W okresie swojego istnienia tzw. ob\u00f3z pa\u0144stw socjalistycznych (a w praktyce sowieccy ideolodzy) pr\u00f3bowa\u0142 budowa\u0107 doktryny polityki, kt\u00f3re uzasadnia\u0142yby tworzenie si\u0119 w ramach obozu nowych paradygmat\u00f3w stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych. Jednym z kluczowych poj\u0119\u0107 tamtych czas\u00f3w sta\u0142a si\u0119 \u201epomoc wzajemna\u201d. Okre\u015bla\u0107 ona mia\u0142a istot\u0119 gospodarczych relacji mi\u0119dzy pa\u0144stwami rodziny socjalistycznej. Trudno o bardziej solidarystyczne okre\u015blenie, mimo i\u017c dysproporcje rozwojowe i wielko\u015bciowe mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi pa\u0144stwami nakazywa\u0142y podawa\u0107 w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 wiarygodno\u015b\u0107 doktryny. To, \u017ce wielki ZSRR m\u00f3g\u0142 pomaga\u0107 Mongolii nie ulega\u0142o w\u0105tpliwo\u015bci. Na ile Mongolia by\u0142a w stanie pomaga\u0107 na przyk\u0142ad zaawansowanej industrialnie Czechos\u0142owacji, mog\u0142o zastanawia\u0107. Ale brzmia\u0142o szlachetnie.
Rad\u0119 Wzajemnej Pomocy Gospodarczej powo\u0142ano w styczniu 1949 r. jako propagandow\u0105 odpowied\u017a na Plan Marshalla i zablokowanie przez ZSRR mo\u017cliwo\u015bci udzia\u0142u Polski i Czechos\u0142owacji w realizacji Planu. Rada mia\u0142a s\u0142u\u017cy\u0107 okazywaniu pomocy \u201ew surowcach, \u017cywno\u015bci, maszynach i urz\u0105dzeniach\u201d oraz w \u201ewymianie do\u015bwiadcze\u0144\u201d. Idea wykorzystania Rady jako narz\u0119dzia podzia\u0142u pracy i integracji gospodarczej pojawi\u0142a si\u0119 wiele lat p\u00f3\u017aniej. Cz\u0142onkami za\u0142o\u017cycielami byli ZSRR, Polska, Czechos\u0142owacja, W\u0119gry, Rumunia i Bu\u0142garia. Albania do\u0142\u0105czy\u0142a miesi\u0105c p\u00f3\u017aniej (ale w 1961 r. przesta\u0142a bra\u0107 udzia\u0142 w pracach Rady), NRD po roku (tj. we wrze\u015bniu 1950 r.), a Mongolia w 1962 r.
Nie ma w dokumentach \u017cadnych \u015blad\u00f3w, \u017ce intencje Stalina zak\u0142ada\u0142y cokolwiek wi\u0119cej ni\u017c odgrodzenie instytucjonalnym murem sowieckiego zewn\u0119trznego imperium od Zachodu. I maksymalizacj\u0119 w\u0142asnych korzy\u015bci. Jednym z pierwszych decyzji RWPG by\u0142o wprowadzenie zasady otwartej dost\u0119pno\u015bci technologii i patent\u00f3w w ramach organizacji na warunkach symbolicznej op\u0142aty (tzw. zasada sofijska). Powodowa\u0142o to, \u017ce pa\u0144stwa o wysokim poziomie rozwoju technologicznego, jak NRD czy Czechos\u0142owacja, musia\u0142y dzieli\u0107 si\u0119 zdobyczami technologicznymi z ZSRR na wysoce korzystnych dla ZSRR zasadach. Kiedy ZSRR zdoby\u0142 kosmos i rozwin\u0105\u0142 technologi\u0119 wojskow\u0105 zasad\u0119 sofijsk\u0105 zarzucono. Przesta\u0142a mu si\u0119 op\u0142aca\u0107.
Pocz\u0105tkowo w Moskwie uwa\u017cano, \u017ce \u0142atwiej kontrolowa\u0107 blok socjalistyczny b\u0119dzie metodami dwustronnymi. Stalin poleci\u0142 wi\u0119c wyhamowa\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 RWPG, kiedy pierwszy propagandowy efekt zosta\u0142 uzyskany. Mia\u0142a Rada zajmowa\u0107 si\u0119 u\u0142atwianiem handlu i wymian\u0105 informacji o planach gospodarczych. Uzgodniono protok\u00f3\u0142 o koordynacji planowania (nigdy go nie ratyfikowano). Ale w praktyce nie dzia\u0142o si\u0119 tam nic.
O\u017cywienie przysz\u0142o w po\u0142owie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. Na tle wydarze\u0144 w Polsce i na W\u0119grzech ujawni\u0142 si\u0119 dotychczasowy nieekwiwalentny charakter stosunk\u00f3w gospodarczych z ZSRR. Rz\u0105dz\u0105cy w Polsce komuni\u015bci przyznali, \u017ce eksportowano do ZSRR w\u0119giel i inne surowce po zani\u017conych cenach. Chruszczowowska ekipa postanowi\u0142a uwiarygodni\u0107 format wsp\u00f3\u0142pracy wielostronnej. Utworzono sta\u0142e komisje i zacz\u0119to m\u00f3wi\u0107 o potrzebie koordynacji plan\u00f3w gospodarczych. Uzgodniono statut organizacji, wprowadzono wsp\u00f3ln\u0105 walut\u0119 \u2013 rubla transferowego. W 1961 r. ustalono zasady socjalistycznego podzia\u0142u pracy. Jednak\u017ce radzieckie naciski, aby doprowadzi\u0107 do zintegrowanego planowania gospodarczego dla pa\u0144stw RWPG i \u015bcis\u0142ej specjalizacji, nie przynios\u0142y rezultatu. Dosz\u0142o do tego, \u017ce w po\u0142owie lat 60-ych zacz\u0119\u0142a si\u0119 wy\u0142ania\u0107 zasada, \u017ce ka\u017cdy z cz\u0142onk\u00f3w organizacji mo\u017ce wykluczy\u0107 si\u0119 ze wsp\u00f3lnego projektu, je\u015bli nie widzi w nim korzy\u015bci. A handel z pa\u0144stwami zachodnimi r\u00f3s\u0142 w przypadku wi\u0119kszo\u015bci pa\u0144stw RWPG o wiele szybciej ni\u017c wymiana w gronie wsp\u00f3lnoty.
Na prze\u0142omie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych nast\u0105pi\u0142a zmiana paradygmatu relacji gospodarczych w ramach wsp\u00f3lnoty. Pomoc wzajemn\u0105 i wsp\u00f3\u0142prac\u0119 zamieniono poj\u0119ciem \u201eintegracji socjalistycznej\u201d. Z pobudek ideologicznych k\u0142adziono nacisk na jej zasadnicz\u0105 odmienno\u015b\u0107 od praktykowanej ju\u017c od lat integracji kapitalistycznej. Socjalistyczna integracja w odr\u00f3\u017cnieniu od kapitalistycznej mia\u0142a prowadzi\u0107 do wyr\u00f3wnywania r\u00f3\u017cnic rozwojowych, likwidowania niedobor\u00f3w i optymalizacji wysi\u0142k\u00f3w produkcyjnych (ntegracja kapitalistyczna mia\u0142a r\u00f3\u017cnice pog\u0142\u0119bia\u0107, dominacj\u0119 silniejszych wzmacnia\u0107, a rynki monopolizowa\u0107). Integracja socjalistyczna w ramach RWPG obejmowa\u0142a ju\u017c i Mongoli\u0119 (od 1962 r.), i Wietnam (od 1978 r.), i Kub\u0119 (od 1972 r.). A Jugos\u0142awia mia\u0142a od 1964 r. specjalny status stowarzyszenia. Obserwatorami lub pa\u0144stwami wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cymi by\u0142o kilkana\u015bcie pa\u0144stw, w tym na przyk\u0142ad Finlandia. RWPG obejmowa\u0142a prawie p\u00f3\u0142 miliarda ludzi mieszkaj\u0105cych na trzech kontynentach.
Lata siedemdziesi\u0105te uczyni\u0142y RWPG wygodn\u0105 tarcz\u0105, kt\u00f3ra ochroni\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 pa\u0144stw przed skutkami gwa\u0142townego wzrostu cen na rop\u0119 i innymi reperkusjami kryzysu naftowego. Mechanizm cenowy w ramach wsp\u00f3lnoty by\u0142 solidnym amortyzatorem. A kilka pa\u0144stw cz\u0142onkowskich (jak gierkowska Polska) otworzy\u0142o si\u0119 na zachodnie kredyty i technologie, dywersyfikuj\u0105c swoje powi\u0105zania gospodarcze. Rola wymiany handlowej w ramach RWPG konsekwentnie spada\u0142a, przy zachowaniu dominuj\u0105cej pozycji ZSRR jako partnera handlowego w dwustronnych relacjach. By\u0142a RWPG coraz bardziej anachronicznym instrumentem separuj\u0105cym pa\u0144stwa socjalistyczne od gospodarki \u015bwiatowej. Ta separacja mia\u0142a swe dobre strony poprzez zani\u017canie cen surowc\u00f3w i rozwijanie barterowych wymian, ale czyni\u0142a ich gospodarki coraz mniej konkurencyjnymi. A pa\u0144stwowy monopol na handel zagraniczny nas\u0105cza\u0142 ca\u0142y system korupcj\u0105 i czyni\u0142 absolutnym priorytetem ochron\u0119 w\u0142asnego rynku. Socjalistyczny podzia\u0142 pracy zapewnia\u0142 uprzywilejowan\u0105 pozycj\u0119 np. w\u0119gierskim autobusom Ikarus, czechos\u0142owackim tramwajom Tatra, radzieckim wagonom metra z Mytiszczi, mimo i\u017c w niekt\u00f3rych innych krajach rozwijano ca\u0142kiem konkurencyjne, je\u015bli nie lepsze rodzaje \u015brodk\u00f3w transportu, ale tylko na wewn\u0119trzny rynek.
Lata osiemdziesi\u0105te dla kilku z nich (w tym zw\u0142aszcza dla Polski i Rumunii) oznacza\u0142y g\u0142\u0119bok\u0105 zapa\u015b\u0107 gospodarcz\u0105, zaciskanie rosn\u0105cej p\u0119tli zad\u0142u\u017ceniowej. Gorbaczowowskie pr\u00f3by reformowania RWPG nie zd\u0105\u017cy\u0142y nabra\u0107 \u017cadnego realnego kszta\u0142tu. Dezintegracja obozu socjalistycznego uczyni\u0142a nieuchronnym rozwi\u0105zanie RWPG, co nast\u0105pi\u0142o w po\u0142owie 1991 r.
Mia\u0142a RWPG rozbudowan\u0105 struktur\u0119 wewn\u0119trzn\u0105 z corocznymi sesjami Rady na szczeblu szef\u00f3w rz\u0105d\u00f3w jako w\u0142adz\u0105 najwy\u017csz\u0105. Komitet Wykonawczy zapewnia\u0142 sta\u0142y kontakt pa\u0144stw-cz\u0142onk\u00f3w, a sektorowe problemy rozwi\u0105zywa\u0142y cztery komitety Rady (ds. planowania, ds. wsp\u00f3\u0142pracy naukowo-technicznej, ds. zaopatrzenia materia\u0142owo-technicznego, ds. przemys\u0142u maszynowego), dwadzie\u015bcia cztery sta\u0142e komisje, sze\u015b\u0107 konferencji mi\u0119dzyrz\u0105dowych i inne cia\u0142a. Sekretariat mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Moskwie i kierowa\u0142 nim zawsze przedstawiciel ZSRR. Ale nie dysponowa\u0142a Rada \u017cadnymi kompetencjami ponadnarodowymi. A wszystkie ustalenia musia\u0142y zapada\u0107 jednomy\u015blnie (od lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych zamiast blokowania inicjatyw pa\u0144stwa z regu\u0142y wybiera\u0142y opcj\u0119 \u201eopt-out\u201d). <\/p>\n\n\n\n
W praktyce oczywi\u015bcie decyduj\u0105cy wp\u0142yw na funkcjonowanie RWPG mia\u0142 ZSRR. Na ZSRR przypada\u0142o zreszt\u0105 dwie trzecie PKB ca\u0142ego ugrupowania, 70 procent ludno\u015bci, 90 procent terytorium i zasob\u00f3w naturalnych. A w obrotach handlowych dola ZSRR oscylowa\u0142a od 90 proc. w pierwszych powojennych latach do sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu procent w latach osiemdziesi\u0105tych w przypadku wi\u0119kszo\u015bci cz\u0142onk\u00f3w RWPG. Jednostronna zale\u017cno\u015b\u0107 gospodarcza od ZSRR by\u0142a inwariantnym defektem RWPG. Ale z up\u0142ywem czasu poszczeg\u00f3lni cz\u0142onkowie coraz bardziej chronili w\u0142asne interesy, opierali si\u0119 pomys\u0142om \u015bci\u015blejszej integracji, wy\u0142amywali ze wsp\u00f3lnych projekt\u00f3w. Czyni\u0142o to organizacj\u0119 coraz bardziej kosztown\u0105 biurokratyczn\u0105 wydmuszk\u0105.
Rozpad RWPG okaza\u0142 si\u0119 dla jej cz\u0142onk\u00f3w niedogodno\u015bci\u0105 do pokonania. Co prawda, nawet w Polsce wieszczono katastroficzne jego skutki. Sam pami\u0119tam jednego z d\u0142ugoletnich dyplomat\u00f3w PRL, kt\u00f3ry \u017cegna\u0142 RWPG ze \u0142zami w oczach (po przes\u0142uchaniu sejmowym w ramach procesu obejmowania pewnej wschodnioazjatyckiej plac\u00f3wki ju\u017c jako ambasador RP) i zapowiada\u0142, \u017ce \u017ca\u0142owa\u0107 tego b\u0119dziemy setnie, co ju\u017c wtedy (w 1991 r.) brzmia\u0142o bardziej jak spazm oligofreniczny ni\u017c ideologiczny wyrzut. Gwoli prawdy, upada\u0142y ca\u0142e fabryki produkuj\u0105ce na radziecki i socjalistyczny rynek, ale gospodarki pa\u0144stw Europy \u015arodkowej szybko przestawi\u0142y si\u0119 na handel z rynkami zachodnimi. Do \u017cadnej kacheksji porozpadowej nie dosz\u0142o.
Siedzib\u0119 RWPG przej\u0119\u0142y w\u0142adze miejskie Moskwy, a wk\u0142adu poszczeg\u00f3lnych pa\u0144stw cz\u0142onkowskich w jej budow\u0119 tak i nie uda\u0142o si\u0119 nigdy od Rosjan odzyska\u0107.<\/p>\n\n\n\n
RWPG-owskie upiory pojawiaj\u0105 sie wszak\u017ce, kiedy zacznie si\u0119 cz\u0142owiek przygl\u0105da\u0107 mechanizmom dzia\u0142ania Eurazjatyckiej Unii Gospodarczej. Niby kontekst historyczny i gospodarczy zupe\u0142nie inny. Ale wymuszone geopolityk\u0105 cz\u0142onkostwo (casus Armenii), gigantyczna asymetria potencja\u0142\u00f3w ekonomicznych, wyra\u017any przechy\u0142 w korzy\u015bciach na rzecz jednego pa\u0144stwa, polityczne sterowanie procesami gospodarczymi, wszystko to budzi zapomniane, wydawa\u0142oby si\u0119, skojarzenia.
\u201ePomoc wzajemna\u201d znik\u0142a z leksykon\u00f3w politycznych. Zast\u0105pi\u0142a j\u0105 o wiele uczciwsza \u201epomoc rozwojowa\u201d, o czym w dalszej cz\u0119\u015bci rozwa\u017ca\u0144. Ale i w tym kontek\u015bcie nie przekonuje “pomoc” jako czynnik wyr\u00f3wnywania poziom\u00f3w rozwoju. W pa\u0144stwach Europy \u015arodkowej i Wschodniej w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych \u201epomoc wzajemn\u0105\u201d zast\u0105pi\u0142y fundusze pomocowe Phare i TACIS, czy te\u017c US Aid.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/piotrswitalski.com\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/IMG_3716.jpg?resize=390%2C584&ssl=1\")
W okresie swojego istnienia tzw. ob\u00f3z pa\u0144stw socjalistycznych (a w praktyce sowieccy ideolodzy) pr\u00f3bowa\u0142 budowa\u0107 doktryny polityki, kt\u00f3re uzasadnia\u0142yby tworzenie si\u0119 w ramach obozu nowych paradygmat\u00f3w stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych. Jednym z kluczowych poj\u0119\u0107 tamtych czas\u00f3w sta\u0142a…<\/p>\n