko dora\u017any, ale i g\u0142\u0119bszy sens w\u0142asnemu post\u0119powaniu. Dyplomatom przychodzi za\u015b wybory polityczne realizowa\u0107. Dyplomacja jest rzemios\u0142em (ale czasem te\u017c i sztuk\u0105), kt\u00f3re jest podporz\u0105dkowane realizacji cel\u00f3w polityki zagranicznej. Politycy, aby u\u0142atwi\u0107 rozstrzyganie dylemat\u00f3w nie tylko realizatorom polityki, ale i sobie, ubieraj\u0105 owe wybory w strategie, doktryny, koncepcje. Uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 one w szpalery drogowskaz\u00f3w, koordynaty azymut\u00f3w, linie nawigacji GPS, zestawy algorytm\u00f3w. Z ich pomoc\u0105 dyplomaci maj\u0105 pod\u0105\u017ca\u0107 w\u0142a\u015bciw\u0105 politycznie drog\u0105 w codziennej dzia\u0142alno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Dla skuteczno\u015bci polityki nie wystarcza \u015bwiadomo\u015b\u0107 w\u0142asnych cel\u00f3w. Niezb\u0119dne jest w\u0142a\u015bciwe odczytanie cel\u00f3w politycznych, motyw\u00f3w, warto\u015bci i emocjonalnej wra\u017cliwo\u015bci partner\u00f3w, a tym bardziej oponent\u00f3w w podejmowanych dzia\u0142aniach. Trzeba wiedzie\u0107, o co chodzi tym innym.<\/p>\n\n\n\n
Najbardziej wznios\u0142ym poziomem usystematyzowania polityki zagranicznej jest ideologia. Ideologia obejmuje opis po\u017c\u0105danej wizji \u015bwiata, system warto\u015bci i dyrektywy dzia\u0142ania. Ideologi\u0105, kt\u00f3ra zaznaczy\u0142a wyra\u017ane pi\u0119tno na polityce mi\u0119dzynarodowej by\u0142 marksizm-leninizm. By\u0142a oficjalnym kompasem polityki zagranicznej PRL. Z rozk\u0142adem \u015bwiatowego obozu komunistycznego, znikn\u0119\u0142a z \u017cycia politycznomi\u0119dzynarodowego. Jak ka\u017cda ideologia ro\u015bci\u0142a sobie prawo do statusu naukowego. Ale, jak ka\u017cda, by\u0142a tylko emanacj\u0105 zbiorowych emocji. Upad\u0142y z\u0142owieszcze ideologie rasistowskie jak faszyzm i nazizm, kt\u00f3rymi pr\u00f3bowano motywowa\u0107 ekspansj\u0119 w XX wieku. Ideologia komunistyczna po II wojnie \u015bwiatowej wymusza\u0142a reakcje obronne, kt\u00f3rych najbardziej totaln\u0105 inkarnacj\u0105 sta\u0142a si\u0119 doktryna powstrzymywania.<\/p>\n\n\n\n
G\u0142\u0119boko si\u0119gaj\u0105 korzeniami w histori\u0119 ideologie religijne. Nakazywa\u0142y w polityce zagranicznej szerzy\u0107 jedynie s\u0142uszn\u0105 wiar\u0119 i budowa\u0107 wsp\u00f3lnot\u0119 z pa\u0144stwami wsp\u00f3\u0142wierc\u00f3w. Motywacje religijne w polityce zagranicznej dzi\u015b praktycznie zanik\u0142y, ale nie do ko\u0144ca. Solidaryzm religijny przejawia si\u0119 jeszcze w niekt\u00f3rych cz\u0119\u015bciach \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n
R\u00f3wnie rudymentarne wp\u0142ywy zachowuj\u0105 odruchy traktowania w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b relacji z pa\u0144stwami na zasadzie blisko\u015bci etnicznej, pokrewie\u0144stwa j\u0119zykowego i kulturowego. Trudno m\u00f3wi\u0107 o istnieniu dzi\u015b w polityce mi\u0119dzynarodowej ideologii etnicznych, bo te w zdegenerowanej postaci zrazi\u0142y do siebie wystarczaj\u0105co, ale solidaryzm etniczno-kulturowy jeszcze daje o sobie zna\u0107, nawet je\u015bli li-tylko w sferze symboliczno-ornamentalnej.<\/p>\n\n\n\n
Dla uzasadnienia ekspansywnego kursu polityki zagranicznej przywo\u0142ywano w przesz\u0142o\u015bci rozmaite mity ideologiczne. Jednym z najbardziej sprawczych, na kt\u00f3rym oparto polityk\u0119 imperialn\u0105 i hegemonistyczn\u0105, by\u0142 mit o misji cywilizacyjnej, kt\u00f3ry w zachodnim wydaniu wbi\u0142 si\u0119 w obraz \u201ebrzemienia bia\u0142ego cz\u0142owieka\u201d. Nie brak\u0142o pr\u00f3b pos\u0142ugiwania si\u0119 ideologi\u0105 geopolityczn\u0105, pocz\u0105wszy od Bismarckowskiego \u201eDrang nach Osten\u201d. Ucieczk\u0105 przed wyrokami geopolityki by\u0142a neutralno\u015b\u0107, niezaanga\u017cowanie i rozmaite postaci izolacjonizmu.<\/p>\n\n\n\n
U progu XX w. zacz\u0105\u0142 pojawia\u0107 si\u0119 w polityce zagranicznej czynnik warto\u015bci opakowany w rozmaite teorie i koncepcje polityczno-spo\u0142eczne. Najsilniej da\u0142 o sobie zna\u0107 liberalizm, z jego postulatami wolno\u015bciowego pokoju, polubownego rozstrzygania spor\u00f3w, prymatu prawa mi\u0119dzynarodowego, samookre\u015blenia narod\u00f3w. Z liberalnego pnia wyros\u0142o wykorzystanie polityki zagranicznej do propagowania praw cz\u0142owieka, demokracji. Prometejski nurt w polityce symbolizowa\u0142a te\u017c mi\u0119dzynarodowa pomoc rozwojowa. A z pocz\u0105tkiem naszego milenium zacz\u0119\u0142a utrwala\u0107 si\u0119 filozofia \u201ejednolitego \u015bwiata\u201d, kt\u00f3ra podporz\u0105dkowa\u0142a polityk\u0119 zagraniczn\u0105 celom zapobie\u017cenia niekorzystnym zmianom klimatycznym, dbania o \u015bwiatowe dobra publiczne, wsp\u00f3lnego podejmowania wyzwa\u0144 og\u00f3lnocywilizacyjnych.<\/p>\n\n\n\n
Trafi\u0142em do dyplomacji w ko\u0144c\u00f3wce PRL-u. Pierwsze dni mojej bytno\u015bci w MSZ w styczniu 1986 r. wype\u0142ni\u0142a praca nad programowymi dokumentami: za\u0142o\u017ceniami polityki zagranicznej rz\u0105du na najbli\u017cszy rok, bilansem polityki w roku minionym i expos\u00e9 ministra. Rola moja by\u0142a czysto techniczna \u2013 zajmowa\u0142em si\u0119 tzw. sczytywaniem tekst\u00f3w. By\u0142a to jeszcze epoka maszyn do pisania, funkcja spell-checkera by\u0142a im nieznana. Wszystkie b\u0142\u0119dy i liter\u00f3wki musia\u0142o wy\u0142apa\u0107 ludzkie oko. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce mia\u0142em je ca\u0142kiem sprawne. I by\u0142o one na tyle czujne i krytyczne, \u017ce poczu\u0142em si\u0119 zach\u0119cony do zg\u0142aszania spostrze\u017ce\u0144 co prawda skromnych, bo skromnych, ale ju\u017c merytorycznych. Musia\u0142o to zwr\u00f3ci\u0107 na mnie uwag\u0119 kierownictwa Departamentu Studi\u00f3w i Programowania, bo bardzo szybko rzucono mnie na g\u0142\u0119bsze zawodowo wody. Przys\u0142uchuj\u0105c si\u0119 wtedy rozmowom i dyskusjom prze\u0142o\u017conych i starszych koleg\u00f3w redaguj\u0105cych owe dokumenty programowe (a by\u0142o komu si\u0119 przys\u0142uchiwa\u0107: S\u0142awomirowi D\u0105browie, Andrzejowi Towpikowi, Jerzemu Su\u0142kowi, Ryszardowi Krystosikowi, Tadeuszowi Biega\u0144skiemu, o moich zzabiurkowych s\u0105siadach z pokoju 255 w Gmachu na alei Szucha,wtedy jeszcze zwanej alej\u0105 I Armii Wojska Polskiego: Zbigniewie Matuszewskim i Krzysztofie Opalskim, nie zapominaj\u0105c) stwierdzi\u0107 mog\u0142em, \u017ce my\u015blenie ich by\u0142o pragmatyczne, zdroworozs\u0105dkowe, technokratyczne, pa\u0144stwowe, wolne od ideologicznego doktrynerstwa, kt\u00f3rym przepojona by\u0142a oficjalna propaganda. Elementy s\u0142uszne ustrojowo dopisywano dopiero pod koniec ca\u0142ego procesu redakcyjnego. I przede wszystkim po to, aby uwiarygodni\u0107 dokumenty w oczach kierownictwa resortu i pa\u0144stwa. Przypominano wtedy sobie dla uciszenia sumie\u0144 uwag\u0119 jednego z wieloletnich ministr\u00f3w spraw zagranicznych PRL, kt\u00f3ry po przeczytaniu materia\u0142\u00f3w przygotowanych w Departamencie przymilnie poprosi\u0142: \u201eWiecie, wszystko pi\u0119knie, \u0142adnie, m\u0105drze, tylko, wiecie, podlejcie troch\u0119 tego ideologicznego sosu, rozumiecie\u201d. Wi\u0119c podlewano, ale im bli\u017cej ko\u0144ca PRL-u, tym mniej.<\/p>\n\n\n\n
I przekonywa\u0142em si\u0119 potem wielokrotnie, \u017ce dyplomaci \u017ale si\u0119 czuj\u0105 w doktrynalnych gorsetach. Bo istot\u0105 ich misji jest budowanie most\u00f3w, szukanie kompromis\u00f3w, rozwi\u0105zywanie konkretnych problem\u00f3w i spor\u00f3w. A ka\u017cda doktryna ogranicza wyobra\u017ani\u0119, a w zideologizowanej postaci, kiedy odwo\u0142uje si\u0119 do imponderabili\u00f3w i aksjomatycznych warto\u015bci, utrudnia porozumienie. By\u0142oby jednak niesprawiedliwe imputowa\u0107 dyplomatom zawodowy cynizm. Maj\u0105 i oni moralny kompas, kt\u00f3ry wyklucza kompromis z ka\u017cdym i za wszelk\u0105 cen\u0119. A doktrynalne ramy polityki daj\u0105 im poczucie bezpiecze\u0144stwa. Utrudnia, a czasami wr\u0119cz parali\u017cuje prac\u0119 dyplomaty, brak jasnych wytycznych ze strony sprawuj\u0105cych w\u0142adz\u0119 polityk\u00f3w co do kursu polityki zagranicznej, chaos i niekonsekwencja. Zdarza\u0142o si\u0119 to i w polskiej polityce zagranicznej w ostatnich latach. A dyplomat\u00f3w czyniono koz\u0142ami ofiarami niekompetencji polityk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Wielu polityk\u00f3w, w tym na najwy\u017cszych stanowiskach, pragnie uchodzi\u0107 za pragmatyk\u00f3w. Nie chc\u0105 by\u0107 postrzegani za wi\u0119\u017ani\u00f3w w\u0142asnych pogl\u0105d\u00f3w. Czasami wr\u0119cz brzydz\u0105 si\u0119 doktrynami. \u201eDajcie mi spok\u00f3j z doktrynami. Nienawidz\u0119 tego s\u0142owa. To straszna rzecz. Ca\u0142e \u017cycie walczy\u0142em z doktrynami. Wsz\u0119dzie \u2013 w wojsku tak\u017ce. To przekle\u0144stwo nasze. Nie chc\u0119 tego s\u0142ysze\u0107. Doktryna! Doktryna! To \u015bmier\u0107 dla my\u015bli, to martwota, to zerwanie z rzeczywisto\u015bci\u0105!\u201d – mawia\u0142 marsza\u0142ek Pi\u0142sudski.<\/p>\n\n\n\n
W polityce zagranicznej musi by\u0107 wszak\u017ce my\u015bl i konsekwencja. Czy sam polityk, czy obserwatorzy jego dzia\u0142a\u0144, u\u0142o\u017c\u0105 t\u0119 my\u015bl w doktrynalne ramy, to rzecz drugorz\u0119dna. Bo my\u015bli prymarnej i przes\u0142ania w polityce domagaj\u0105 si\u0119 nie tylko jej realizatorzy, ale przede wszystkim opinia publiczna, obywatel. Nawet je\u015bli b\u0119dzie to my\u015bl prosta, banalna, instynktowna.<\/p>\n\n\n\n
Polityka mi\u0119dzynarodowa pozostaje polityk\u0105 plemienn\u0105. I st\u0105d tak\u0105 pierwotn\u0105 my\u015bl\u0105 w polityce jest pod ka\u017cd\u0105 szeroko\u015bci\u0105 geograficzn\u0105 utylitaryzm \u2013 prakseologiczny i moralny. W polityce zagranicznej najwa\u017cniejsze jest dbanie o racj\u0119 stanu, zabezpieczanie interes\u00f3w pa\u0144stwa, budowanie pot\u0119gi w\u0142asnej i r\u00f3wnowa\u017cenie pot\u0119gi innych, maksymalizowanie zdobyczy i minimalizowanie strat. I od tego rudymentarnego w\u0105tku zaczniemy nasze rozwa\u017cania.<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Post1.jpg?resize=476%2C431&ssl=1\")
<\/figure>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Zapraszam do lektury refleksji o doktrynalnych mechanizmach prowadzenia polityki zagranicznej. Co tydzie\u0144 przez najbli\u017cszy rok proponowa\u0107 Pa\u0144stwu b\u0119d\u0119 rozwa\u017cania o drogowskazach politycznych w dzia\u0142aniu dyplomaty. Oparte one b\u0119d\u0105 na moich do\u015bwiadczeniach z prawie czterdziestoletniej dyplomatycznej…<\/p>\n